Berik Ýáli, Qazaqstan Respýblikasy Prezidentiniń keńesshisi – Baspasóz hatshysy: Jaýapkershilik júgi jeńil bolmaidy

– Bul – jyl saiyn dástúrli túrde ótetin óte keń formattaǵy basqosý. Jiynda Úkimet múshe­leri­niń aldaǵy jyly atqaratyn qyzmetiniń negizgi baǵyt-baǵdaryna basymdyq beriledi. Sondyqtan keńeitilgen otyrystaǵy Prezidenttiń kez kelgen tap­syrmasy men bastamasy elimizdiń damýy úshin asa mańyzdy. Qasym-Jomart Kemeluly saiasat­ta­ǵy utqyrlyqty áleýmettik-ekonomikalyq da­mý­daǵy naqty qadamdarmen úilestirýdi jón sa­naidy. Iaǵni, túbegeili ózgeristerge jol ashqan re­­­formalardyń oryndalýy elimizdiń ál-aý­qatynan da kórinis tabýǵa tiis. Osy rette bir jyl buryn jańadan jasaqtalǵan Úkimetke óte úlken jaýapkershilik júktelip otyr. Óitkeni Pre­zi­den­timiz aitqandai, qazirgi kezeń jahan jurtshylyǵyna jeńil tiip otyrǵan joq. Iri derjavalar arasyndaǵy ár­túrli teketires, sonyń ishinde ekonomikalyq sanktsiialar saiasatyn kúsheitý, ár jerde mazdaǵan kikiljińder men beibit turǵyndardyń mazasyn qa­shyrǵan qarýly qaqtyǵystar búginde álem el­derin qatty alańdatady. Sondai-aq sońǵy jyl­dary klimattyq ózgerister de anyq baiqala bas­tady. Tehnologiialyq jarys nátijeleri buryn-sońdy bolmaǵan básekelestik týdyrdy. Mine, osy ispetti syn-qaterler elimizdi barlyq salada bet­pe-bet keletin kúrdeli kúrmeýlerdi der kezinde, tip­ti aldyn ala sheship otyrýǵa mindetteidi. Shiy­ryp aitqanda, kórpege qarai kósiletin ýaqyt kel­di. Memleket basshysy biýdjet qarajatyn oń­taily jumsaý, memlekettik qurylymnyń tiim­diligin arttyrý, artyq shyǵyndy boldyrmaýǵa basa mán berý keregin qadap aitty. Prezident baian­da­ma­synyń negizgi júlgesi osyǵan saiady.

– Memleket basshysy biylǵy baian­damasynda da ekonomikalyq damý máselel­erine kóp toqtalǵanyn baiqadyq…

– Ekonomika – memlekettik damýdyń negizgi óze­gi. Álbette, otandyq ekonomika, joǵaryda aitqandai, kúlli álemde oryn alyp jatqan túrli tartystyń saldaryn sezinip otyrǵany belgili. Óitkeni bizdiń basty qaǵidatymyz boiynsha, Qazaqstan – álemdik qaýymdastyqtyń belsendi múshesi. Bul ekonomikaǵa da tiesili ustanym. Son­dyqtan jahandyq saýda tizbegine keltiriletin qandai da bir nuqsan bizdiń ekonomikamyzǵa da áser etpei qoimaidy. Osy jaǵdaida ornyqty damýdy qalai qamtamasyz etemiz degen oryndy saýal týady. Bul jóninde Prezident buǵan deiin de aityp keledi. Úkimettiń keńei­til­gen otyrysynda osy baǵyttaǵy stra­tegiiany taǵy da pysyqtap, Úkimet pen quzyrly organdar basshylary úshin ne­gizgi máselelerdi qaitara eske saldy. Máselen, el ekonomikasyn ártaraptan­dyrý – óte mańyzdy baǵyt. Sonyń ishinde osyǵan deiin oń ósim tirkelip kele jatqan óńdeý ónerkásibine barynsha jaǵdai jasalyp jatqanyna toqtaldy. Erekshe nazar aý­daratyn dúnie, iri ónerkásip jobalarynyń iske asyrylýy baiaý júrip jatqanyn synǵa aldy. Ony elden shy­ǵar­ylǵan zańsyz aktivterdi qazynaǵa qaitarý isimen qatar júrgizý qajettigin aitty. Úkimetke orta býyndaǵy kásiporyn­dar shoǵyryn qalyptastyrý týraly tap­syrma berdi. Qazir álem­de kóptegen el tiimdi paidalanyp otyrǵan týrizm sa­la­synan da qarjy tabýdy jón sanaity­nyn jet­kizdi. Agroónerkásip kesheniniń áleýetin art­tyrý baǵytyndaǵy mańyzdy bastamalar bar. Ekin­shi deńgeili bankterdiń ekonomikany qarjy­landyrýy turǵysynan naqty mindetter júktedi. Igerilýi kúrdeli ken oryndaryn ekono­mi­kalyq ai­nalymǵa qosý týraly oiymen bólisti.

