"Baidildinov. Neft" paraqshasyn júrgizýshi, munai salasy boiynsha sarapshy Oljas Baidildinov kópti oilandyrǵan suraqqa tolyqqandy jaýap beretin jelide jazba jariialady. Ol óz jazbasynda Qazaqstan men arab elderiniń memlekettik biýdjetin jiliktep shaǵyp, salystyra qarastyrady. Anyqtalǵan qyzyqty jait: arabtar tirnektep tapqan tabysyn kóbeitip, jinai beredi eken, al qazaq biligi baryn satyp, qoldaǵy aqshany sýbsidiia jáne taǵy da basqa sebepti-sebepsiz amaldarmen shasha beredi eken. Avtor stilistikasyn saqtaý úshin Dalanews.kz saity jazbany qazaqshalap, sol kúiinde jariialaýdy jón kórip otyr.
"Blogty alyńyz, sholýlardy qarańyz, iýtýby kórińiz, erinbegenniń bári Qazaqstan men Birikken Arab Ámirligin salystyryp álek. Biraq olardyń eshqaisysy eki memlekettiń biýdjetin ómiri salystyryp kórmepti. Onysy beker endi. Popýlist nemese haip jasaǵysh bolsam, bul jaǵyn men de "jaýyp qoia salar em"... Sondyqtan popýlist bolmaǵanyma shúkir deńizder)
Sonymen, 2025 jylǵy BAÁ-niń memlekettik biýdjeti 71,5 mlrd dihram nemese 19,5 mlrd dollardy quraidy! "Ne deidi taǵy? Bir Dýbai Marinanyń ózi búkil Qazaqstandy alyp qarastyrǵandaǵy qunǵa shaq keledi, 19,5 mlrd dollar deidi me" dep birden myrs etip kúmándanǵan bolarsyz. Joq, asyqpańyz, olai oilasańyz, jańylysasyz. Iá, Ámirlikterdiń biýdjeti Qazaqstannan áldeqaida az. Bizde de rekordtyq kólem, 2025 jyly – 25,8 trln teńge nemese 490 teńgemen eseptegende 52,6 mlrd dollar!
Sonda qalai dersiz mundaida, óitkeni bizdiń biýdjet Dýbai/Ábý Dabiden 2,7 ese kóp, biraq halqymyz báribir kedei ǵoi.
Árine, bul aqshany halyq sanyna nemese el azamattaryna shaǵyp kórýge bolady. BAÁ-de shamamen 9,5 mln adam turady, onda da onyń shamamen 3 milliony ǵana el azamattary. Demek: QR-dyń bir azamatyna memlekettik biýdjetten shyǵatyn shyǵyn 2,6 myń dollar bolsa, BAÁ-de turatyn bir azamatqa - 2,1 myń dollar, al BAÁ-niń óz azamatyna 6,5 myń dollar shyǵady eken. Iaǵni, qazaqstandyqtarǵa qaraǵanda BAÁ azamattaryna 2,5 ese biýdjet aqshasy qarastyrylady.
Biraq bul tsifrdy jetkiliksiz deseńiz, myna faktilerge nazar salaiyq:
Mundaǵy biz kórip júrgen - Dýbai, Ábý Dabi jáne ózge de kóz qyzyqtyrar qalalar jekeniń aqshasyna salynǵan. 1980 jyldardan bastap BAÁ aimaǵyna (Taiaý Shyǵys jáne Soltústik Afrika) trilliondaǵan dollardyń tikelei jáne janama sheteldik investitsiialary kelip quiylyp jatty, olardyń kópshiligi BAÁ-ge baǵyttalady (mysaly, Dýbaida álemdegi barlyq munara krandarynyń shamamen 20% jumys isteidi).
Dýbai Marinany memleket salǵan joq! Memleket tek infraqurylym túzip, jaǵdai jasady, boldy, qalǵanynyń bári – turǵyn úiler, saýda ortalyqtary, Blue Water Island jasandy araly jáne t.b. álemniń túkpir-túkpirinen kelgen satyp alýshylardyń qarajatyna salyndy. Sondyqtan Dýbai/Ámirlikter qansha munai óndiredi, ol jaǵy mańyzdy emes, bul bir-birin tolyqtyratyn, biraq bir-birinen táýelsiz eki bólek dúnie. Mysaly, qazan aiynda Dýbaidyń jyljymaityn múlik naryǵy taǵy da rekord ornatty - $16,7 mlrd! Iaǵni, tek bir aida eldiń jyldyq memlekettik biýdjetiniń somasyna sai bastapqy jáne ekinshi deńgeidegi naryqtarda mámileler jasalǵan!
