بەرٸك ۋەلي, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتٸنٸڭ كەڭەسشٸسٸ – باسپاسٶز حاتشىسى: جاۋاپكەرشٸلٸك جٷگٸ جەڭٸل بولمايدى

– بۇل – جىل سايىن دەستٷرلٸ تٷردە ٶتەتٸن ٶتە كەڭ فورماتتاعى باسقوسۋ. جيىندا ٷكٸمەت مٷشە­لەرٸ­نٸڭ الداعى جىلى اتقاراتىن قىزمەتٸنٸڭ نەگٸزگٸ باعىت-باعدارىنا باسىمدىق بەرٸلەدٸ. سوندىقتان كەڭەيتٸلگەن وتىرىستاعى پرەزيدەنتتٸڭ كەز كەلگەن تاپ­سىرماسى مەن باستاماسى ەلٸمٸزدٸڭ دامۋى ٷشٸن اسا ماڭىزدى. قاسىم-جومارت كەمەلۇلى ساياسات­تا­عى ۇتقىرلىقتى ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دا­مۋ­داعى ناقتى قادامدارمەن ٷيلەستٸرۋدٸ جٶن سا­نايدى. ياعني, تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸستەرگە جول اشقان رە­­­فورمالاردىڭ ورىندالۋى ەلٸمٸزدٸڭ ەل-اۋ­قاتىنان دا كٶرٸنٸس تابۋعا تيٸس. وسى رەتتە بٸر جىل بۇرىن جاڭادان جاساقتالعان ٷكٸمەتكە ٶتە ٷلكەن جاۋاپكەرشٸلٸك جٷكتەلٸپ وتىر. ٶيتكەنٸ پرە­زي­دەن­تٸمٸز ايتقانداي, قازٸرگٸ كەزەڭ جاھان جۇرتشىلىعىنا جەڭٸل تيٸپ وتىرعان جوق. ٸرٸ دەرجاۆالار اراسىنداعى ەر­تٷرلٸ تەكەتٸرەس, سونىڭ ٸشٸندە ەكونوميكالىق سانكتسييالار ساياساتىن كٷشەيتۋ, ەر جەردە مازداعان كيكٸلجٸڭدەر مەن بەيبٸت تۇرعىنداردىڭ مازاسىن قا­شىرعان قارۋلى قاقتىعىستار بٷگٸندە ەلەم ەل­دەرٸن قاتتى الاڭداتادى. سونداي-اق سوڭعى جىل­دارى كليماتتىق ٶزگەرٸستەر دە انىق بايقالا باس­تادى. تەحنولوگييالىق جارىس نەتيجەلەرٸ بۇرىن-سوڭدى بولماعان بەسەكەلەستٸك تۋدىردى. مٸنە, وسى ٸسپەتتٸ سىن-قاتەرلەر ەلٸمٸزدٸ بارلىق سالادا بەت­پە-بەت كەلەتٸن كٷردەلٸ كٷرمەۋلەردٸ دەر كەزٸندە, تٸپ­تٸ الدىن الا شەشٸپ وتىرۋعا مٸندەتتەيدٸ. شيى­رىپ ايتقاندا, كٶرپەگە قاراي كٶسٸلەتٸن ۋاقىت كەل­دٸ. مەملەكەت باسشىسى بيۋدجەت قاراجاتىن وڭ­تايلى جۇمساۋ, مەملەكەتتٸك قۇرىلىمنىڭ تيٸم­دٸلٸگٸن ارتتىرۋ, ارتىق شىعىندى بولدىرماۋعا باسا مەن بەرۋ كەرەگٸن قاداپ ايتتى. پرەزيدەنت بايان­دا­ما­سىنىڭ نەگٸزگٸ جٷلگەسٸ وسىعان سايادى.