Taǵy bir mán beretin másele bar: Úki­­met­tiń keńeitilgen otyrysynda qos­ymsha qun salyǵyn kóterýge qatysty us­y­n­ys aitylǵany barshaǵa aian. Bul jait qoǵamda qyzý talqylandy. Qarapai­ym jurtshylyqtan bastap sarapshylarǵa deiin osyǵan qatysty oilarymen bólisti. Prezident te atalǵan máselege jiti kóńil bólip, ótken aptada otandyq biznes ókil­derimen kezdesýde óziniń pikirin jetkizdi. Memleket basshysy kez kelgen reformany jan-jaqty saraptap, bai­yp­pen júrgizgen jón ekenin atap ótti. Pre­zident bul tarapta túrli nusqany qarastyryp, qosymsha qun salyǵynyń mólsherlemesi saralanyp belgilenýge tiis ekenine erekshe mán berdi. Úkimettiń bul baǵyttaǵy jumysy biznes, qoǵam, sarap­shylar men depýtattardyń, iaǵni barlyq taraptyń pikiri eskerile otyryp jalǵasýy keregin qadap aitty.

Osylaisha, Memleket basshysy stra­te­giialyq baǵyttardy belgilep, jeldiń qai jaqtan soǵatynyn, oǵan qarsy amal­dardy sanamalap aityp berdi. Endi Úki­met músheleri men basqa da tiisti or­gandar osy mindetterdi oryndaýǵa jan-tánimen kirisip, búkil kúsh-jigerin ju­myl­dyr­ýy kerek. Bul rette Prezident eko­nomikanyń barlyq salasyna in­ves­titsiia tartýdyń óte ózekti ekenin atap kórsetti.

– Shynynda, Qasym-Jomart Toqaev shetelden investitsiia tartý jóninde jii aitty. Jalpy, elimizde qazirgi investitsiia­lyq klimat qandai?