BAÁ-ge óndirilgen munaidy satýdan túsken qarajattan qaraǵanda investitsiialyq aqsha edáýir kóp keledi. Osyny jaqsylap túsinip alý kerek.
Onyń ústine biýdjet aqshasy bizben salystyrǵanda eshteńeni sýbsidiialamaidy, baǵany rettemeidi, bárin naryqtyń ózi retteidi. Mysaly, Almatyda qoǵamdyq kólik biletiniń naqty quny - 310 teńgeden asady, al belgilengen baǵa - 120 teńge. Aiyrmany biýdjetten tóleimiz. 2024 jyly tasymaldaraýshylardy sýbsidiialaýǵa 97,3 mlrd teńge nemese shamamen 200 mln dollar bólingen!!!
Bul degenińiz qyp-qyzyl, qyrǵyn aqsha!
Al búkil el boiynsha bul tsifr odan saiyn zoraiyp shyǵa keledi: tiimsiz ári ashyqtyǵy kúmándi sýbsidiiaǵa jumsalyp jatqan biýdjet aqshasy. Sondyqtan biýdjet tapshylyǵyn joiý úshin birinshi qolǵa alynýy kerek nárse – osyndai sýbsidiialar kólemin qysqartý.
Biz úlgi tutatyn Ámirlikter ekonomikasy ashyqtyǵy men memlekettiń naryqtarǵa kóptep aralaspaýynyń arqasynda búkil álemnen investitsiia tartyp otyr, al Qazaqstandaǵy retteý júiesi ózge túgili óz investorlarymyzdy da úrkitip jiberedi.
Jeme-jemge kelgende BAÁ biýdjeti munaidan túsken dollardy sýbsidiiaǵa, memlekettik shyǵyndarǵa jumsamaidy, ol qorlarda saqtalady, ústemelenip otyrady.
ADIA, Abu-Dhabi Investment Authority (Ábý-Dabidyń táýelsiz qory) ártúrli baǵam boiynsha 900 milliard dollar "turady" jáne búkil álem boiynsha investitsiia jasaidy. Mysaly, biyl tamyz aiynda olar baiyrdan kele jatqan qymbat óner týyndylary qoiylatyn Sotheby's (úlesi+investitsiia = $1 mlrd) aýktsion úiinen úles enshiledi. Odan bólek, Ábý Dabidyń ADQ ulttyq ál-aýqat qory, Mubadala Investment Company memlekettik holdingi jáne basqalar da bar.
Sodan keiin Bloomberg málimetinshe, kapitaly 300 mlrd dollardan asatyn, álemdegi eń bai BAÁ-niń bileýshi Ál-Nahaian otbasy bar.
Al Qazaqstannyń memlekettik biýdjetiniń jartysyna jýyǵy áleýmettik shyǵyndarǵa ketedi, damýǵa tek 10% kólemi jumsalady. Endi ózińiz oilap qarańyzshy, mundaida Qazaqstanda qandai da bir damý bolady degenge ózińiz senesiz be? Sonda biz tek bárin satyp, shashyp jatyrmyz...
Sýbsidiia degen biýdjet daǵdarysymen kúresýde Qazaqstanǵa esh múmkindik bermeidi. Erte me, kesh pe olardy short kesý kerek bolady.
Barlyq derlik telegramm arnalarda, sonyń ishinde bilik mańaiyna jaqyn anonimderi Parlamenttiń tyǵyryqqa tirelgenin aitady, iaǵni olarda eshqandai ideia joq.
Kóp moiynusyna bermeitin, biraq damý úshin qajetti shara - tiimsiz sýbsidiialardy qysqartý bolyp tabylady. Al mundai ideiany qoldai ketetin partiia tabylar ma eken, qalai?..".