Qazaqstan mys kenin óndirý kólemin birneshe ese arttyrǵanymen, ony el ishinde tereń óńdeý isinde aitarlyqtai ilgerileý baiqalmaidy. Ekonomist Aidarhan Qusaiynov munyń sebebin metallýrgiialyq qýattyń jetkiliksizdigimen, kásiporyndardyń eskirýimen jáne álemdik mys óńdeý naryǵyndaǵy kúrdeli jaǵdaimen bailanystyrdy, dep habarlaidy dalanews.kz informburo.kz-ke silteme jasap.
Jýyrda bul másele Úkimet otyrysynda da kóterildi. Premer-ministr Oljas Bektenov otandyq metallýrgiia kásiporyndaryn shikizatpen uzaq merzimge qamtamasyz etý tetikterin ázirlep, tereń óńdeý salasyna investitsiia tartý jumysyn kúsheitýdi tapsyrdy.
Aidarhan Qusaiynovtyń pikirinshe, shikizat eksportyn shekteý arqyly ǵana máseleni sheshý múmkin emes. Jańa zaýyttar salyp, jumys istep turǵan kásiporyndardy jańǵyrtý úshin investorlarǵa uzaq merzimdi ári túsinikti ekonomikalyq talaptar usynylýy kerek.
Statistika ne deidi?
Ekonomist keiingi 35 jyldaǵy statistika Qazaqstannyń mys ónerkásibindegi negizgi qaishylyqty anyq kórsetetinin aitty. Osy kezeńde mys kenin óndirý kólemi 38,5 million tonnadan 163,7 million tonnaǵa deiin ósken. Al tazartylǵan mys óndirisi burynǵy deńgeiinde qalǵan.
"Árine, óndirilgen kendi daiyn myspen tikelei salystyrýǵa bolmaidy. Ken quramyndaǵy metaldyń úlesi, ony baiytý jáne óńdeý tehnologiiasy ártúrli. Biraq negizgi qorytyndy ózgermeidi: Qazaqstan ken óndirýde úlken serpilis jasady, al metallýrgiiany sol deńgeide damyta almady", – dedi Aidarhan Qusaiynov.
Táýelsizdik jyldary elimizde jańa ken oryndary igerilip, taý-ken kásiporyndary men baiytý fabrikalary iske qosyldy. Bul baǵytqa milliardtaǵan dollar investitsiia salyndy. Al metallýrgiia salasynda dál osyndai aýqymdy jańarý bolǵan joq.
"Biz áli kúnge deiin ótken ǵasyrda salynǵan kásiporyndarǵa súienip otyrmyz. Balqash mys balqytý zaýyty 1938 jyldan beri jumys isteidi. Jezqazǵandaǵy kásiporyn 1970 jyldary iske qosylǵan. Kez kelgen jabdyq ýaqyt óte tozady, tehnologiia eskiredi, al ekologiialyq talaptar kúsheiedi. Sondyqtan bul kásiporyndarǵa turaqty túrde investitsiia salyp, óndiristi jańǵyrtyp otyrý qajet", – dedi ekonomist.
Onyń sózinshe, másele tek óndiris kólemi men kásiporyn tabysyna qatysty emes. Munda jumysshylardyń qaýipsizdigi, ónerkásiptik qalalar turǵyndarynyń densaýlyǵy jáne qorshaǵan ortanyń jaǵdaiy da eskerilýge tiis.
Metallýrgiiadan aiyrylyp qalý ońai, qaita qalpyna keltirý qiyn
Qusaiynov tól metallýrgiiany ulttyq qaýipsizdikpen tikelei bailanystyrady. Óitkeni eldegi metallýrgiialyq kásiporyndar strategiialyq óndiristik qýatty saqtaýǵa, bilikti mamandar daiarlaýǵa jáne tabiǵi resýrstardy sheteldik zaýyttarǵa táýeldi bolmai óńdeýge múmkindik beredi.
"Tól metallýrgiia – ulttyq qaýipsizdiktiń bir bóligi. Bul strategiialyq óndiristik qýat qana emes, bilikti kadrlar men óz resýrstarymyzdy ózimiz óńdei alý múmkindigi. Jumys istep turǵan kásiporynnan aiyrylyp qalý ońai, al ony keiin qalpyna keltirý áldeqaida qiyn ári qymbat. Qajetti investitsiiany neǵurlym uzaq ýaqytqa keiinge qaldyrsaq, jańǵyrtý quny da soǵurlym óse beredi", – dedi ol.