– Memleket basshysynyń bastama­symen elimizde Investitsiialyq shtab qu­ry­l­ǵanyn jaqsy bilesizder. Bul biýro­kratiialyq kedergilerge, toptyq múddelerge qarsy turatyn, quqyqtyq turǵydan in­ves­tordy qorǵai alatyn qabiletke ie institýtqa ainalýǵa tiis. Shtabtyń tiimdi jumys isteýine qajetti barlyq jaǵdai jasalyp, onyń oryndalýyn Qasym-Jomart Kemeluly tikelei baqylaýynda ustap otyr. Degenmen Prezident Úkimettiń mindeti investorlar­dyń jekelegen máselelerin shuǵyl sheshý ǵana emes, elimizdegi jalpy investitsiialyq ahýaldy jaqsartý ekenin erekshelep aitty. Byltyr jyl sońynda respýblika­lyq basylymdarǵa jazǵan maqalamyzda da atap ótkenbiz, Prezident 2024 jyly jiyrmadan astam memleketke saparmen bardy. Kóptegen halyqaralyq jiynǵa qatysty. Sonyń bárinde eń áýeli memle­ketter basshylarymen jáne sheteldik biznes ókilderimen kezdesip, elimizdegi sheshimin tappai jatqan salalarǵa qarajat tartýǵa tikelei bastamashy bolyp keledi. BUU málimetterine sáikes, Qazaqstan ekonomikaǵa investitsiia tartý kórset­kishteri boiynsha aitarlyqtai tabysqa qol jetkizdi. Biraq Prezident oǵan toq­meiilsýge bolmaitynyn jetkizdi. Óitkeni birinshiden, elimizde biýdjet tapshylyǵy oryn alyp otyr. Investitsiianyń azaiýyn biýdjet esebinen óteý qysqamerzimdi ǵana nátije beretinin tilge tiek etti. Sol sebepti óńirlerge, Almaty qalasyna quiylatyn shetel investitsiiasyn arttyrý mindeti qoiyldy. Úkimetten barlyq deńgeide, iaǵni ortalyq bolsyn, iri qalalarymyz bolsyn, óńirlerimiz bolsyn, investor ákelýge qolaily jaǵdai jasai­tyn birtutas ekojúie qurý talap etiledi. Ekinshiden, qazir álemde sirek kezdesetin metaldardy óndirý men óńdeýge artyp kele jatqan suranysty tiimdi paidalaný kerek. Osy maqsatta elimizdiń áleýetin durys iske asyrǵan jón. Máselen, Úkimet basshysy elimizde atalǵan baǵytta 17 ken orny ashylǵanyn aitty. Onyń ishinde litiidiń orny erekshe. Mine, osy salaǵa investitsiia tartylsa, ozyq tehnologiialar kelse, sheteldik jáne otandyq investor­larǵa birdei jaǵdai jasalsa, elimizdegi investitsiialyq klimatty aitarlyqtai jaqsarta túsetini anyq. Qazir bul tarapta geologiialyq barlaý jumystaryn júrgizý úshin investorlarǵa úlken múmkindik berilip otyr. Iaǵni, olar óz shyǵyndary esebinen ári barlaý júrgizedi, ári jer qoi­naý­yn paidalaný quqyǵyna ie bolady. Osy rette elimizde Jer qoinaýyn paida­laný boiynsha reforma júrgizilip, onyń zań­namalyq platformasy ázirlenip ja­tyr. Jalpy byltyrǵy quiylǵan qar­jy kólemi aldyńǵy jylmen salystyrǵanda sheteldik investitsiianyń birshama kemi­genin kórsetedi. Bul – túsinikti. Sebebi qazir dúniejúzi boiynsha investitsiiaǵa talas júrip jatyr. Eldiń ornyqty damý­yn qamtamasyz etýde investitsiianyń róli óte úlken. Memleket basshysy eko­nomikaǵa investitsiia tartý elimizdiń álemdik kartadaǵy ornyn anyqtaitynyn aityp, bul istiń máni zor ekenin jetkizdi.

– Infraqurylymdy damytý másele­lerinde aitylǵan jobalar qanshalyqty oryndalady?

– Keiingi jyldary elimizdiń birqatar qalasynyń jylý júieleri qystyń kózi qyraýda apatqa ushyraǵany qoǵamǵa málim. Mundai oqiǵalardyń eldiń be­deline nuqsan keltiretini de kúmánsiz. Osy oraida Prezident naryq talabyna sai tarif saiasatyn qaita qaraýdy tapsyrdy. Óitkeni TMD elderindegi baǵa bizdiń naryqtan áldeqaida joǵary. Bul – kontrabandalyq qylmysty órshi­tetin jaǵdai. Tipti, shekara baǵandarynyń astynan tonnel qazyp, janar-jaǵarmai tasyǵan oqiǵalar oryn alǵanyn quzyrly organdarymyz anyqtady. Sondyqtan energiiaǵa, jylýǵa, sýǵa qatysty tutyný baǵalaryn ózgertý kommýnaldyq nysan­dardy der kezinde jańa standarttarǵa beiimdeýge múmkindik beretinin umytpaǵan lázim. Prezident aitqandai, eskirgen energetikalyq nysandardy innovatsiia­lyq stansalarmen almastyrý kerek. Qýat kózi tapshylyǵy artqan saiyn atom energiiasyn paidalanýǵa suranys kúsheiedi. Bul turǵyda Qazaqstan atom óner­kásibine qajetti otyn kóziniń úlken qoryna ie ekeni belgili. Iaǵni, ýranǵa bai elmiz. Sonymen qatar elektr jelilerin biriktirý, gaz-bý qondyrǵylary men qubyr jelileriniń qurylysyn aiaq­taý týraly naqty tapsyrmalar júkteldi.

