"بايديلدينوۆ. نەفت" پاراقشاسىن جٷرگٸزۋشٸ, مۇناي سالاسى بويىنشا ساراپشى ولجاس بايدٸلدينوۆ كٶپتٸ ويلاندىرعان سۇراققا تولىققاندى جاۋاپ بەرەتٸن جەلٸدە جازبا جارييالادى. ول ٶز جازباسىندا قازاقستان مەن اراب ەلدەرٸنٸڭ مەملەكەتتٸك بيۋدجەتٸن جٸلٸكتەپ شاعىپ, سالىستىرا قاراستىرادى. انىقتالعان قىزىقتى جايت: ارابتار تٸرنەكتەپ تاپقان تابىسىن كٶبەيتٸپ, جيناي بەرەدٸ ەكەن, ال قازاق بيلٸگٸ بارىن ساتىپ, قولداعى اقشانى سۋبسيدييا جەنە تاعى دا باسقا سەبەپتٸ-سەبەپسٸز امالدارمەن شاشا بەرەدٸ ەكەن. اۆتور ستيليستيكاسىن ساقتاۋ ٷشٸن Dalanews.kz سايتى جازبانى قازاقشالاپ, سول كٷيٸندە جارييالاۋدى جٶن كٶرٸپ وتىر.
"بلوگتى الىڭىز, شولۋلاردى قاراڭىز, يۋتۋبى كٶرٸڭٸز, ەرٸنبەگەننٸڭ بەرٸ قازاقستان مەن بٸرٸككەن اراب ەمٸرلٸگٸن سالىستىرىپ ەلەك. بٸراق ولاردىڭ ەشقايسىسى ەكٸ مەملەكەتتٸڭ بيۋدجەتٸن ٶمٸرٸ سالىستىرىپ كٶرمەپتٸ. ونىسى بەكەر ەندٸ. پوپۋليست نەمەسە حايپ جاساعىش بولسام, بۇل جاعىن مەن دە "جاۋىپ قويا سالار ەم"... سوندىقتان پوپۋليست بولماعانىما شٷكٸر دەڭٸزدەر)
سونىمەن, 2025 جىلعى باە-نٸڭ مەملەكەتتٸك بيۋدجەتٸ 71,5 ملرد ديحرام نەمەسە 19,5 ملرد دوللاردى قۇرايدى! "نە دەيدٸ تاعى? بٸر دۋباي مارينانىڭ ٶزٸ بٷكٸل قازاقستاندى الىپ قاراستىرعانداعى قۇنعا شاق كەلەدٸ, 19,5 ملرد دوللار دەيدٸ مە" دەپ بٸردەن مىرس ەتٸپ كٷمەندانعان بولارسىز. جوق, اسىقپاڭىز, ولاي ويلاساڭىز, جاڭىلىساسىز. يە, ەمٸرلٸكتەردٸڭ بيۋدجەتٸ قازاقستاننان ەلدەقايدا از. بٸزدە دە رەكوردتىق كٶلەم, 2025 جىلى – 25,8 ترلن تەڭگە نەمەسە 490 تەڭگەمەن ەسەپتەگەندە 52,6 ملرد دوللار!
سوندا قالاي دەرسٸز مۇندايدا, ٶيتكەنٸ بٸزدٸڭ بيۋدجەت دۋباي/ەبۋ دابيدەن 2,7 ەسە كٶپ, بٸراق حالقىمىز بەرٸبٸر كەدەي عوي.
ەرينە, بۇل اقشانى حالىق سانىنا نەمەسە ەل ازاماتتارىنا شاعىپ كٶرۋگە بولادى. باە-دە شامامەن 9,5 ملن ادام تۇرادى, وندا دا ونىڭ شامامەن 3 ميلليونى عانا ەل ازاماتتارى. دەمەك: قر-دىڭ بٸر ازاماتىنا مەملەكەتتٸك بيۋدجەتتەن شىعاتىن شىعىن 2,6 مىڭ دوللار بولسا, باە-دە تۇراتىن بٸر ازاماتقا - 2,1 مىڭ دوللار, ال باە-نٸڭ ٶز ازاماتىنا 6,5 مىڭ دوللار شىعادى ەكەن. ياعني, قازاقستاندىقتارعا قاراعاندا باە ازاماتتارىنا 2,5 ەسە بيۋدجەت اقشاسى قاراستىرىلادى.