Qazaqstan kásiporyndardy álemdik mys óńdeý salasy kúrdeli kezeńdi bastan ótkerip jatqan ýaqytta jańǵyrtýǵa májbúr.
Ken óndirýshi kompaniialar mys kontsentratyn shyǵarady, al metallýrgiialyq kásiporyndar ony daiyn metalǵa ainaldyrady. Osy qyzmet úshin zaýyttarǵa TC dep atalatyn arnaiy óńdeý aqysy tólenedi. Alaida 2026 jyly onyń álemdik baǵdarly mólsherlemesi nólge deiin tómendep, spot naryǵyndaǵy keibir kórsetkishter teris mánge túsken.
"Óńdeý aqysynyń nólge túsýi zaýyttar da tegin jumys isteidi degen sóz emes. Kásiporyndar elektr energiiasyna aqy tóleidi, jumysshylarǵa jalaqy beredi, jabdyqtardy jóndep, ekologiialyq sharalardy qarjylandyrady. Bul shyǵyndardyń eshqaisysy joǵalǵan joq", – dedi Qusaiynov.
2025 jyly mys balqytý kásiporyndarynyń tikelei shyǵyny álem boiynsha qurǵaq kontsentrattyń bir tonnasyna orta eseppen 124 dollardy quraǵan. Qytaida bul kórsetkish shamamen 58 dollar bolǵan. Onyń ózinde bul esepke kúrdeli investitsiialyq shyǵyndar kirmegen.
Metallýrgiialyq kásiporyndar mys óńdeýmen qatar, kontsentrat quramynan alynatyn altyn, kúmis jáne kúkirt qyshqylyn satýdan da tabys tabady. Biraq olardyń baǵasy turaqsyz.
"Búgin ilespe ónimder eleýli kiris ákelýi múmkin, al erteń naryqtaǵy jaǵdai ózgeredi. Sondyqtan milliardtaǵan investitsiiany tek altyn, kúmis nemese kúkirt qyshqylynan túsetin tabysqa súienip josparlaý qaýipti", – dedi ekonomist.
Onyń aitýynsha, Qazaqstan ondaǵan jyl boiy ken óndirisin arttyrýǵa qarjy saldy. Endi álemdik mys óńdeý ekonomikasy kúrdelengen kezeńde eskirgen metallýrgiialyq kásiporyndaryn jańǵyrtý mindeti tur.
Mys qymbattap jatyr, zaýyttar nege jabylady?
Mystyń álemdik baǵasy men oǵan suranys artyp kele jatqanymen, bul mys balqytatyn kásiporyndardyń mindetti túrde paida tabatynyn bildirmeidi.
1980 jyldary AQSh-ta shamamen 15 mys balqytý zaýyty jumys istese, búginde olardyń ekeýi ǵana qalǵan. Chilide birqatar kásiporyn jabylǵan. Filippindegi PASAR zaýyty 2025 jylǵy aqpanda jumysyn ýaqytsha toqtatqan.
"Munyń sebepteri ártúrli. Óndiris shyǵyny joǵary, tehnologiialar eskirgen, ekologiialyq talaptar kúsheigen, keibir kásiporyndar tolyq qýatynda jumys istemeidi. Biraq budan shyǵatyn ortaq qorytyndy bireý: mysqa suranystyń artýy zaýyttyń turaqty ári tabysty jumys isteýine ózdiginen kepildik bermeidi", – dedi Qusaiynov.
Al Qytaidaǵy jaǵdai ózgeshe. Keiingi jiyrma jylda bul el álemdegi eń iri mys óńdeý ortalyǵyna ainaldy. Halyqaralyq energetika agenttiginiń málimetinshe, 2005 jyldan bergi álemdik mys balqytý óndirimi ósiminiń 90 paiyzdan astamy Qytaiǵa tiesili.
Ekonomist muny óndiris aýqymynyń úlkendigimen, zamanaýi tehnologiialarmen, damyǵan infraqurylymmen jáne shyǵynnyń salystyrmaly túrde tómen bolýymen túsindirdi.
"Qazaqstan halyqaralyq tájiribeni eskerýge tiis. Elde mys keni men metallýrgiia zaýyty bar eken dep, bul sala máńgi jumys istei beredi dep oilaýǵa bolmaidy. Metallýrgiiany bir ret salyp qoiý jetkiliksiz. Ony únemi damytyp, jańǵyrtyp, básekege qabiletti jumys isteýine jaǵdai jasaý kerek. Áitpese ondaǵan jyldyq tarihy bar kásiporyndardyń ózi jabylý qaýpine tap bolady", – dedi ol.