Qazaqstan sońǵy jyldary kólik-tranzit infraqurylymy boiynsha óte aýqymdy jobalardy júzege asyryp jatyr. Qytaidan Eýropaǵa jetkiziletin júk tasymalynyń Qazaqstan aýmaǵy arqyly ótýin qamtamasyz etý úshin avto­kólik joldarymen birge temir jol­dar, teńiz arqyly tasymaldaý isi jolǵa qoiylyp, kóptegen nysan paidalanýǵa berildi. Memleket basshysy Úkimettiń keńeitilgen otyrysynda Transkaspii baǵdaryn damytý aiasynda «Moiynty – Qyzyljar» baǵytynda jańa temir jol qurylysyn bastaýdy, Qyzyljar beke­tinen Aqtaý portyna deiingi kúre joldyń kóptegen ýchaskesin jańǵyrtýdy tapsyr­dy. Sonymen qatar «Altynkól – Jetigen» temir jolyn keńeitý mindetin júktedi. Munyń bári Qytai men Ortalyq Aziianyń arasyndaǵy kólik dálizin da­my­týǵa septigin tigizbek. Byltyr eli­mizdiń birqatar qalasynyń áýe terminal­dary jańadan salynyp, paidalanýǵa berildi. Osy oraida el aýmaǵynda halyq­aralyq áýe habyn qurý isi qolǵa alynǵanyn atap aitý kerek. Pre­zident júk jáne jolaýshylar terminal­daryn, logistikalyq ortalyqtaryn, zamanaýi qyzmet kórsetý oryndarymen qamtylǵan tolyq ekojúieni qurýdy min­dettep otyr. Bul salalarda da Qazaqstan óziniń ekonomikasyna tiesili paidadan qaǵylmaýy qajet. Qaýipsizdik Keńesiniń aldaǵy otyrysy osy kólik-tran­zit, logis­tikalyq áleýetti damytý taqyrybyna arnalady.

– Tsifrlandyrý salasynda jetekshi rólge ie bola alamyz ba?

– Qazir álemdik saýda elektrondy júiege kóshkeni belgili. Elimiz memlekettik qyz­met kórsetý salasyn tsifrlandyrý baǵytynda úlken jetistikke jetip otyr. Bul tarapta kóptegen damyǵan elderdiń tsifrly júiesinen ozyq ekenimizdi maqtanyshpen aitýǵa bolady. Degenmen bul sát saiyn damityn sala bolǵandyqtan, aqparattardy qorǵaý, atalǵan ekojúieni udaiy damytý isi óte ózekti. Aqparat qural­darynan amerikalyq jáne qytailyq platformalardyń ózara básekesi týraly oqyp, bilip otyrmyz. Aitalyq, Qytai tarapy bar-joǵy 6,5 million dollarǵa DeepSeek platformasyn jasady. Onyń tiimdiligi milliardtaǵan dollar jumsalǵan platformalardan asyp tústi. Mine, osyndai qazirgi zamannyń suranysyn jetik bilip qana qoimai, ony Qazaqstan qoǵamyna dendep engizý maqsatynda Memleket basshysy jasandy intellekti salasyndaǵy ozyq oily tulǵalarmen jii kezdesedi. Jýyrda ǵana osy saladaǵy qytailyq kás­ip­ker Li Kai Fýdy qabyldaǵan bolatyn. Úkimettiń keńeitilgen otyrysyndaǵy sóz­in­de de qytai tájiribesin keńinen zer­de­leý jóninde tapsyrma berýi beker emes. Bul salada biz baǵyndyratyn biikter áli alda. Jalpy, tsifrlandyrý salasyna myńdaǵan maman daiarlaýdan bastap, elordada Al-Sana jasandy intellektini oqytý ortalyǵyn ashýǵa deiin bul baǵytta júieli jumys júrgizilip jatyr deýge bolady. Sonymen qatar jańa qaýip-qaterler de bar. Qazirgi kezde kiberalaiaq­tyq­tan qorǵaný máselesi óte mańyzdy. Osy qyl­mystyq isterdiń 80 paiyzynyń áshkerelen­bei qalýy arnaiy quzyrly organdarymyz­dyń tsifrly áleýetin áli de jetildirýin qajet etedi. Óitkeni memleket úshin azamattardyń qaýipsizdigi eń basty orynda bolýy kerek.

– Áleýmettik salada memleket qoldaýy­men iske asyrylyp jatqan jobalar týraly naqty ne aitar edińiz?