– مەملەكەت باسشىسى بيىلعى بايان­داماسىندا دا ەكونوميكالىق دامۋ مەسەلەل­ەرٸنە كٶپ توقتالعانىن بايقادىق…

– ەكونوميكا – مەملەكەتتٸك دامۋدىڭ نەگٸزگٸ ٶزە­گٸ. ەلبەتتە, وتاندىق ەكونوميكا, جوعارىدا ايتقانداي, كٷللٸ ەلەمدە ورىن الىپ جاتقان تٷرلٸ تارتىستىڭ سالدارىن سەزٸنٸپ وتىرعانى بەلگٸلٸ. ٶيتكەنٸ بٸزدٸڭ باستى قاعيداتىمىز بويىنشا, قازاقستان – ەلەمدٸك قاۋىمداستىقتىڭ بەلسەندٸ مٷشەسٸ. بۇل ەكونوميكاعا دا تيەسٸلٸ ۇستانىم. سون­دىقتان جاھاندىق ساۋدا تٸزبەگٸنە كەلتٸرٸلەتٸن قانداي دا بٸر نۇقسان بٸزدٸڭ ەكونوميكامىزعا دا ەسەر ەتپەي قويمايدى. وسى جاعدايدا ورنىقتى دامۋدى قالاي قامتاماسىز ەتەمٸز دەگەن ورىندى ساۋال تۋادى. بۇل جٶنٸندە پرەزيدەنت بۇعان دەيٸن دە ايتىپ كەلەدٸ. ٷكٸمەتتٸڭ كەڭەي­تٸل­گەن وتىرىسىندا وسى باعىتتاعى سترا­تەگييانى تاعى دا پىسىقتاپ, ٷكٸمەت پەن قۇزىرلى ورگاندار باسشىلارى ٷشٸن نە­گٸزگٸ مەسەلەلەردٸ قايتارا ەسكە سالدى. مەسەلەن, ەل ەكونوميكاسىن ەرتاراپتان­دىرۋ – ٶتە ماڭىزدى باعىت. سونىڭ ٸشٸندە وسىعان دەيٸن وڭ ٶسٸم تٸركەلٸپ كەلە جاتقان ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸنە بارىنشا جاعداي جاسالىپ جاتقانىنا توقتالدى. ەرەكشە نازار اۋ­داراتىن دٷنيە, ٸرٸ ٶنەركەسٸپ جوبالارىنىڭ ٸسكە اسىرىلۋى باياۋ جٷرٸپ جاتقانىن سىنعا الدى. ونى ەلدەن شى­عار­ىلعان زاڭسىز اكتيۆتەردٸ قازىناعا قايتارۋ ٸسٸمەن قاتار جٷرگٸزۋ قاجەتتٸگٸن ايتتى. ٷكٸمەتكە ورتا بۋىنداعى كەسٸپورىن­دار شوعىرىن قالىپتاستىرۋ تۋرالى تاپ­سىرما بەردٸ. قازٸر ەلەم­دە كٶپتەگەن ەل تيٸمدٸ پايدالانىپ وتىرعان تۋريزم سا­لا­سىنان دا قارجى تابۋدى جٶن سانايتى­نىن جەت­كٸزدٸ. اگروٶنەركەسٸپ كەشەنٸنٸڭ ەلەۋەتٸن ارت­تىرۋ باعىتىنداعى ماڭىزدى باستامالار بار. ەكٸن­شٸ دەڭگەيلٸ بانكتەردٸڭ ەكونوميكانى قارجى­لاندىرۋى تۇرعىسىنان ناقتى مٸندەتتەر جٷكتەدٸ. يگەرٸلۋٸ كٷردەلٸ كەن ورىندارىن ەكونو­مي­كالىق اي­نالىمعا قوسۋ تۋرالى ويىمەن بٶلٸستٸ.