Eksportty shekteý jańa zaýyttardy ózdiginen paida qylmaidy
Álem elderi mys óńdeý ónerkásibin qoldaý úshin ártúrli tásil qoldanyp keledi. Indoneziia mys kontsentratynyń eksportyn shekteý arqyly shikizatty el ishinde óńdeýge basymdyq bergen. Kongo Demokratiialyq Respýblikasy da 2026 jyly mys pen kobalt kontsentrattaryn syrtqa shyǵarýǵa salynǵan tyiymdy jańartqan.
Avstraliia jumys istep turǵan kásiporyndarǵa tikelei qoldaý kórsetýdi tańdady. El biligi Mount Isa mys balqytý zaýyty men Townsville tazartý kásipornyna úsh jylǵa shamamen 395 million dollar kóleminde kómek bóletinin jariialaǵan.
Al Qytai mys balqytý qýatyn shekten tys ulǵaitpai, kásiporyndardyń shikizat bazasyn nyǵaitýǵa kóshti. El geologiialyq barlaý jumystaryn keńeitip, ishki óndiristi arttyrýǵa jáne sheteldik kontsentrat jetkizýshilermen uzaq merzimdi kelisimder jasaýǵa basymdyq berip otyr.
Qusaiynov Qazaqstanǵa ken óndirýshi kompaniialar men óńdeýshi kásiporyndardyń múddesi arasyndaǵy teńgerimdi tabý qajet dep sanaidy.
2025 jyly Qazaqstan quny 2,8 milliard dollar bolatyn 1,4 million tonnadan astam mys keni men kontsentratyn eksporttaǵan. Alaida eldegi metallýrgiialyq qýat óndiriletin shikizattyń bárin óńdeýge jetpeidi.
"Mys kontsentratynyń eksportyn erteń tolyq shektegen kúnniń ózinde, jańa zaýyttar birden paida bolmaidy. Qosymsha óndiristik qýat salý úshin investitsiia qajet. Sondyqtan eń aldymen investorǵa qolaily jáne túsinikti ekonomikalyq jaǵdai jasaýymyz kerek", – dedi ekonomist.
Bul baǵytta belgili bir jobalar qolǵa alynǵan. Solardyń biri – Balqashta jylyna 300 myń tonna katodty mys óndiretin jańa mys balqytý zaýytyn salý.
Qusaiynovtyń aitýynsha, mundai kásiporyn mys kólemin arttyrýmen ǵana shektelmeidi. Zamanaýi tehnologiia kontsentrat quramyndaǵy baǵaly metaldardy bólip alýǵa, kúkirt qyshqylyn jáne basqa da ilespe ónimderdi shyǵarýǵa múmkindik beredi. Nátijesinde shikizattan alynatyn qosylǵan qunnyń edáýir bóligi el ishinde qalady.
"Memleket óńdeý ónerkásibin damytýǵa sheshim qabyldady eken dep, iri investitsiia ózdiginen kelmeidi. Investor kásiporynnyń qandai talappen jumys isteitinin, óńdeý qunynyń qalai qalyptasatynyn jáne salǵan qarajatyn neniń esebinen qaitaratynyn túsinýi kerek. Sondyqtan eksportty shekteýden buryn, el ishinde óńdeýge tiimdi ekonomikalyq jaǵdai qalyptastyrý mańyzdy", – dedi ol.
Tarif zaýyttarǵa qosymsha tabys beretin qural bolmaýy kerek
Ken óndirýshi kompaniialar men metallýrgiia zaýyttary óńdeý quny jóninde ózara kelise alady. Biraq naryqta qalyptasqan baǵa kásiporynnyń turaqty jumys isteýine jáne óndiristi jańǵyrtýyna jetkiliksiz bolýy múmkin.
2026 jyly álemdik TC mólsherlemesiniń nólge deiin túsýi metallýrgiialyq kásiporyndardyń naqty shyǵyny da nólge ainaldy degendi bildirmeidi. Sondyqtan Qazaqstan jańa óndiristik qýattarǵa investitsiia tartqysy kelse, óńdeý qunyn tek álemdik naryqtaǵy qysqa merzimdi jaǵdaiǵa táýeldi etpeýge tiis.
Qusaiynov osyǵan bailanysty mys kontsentratyn óńdeý tarifin aiqyndaý ádistemesin qoldaitynyn aitty.