– Prezident memlekettiń áleýmettik mindettemelerdi oryndaýyna basa mán beredi. Budan burynǵy nesielerdiń belgili bir bóligin óteý, ataýly áleýmettik kómek berý, járdemaqy berýdi júieleý syndy halyq kóńilinen oryn alǵan bastama­larynan bólek, qazirgi kezde densaýlyq saqtaý men bilim jáne ǵylym salalaryn­daǵy jobalardy ádil qarjylandyrýǵa nazar aýdaryp otyrǵanyn atap aitý kerek. Onyń barlyǵy zańnamalyq tur­ǵydan negizdeldi. Aýyldarda alǵashqy dárigerlik kómek kórsetetin 460 nysan paidalanýǵa berildi. Taǵy 200-ge jýyq nysan jyl sońyna deiin beriledi. Biyl 32 aýrýhanaǵa jóndeý júrgizilmek. Prezident osy aýqymdy jumysty shiratýǵa tapsyrma berdi. Sonymen qatar kelesi jyly barlyq aýdandyq aýrýhana­larǵa jańǵyrtý jumystary júrgiziledi. Osyǵan deiin el kóńilinen oryn alǵan «Jaily mektep» jobasy biyl aiaqtalady. Onyń basym bóligine sybailas jemqorlyq faktilerinen óndirilgen qarjy paidalan­ylǵany belgili. Úsh jyl ishinde Prezident tapsyrmasymen taǵy 1 300 mektep jań­ǵyrtylady. Eń bastysy, biyl «Jumysshy mamandyqtary jyly» dep jariialandy. Ataýly jyl aiasynda suranysqa ie kadr­lar daiarlaýǵa, eńbek adamynyń abyroiyn arttyrýǵa úlken mán beriledi. Memleket basshysy azamat­tardyń óti­nishine qulaq asý qajettigin aitty. Óitkeni ár ótinishtiń artynda adam taǵdyry bar. Bul rette memlekettik apparattyń tiimdiligin art­tyrý mindeti qoiylyp otyr.

– Prezident baiandamasynda kópshiliktiń nazaryn aýdarǵany – elimizdi laqap atpen ataýshylarǵa qatysty sózi. Memleket bas­shy­sy eldiń bet-beinesin qalyptastyrýda qoǵamdaǵy barlyq úderisti qadaǵalaitynyn baiqadyq…

– Álbette. Qazir adamdar áleýmettik jelilerdegi qajetti-qajetsiz aqparat tasqynynan ózin qorǵai almai, sana súz­gisinen ótkizbei, ártúrli oidyń jetegine ońai ilesetinin baiqaýǵa bolady. Bul, ókinishke qarai, keibir azamattarymyzdyń altyn ýaqytyn tiimdi paidalana almai­tynyn, jeńil-jelpi bósteki sózge úiir eken­in meńzegennen aitylǵan pikir bola­­tyn. Memleket azamattardyń qalaýyn shektemeidi. Biraq áleýmettik jelini de tiimdi paidalanyp, tabys tabýǵa, qoǵamdyq oi-sanany ozyq etý úshin úles qosýǵa bolady. Sondyqtan áldekimderdiń qaraý nietinen, tipti qoǵamdyq pikirdi manipýlia­tsiialaýdan týatyn, memleket bedeline nuqsan keltiretin arzan sózderdi qoǵam bolyp tyiǵan lázim. Prezident osyǵan úndedi. Elimizdiń jaqsy atyn el azamattary shyǵarady. «Zań men tártip» qaǵidaty da osyǵan negizdelgen. Biz ózimizdiń qu­qyǵy­myzdy qalai qorǵasaq, memleketimiz­diń de bedelin solai syilaýǵa ári qorǵaýǵa tiispiz. Sonda ǵana elimizdiń eńsesi kó­ter­­iledi. Sol úshin bir-birimizdi beker jábirlemei, ortaq igi iske jumylyp, mem­­leketshildik sanany ornyqtyra ber­genimiz jón. Qadyr Myrza Áliniń «Táý­el­sizdikti sát saiyn qorǵaý kerek» degen qanatty sózi bar. Memlekettiń ar-namysy ár azamatynyń uiaty men ojdanyna ai­na­lýy kerek.

Suhbattasqan Gúlzina BEKTAS