بٸراق بۇل تسيفردى جەتكٸلٸكسٸز دەسەڭٸز, مىنا فاكتٸلەرگە نازار سالايىق:
مۇنداعى بٸز كٶرٸپ جٷرگەن - دۋباي, ەبۋ دابي جەنە ٶزگە دە كٶز قىزىقتىرار قالالار جەكەنٸڭ اقشاسىنا سالىنعان. 1980 جىلداردان باستاپ باە ايماعىنا (تاياۋ شىعىس جەنە سولتٷستٸك افريكا) تريلليونداعان دوللاردىڭ تٸكەلەي جەنە جاناما شەتەلدٸك ينۆەستيتسييالارى كەلٸپ قۇيىلىپ جاتتى, ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ باە-گە باعىتتالادى (مىسالى, دۋبايدا ەلەمدەگٸ بارلىق مۇنارا كراندارىنىڭ شامامەن 20% جۇمىس ٸستەيدٸ).
دۋباي مارينانى مەملەكەت سالعان جوق! مەملەكەت تەك ينفراقۇرىلىم تٷزٸپ, جاعداي جاسادى, بولدى, قالعانىنىڭ بەرٸ – تۇرعىن ٷيلەر, ساۋدا ورتالىقتارى, Blue Water Island جاساندى ارالى جەنە ت.ب. ەلەمنٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸنەن كەلگەن ساتىپ الۋشىلاردىڭ قاراجاتىنا سالىندى. سوندىقتان دۋباي/ەمٸرلٸكتەر قانشا مۇناي ٶندٸرەدٸ, ول جاعى ماڭىزدى ەمەس, بۇل بٸر-بٸرٸن تولىقتىراتىن, بٸراق بٸر-بٸرٸنەن تەۋەلسٸز ەكٸ بٶلەك دٷنيە. مىسالى, قازان ايىندا دۋبايدىڭ جىلجىمايتىن مٷلٸك نارىعى تاعى دا رەكورد ورناتتى - $16,7 ملرد! ياعني, تەك بٸر ايدا ەلدٸڭ جىلدىق مەملەكەتتٸك بيۋدجەتٸنٸڭ سوماسىنا ساي باستاپقى جەنە ەكٸنشٸ دەڭگەيدەگٸ نارىقتاردا مەمٸلەلەر جاسالعان!
باە-گە ٶندٸرٸلگەن مۇنايدى ساتۋدان تٷسكەن قاراجاتتان قاراعاندا ينۆەستيتسييالىق اقشا ەدەۋٸر كٶپ كەلەدٸ. وسىنى جاقسىلاپ تٷسٸنٸپ الۋ كەرەك.
ونىڭ ٷستٸنە بيۋدجەت اقشاسى بٸزبەن سالىستىرعاندا ەشتەڭەنٸ سۋبسيدييالامايدى, باعانى رەتتەمەيدٸ, بەرٸن نارىقتىڭ ٶزٸ رەتتەيدٸ. مىسالى, الماتىدا قوعامدىق كٶلٸك بيلەتٸنٸڭ ناقتى قۇنى - 310 تەڭگەدەن اسادى, ال بەلگٸلەنگەن باعا - 120 تەڭگە. ايىرمانى بيۋدجەتتەن تٶلەيمٸز. 2024 جىلى تاسىمالداراۋشىلاردى سۋبسيدييالاۋعا 97,3 ملرد تەڭگە نەمەسە شامامەن 200 ملن دوللار بٶلٸنگەن!!!
بۇل دەگەنٸڭٸز قىپ-قىزىل, قىرعىن اقشا!