"Usynylyp otyrǵan tásil zaýyttardyń shyǵynyn memlekettik biýdjet esebinen jabýdy kózdemeidi. Munda óndiristik shyǵyndy, normativtik paidany jáne investitsiiany eskeretin ekonomikalyq negizdelgen tarif qalyptastyrý usynylyp otyr", – dedi ol.
Ekonomistiń pikirinshe, tarif kásiporyndarǵa negizsiz qosymsha kiris beretin quralǵa ainalmaýy kerek. Eger zaýyt jańǵyrtýǵa jumsalatyn shyǵyndy tarifke qosýdy usynsa, investitsiianyń qajettiligin dáleldep, naqty jobany kórsetip, onyń nátijesin negizdeýge tiis.
"Zaýyt jańǵyrtý shyǵynyn tarifke qosqysy kelse, jobasyn usynyp, qansha qarajat qajet ekenin jáne onyń qandai nátije beretinin kórsetýi kerek. Retteýdiń maqsaty kásiporynǵa kepildendirilgen tabys berý emes, óndiristiń damýyna múmkindik jasaityn ekonomikalyq jaǵdai qalyptastyrý bolýy qajet", – dedi Qusaiynov.
Ol jańa ádistemeni metallýrgiialyq kásiporyndardy memlekettik biýdjet esebinen turaqty qoldaýdyń emes, jeke investitsiia tartýdyń quraly retinde qarastyrý kerektigin atap ótti.
Metallýrgiiaǵa salynǵan investitsiia birneshe urpaqqa qyzmet etedi
Aidarhan Qusaiynovtyń pikirinshe, tól metallýrgiiany damytý tek mys óndirisin arttyrýmen shektelmeidi. Metallýrgiialyq zaýyt tutas ónerkásiptik tizbektiń damýyna jol ashady.
Mundai kásiporyn shikizatqa turaqty suranys qalyptastyryp, ken óndirýdi, geologiialyq barlaýdy jáne baiytý óndirisin yntalandyrady. Sonymen birge mys katankasyn, kabel, sym, folga, elektrotehnikalyq jabdyq jáne basqa da joǵary deńgeide óńdelgen ónim shyǵaratyn kásiporyndardy metalmen qamtamasyz etedi.
Qazir Qazaqstanda mundai óndiristerdiń úlesi shamamen 5 paiyz ǵana.
"Ónerkásipti keńeitip, jańa investitsiia tartýdyń negizgi múmkindigi dál osy baǵytta jatyr. Metallýrgiia zaýytynyń ainalasynda kólik, energetika, mashina jasaý, jóndeý jáne servistik qyzmet kórsetý salalary damidy. Injenerlerge, tehnologterge jáne basqa da bilikti mamandarǵa suranys artady", – dedi ekonomist.
Ol Balqash mys balqytý zaýytyn osynyń naqty mysaly retinde atady. 1938 jyldan beri jumys istep kele jatqan kásiporynda birneshe býyn eńbek etken. Zaýyt tutas qalanyń ekonomikasyn ustap turǵan negizgi tirekterdiń birine ainaldy.
"Jańa metallýrgiialyq qýat salý men qazirgi kásiporyndardy jańǵyrtýdy tek salynǵan qarajattyń qansha ýaqytta qaitarylatynymen baǵalaý durys emes. Mundai jobalardyń áseri óndiris ornynyń sheńberinen áldeqaida keń. Bul – jańa jumys oryndary, salyq túsimi, sabaqtas salalardyń damýy jáne óndiristik tájiribeniń el ishinde saqtalýy", – dedi Qusaiynov.
Tól metallýrgiia Qazaqstannyń halyqaralyq óndiristik yntymaqtastyqtaǵy múmkindigin de keńeitedi. Sheteldik seriktesterge shiki kontsentrat usyný men olarmen birlesip metall jáne joǵary deńgeide óńdelgen ónim shyǵarý arasynda úlken aiyrmashylyq bar.
"Salanyń jetistigin óndirilgen mys kólemimen ǵana ólsheýge bolmaidy. Metallýrgiianyń ainalasynda qansha jańa kásiporyn ashyldy, qansha jumys orny quryldy jáne elde qandai tehnologiialyq quzyretter qalyptasty degen kórsetkishter de mańyzdy. Óitkeni metallýrgiiaǵa salynǵan investitsiia bir ǵana ekonomikalyq kezeńge emes, birneshe urpaqtyń bolashaǵyna qyzmet etedi", – dep qorytyndylady ekonomist.