ال بٷكٸل ەل بويىنشا بۇل تسيفر ودان سايىن زورايىپ شىعا كەلەدٸ: تيٸمسٸز ەرٸ اشىقتىعى كٷمەندٸ سۋبسيديياعا جۇمسالىپ جاتقان بيۋدجەت اقشاسى. سوندىقتان بيۋدجەت تاپشىلىعىن جويۋ ٷشٸن بٸرٸنشٸ قولعا الىنۋى كەرەك نەرسە – وسىنداي سۋبسيدييالار كٶلەمٸن قىسقارتۋ.
بٸز ٷلگٸ تۇتاتىن ەمٸرلٸكتەر ەكونوميكاسى اشىقتىعى مەن مەملەكەتتٸڭ نارىقتارعا كٶپتەپ ارالاسپاۋىنىڭ ارقاسىندا بٷكٸل ەلەمنەن ينۆەستيتسييا تارتىپ وتىر, ال قازاقستانداعى رەتتەۋ جٷيەسٸ ٶزگە تٷگٸلٸ ٶز ينۆەستورلارىمىزدى دا ٷركٸتٸپ جٸبەرەدٸ.
جەمە-جەمگە كەلگەندە باە بيۋدجەتٸ مۇنايدان تٷسكەن دوللاردى سۋبسيديياعا, مەملەكەتتٸك شىعىندارعا جۇمسامايدى, ول قورلاردا ساقتالادى, ٷستەمەلەنٸپ وتىرادى.
ADIA, Abu-Dhabi Investment Authority (ەبۋ-دابيدىڭ تەۋەلسٸز قورى) ەرتٷرلٸ باعام بويىنشا 900 ميلليارد دوللار "تۇرادى" جەنە بٷكٸل ەلەم بويىنشا ينۆەستيتسييا جاسايدى. مىسالى, بيىل تامىز ايىندا ولار بايىردان كەلە جاتقان قىمبات ٶنەر تۋىندىلارى قويىلاتىن Sotheby's (ٷلەسٸ+ينۆەستيتسييا = $1 ملرد) اۋكتسيون ٷيٸنەن ٷلەس ەنشٸلەدٸ. ودان بٶلەك, ەبۋ دابيدىڭ ADQ ۇلتتىق ەل-اۋقات قورى, Mubadala Investment Company مەملەكەتتٸك حولدينگٸ جەنە باسقالار دا بار.
سودان كەيٸن Bloomberg مەلٸمەتٸنشە, كاپيتالى 300 ملرد دوللاردان اساتىن, ەلەمدەگٸ ەڭ باي باە-نٸڭ بيلەۋشٸ ەل-ناحايان وتباسى بار.
ال قازاقستاننىڭ مەملەكەتتٸك بيۋدجەتٸنٸڭ جارتىسىنا جۋىعى ەلەۋمەتتٸك شىعىندارعا كەتەدٸ, دامۋعا تەك 10% كٶلەمٸ جۇمسالادى. ەندٸ ٶزٸڭٸز ويلاپ قاراڭىزشى, مۇندايدا قازاقستاندا قانداي دا بٸر دامۋ بولادى دەگەنگە ٶزٸڭٸز سەنەسٸز بە? سوندا بٸز تەك بەرٸن ساتىپ, شاشىپ جاتىرمىز...
سۋبسيدييا دەگەن بيۋدجەت داعدارىسىمەن كٷرەسۋدە قازاقستانعا ەش مٷمكٸندٸك بەرمەيدٸ. ەرتە مە, كەش پە ولاردى شورت كەسۋ كەرەك بولادى.
بارلىق دەرلٸك تەلەگرامم ارنالاردا, سونىڭ ٸشٸندە بيلٸك ماڭايىنا جاقىن انونيمدەرٸ پارلامەنتتٸڭ تىعىرىققا تٸرەلگەنٸن ايتادى, ياعني ولاردا ەشقانداي يدەيا جوق.
كٶپ مويىنۇسىنا بەرمەيتٸن, بٸراق دامۋ ٷشٸن قاجەتتٸ شارا - تيٸمسٸز سۋبسيدييالاردى قىسقارتۋ بولىپ تابىلادى. ال مۇنداي يدەيانى قولداي كەتەتٸن پارتييا تابىلار ما ەكەن, قالاي?..".