تاعى بٸر مەن بەرەتٸن مەسەلە بار: ٷكٸ­­مەت­تٸڭ كەڭەيتٸلگەن وتىرىسىندا قوس­ىمشا قۇن سالىعىن كٶتەرۋگە قاتىستى ۇس­ى­ن­ىس ايتىلعانى بارشاعا ايان. بۇل جايت قوعامدا قىزۋ تالقىلاندى. قاراپاي­ىم جۇرتشىلىقتان باستاپ ساراپشىلارعا دەيٸن وسىعان قاتىستى ويلارىمەن بٶلٸستٸ. پرەزيدەنت تە اتالعان مەسەلەگە جٸتٸ كٶڭٸل بٶلٸپ, ٶتكەن اپتادا وتاندىق بيزنەس ٶكٸل­دەرٸمەن كەزدەسۋدە ٶزٸنٸڭ پٸكٸرٸن جەتكٸزدٸ. مەملەكەت باسشىسى كەز كەلگەن رەفورمانى جان-جاقتى ساراپتاپ, باي­ىپ­پەن جٷرگٸزگەن جٶن ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. پرە­زيدەنت بۇل تاراپتا تٷرلٸ نۇسقانى قاراستىرىپ, قوسىمشا قۇن سالىعىنىڭ مٶلشەرلەمەسٸ سارالانىپ بەلگٸلەنۋگە تيٸس ەكەنٸنە ەرەكشە مەن بەردٸ. ٷكٸمەتتٸڭ بۇل باعىتتاعى جۇمىسى بيزنەس, قوعام, ساراپ­شىلار مەن دەپۋتاتتاردىڭ, ياعني بارلىق تاراپتىڭ پٸكٸرٸ ەسكەرٸلە وتىرىپ جالعاسۋى كەرەگٸن قاداپ ايتتى.

وسىلايشا, مەملەكەت باسشىسى سترا­تە­گييالىق باعىتتاردى بەلگٸلەپ, جەلدٸڭ قاي جاقتان سوعاتىنىن, وعان قارسى امال­داردى سانامالاپ ايتىپ بەردٸ. ەندٸ ٷكٸ­مەت مٷشەلەرٸ مەن باسقا دا تيٸستٸ ور­گاندار وسى مٸندەتتەردٸ ورىنداۋعا جان-تەنٸمەن كٸرٸسٸپ, بٷكٸل كٷش-جٸگەرٸن جۇ­مىل­دىر­ۋى كەرەك. بۇل رەتتە پرەزيدەنت ەكو­نوميكانىڭ بارلىق سالاسىنا ين­ۆەس­تيتسييا تارتۋدىڭ ٶتە ٶزەكتٸ ەكەنٸن اتاپ كٶرسەتتٸ.

– شىنىندا, قاسىم-جومارت توقاەۆ شەتەلدەن ينۆەستيتسييا تارتۋ جٶنٸندە جيٸ ايتتى. جالپى, ەلٸمٸزدە قازٸرگٸ ينۆەستيتسييا­لىق كليمات قانداي?

– مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاما­سىمەن ەلٸمٸزدە ينۆەستيتسييالىق شتاب قۇ­رى­ل­عانىن جاقسى بٸلەسٸزدەر. بۇل بيۋرو­كراتييالىق كەدەرگٸلەرگە, توپتىق مٷددەلەرگە قارسى تۇراتىن, قۇقىقتىق تۇرعىدان ين­ۆەس­توردى قورعاي الاتىن قابٸلەتكە يە ينستيتۋتقا اينالۋعا تيٸس. شتابتىڭ تيٸمدٸ جۇمىس ٸستەۋٸنە قاجەتتٸ بارلىق جاعداي جاسالىپ, ونىڭ ورىندالۋىن قاسىم-جومارت كەمەلۇلى تٸكەلەي باقىلاۋىندا ۇستاپ وتىر. دەگەنمەن پرەزيدەنت ٷكٸمەتتٸڭ مٸندەتٸ ينۆەستورلار­دىڭ جەكەلەگەن مەسەلەلەرٸن شۇعىل شەشۋ عانا ەمەس, ەلٸمٸزدەگٸ جالپى ينۆەستيتسييالىق احۋالدى جاقسارتۋ ەكەنٸن ەرەكشەلەپ ايتتى. بىلتىر جىل سوڭىندا رەسپۋبليكا­لىق باسىلىمدارعا جازعان ماقالامىزدا دا اتاپ ٶتكەنبٸز, پرەزيدەنت 2024 جىلى جيىرمادان استام مەملەكەتكە ساپارمەن باردى. كٶپتەگەن حالىقارالىق جيىنعا قاتىستى. سونىڭ بەرٸندە ەڭ ەۋەلٸ مەملە­كەتتەر باسشىلارىمەن جەنە شەتەلدٸك بيزنەس ٶكٸلدەرٸمەن كەزدەسٸپ, ەلٸمٸزدەگٸ شەشٸمٸن تاپپاي جاتقان سالالارعا قاراجات تارتۋعا تٸكەلەي باستاماشى بولىپ كەلەدٸ. بۇۇ مەلٸمەتتەرٸنە سەيكەس, قازاقستان ەكونوميكاعا ينۆەستيتسييا تارتۋ كٶرسەت­كٸشتەرٸ بويىنشا ايتارلىقتاي تابىسقا قول جەتكٸزدٸ. بٸراق پرەزيدەنت وعان توق­مەيٸلسۋگە بولمايتىنىن جەتكٸزدٸ. ٶيتكەنٸ بٸرٸنشٸدەن, ەلٸمٸزدە بيۋدجەت تاپشىلىعى ورىن الىپ وتىر. ينۆەستيتسييانىڭ ازايۋىن بيۋدجەت ەسەبٸنەن ٶتەۋ قىسقامەرزٸمدٸ عانا نەتيجە بەرەتٸنٸن تٸلگە تيەك ەتتٸ. سول سەبەپتٸ ٶڭٸرلەرگە, الماتى قالاسىنا قۇيىلاتىن شەتەل ينۆەستيتسيياسىن ارتتىرۋ مٸندەتٸ قويىلدى. ٷكٸمەتتەن بارلىق دەڭگەيدە, ياعني ورتالىق بولسىن, ٸرٸ قالالارىمىز بولسىن, ٶڭٸرلەرٸمٸز بولسىن, ينۆەستور ەكەلۋگە قولايلى جاعداي جاساي­تىن بٸرتۇتاس ەكوجٷيە قۇرۋ تالاپ ەتٸلەدٸ. ەكٸنشٸدەن, قازٸر ەلەمدە سيرەك كەزدەسەتٸن مەتالداردى ٶندٸرۋ مەن ٶڭدەۋگە ارتىپ كەلە جاتقان سۇرانىستى تيٸمدٸ پايدالانۋ كەرەك. وسى ماقساتتا ەلٸمٸزدٸڭ ەلەۋەتٸن دۇرىس ٸسكە اسىرعان جٶن. مەسەلەن, ٷكٸمەت باسشىسى ەلٸمٸزدە اتالعان باعىتتا 17 كەن ورنى اشىلعانىن ايتتى. ونىڭ ٸشٸندە ليتييدٸڭ ورنى ەرەكشە. مٸنە, وسى سالاعا ينۆەستيتسييا تارتىلسا, وزىق تەحنولوگييالار كەلسە, شەتەلدٸك جەنە وتاندىق ينۆەستور­لارعا بٸردەي جاعداي جاسالسا, ەلٸمٸزدەگٸ ينۆەستيتسييالىق كليماتتى ايتارلىقتاي جاقسارتا تٷسەتٸنٸ انىق. قازٸر بۇل تاراپتا گەولوگييالىق بارلاۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋ ٷشٸن ينۆەستورلارعا ٷلكەن مٷمكٸندٸك بەرٸلٸپ وتىر. ياعني, ولار ٶز شىعىندارى ەسەبٸنەن ەرٸ بارلاۋ جٷرگٸزەدٸ, ەرٸ جەر قوي­ناۋ­ىن پايدالانۋ قۇقىعىنا يە بولادى. وسى رەتتە ەلٸمٸزدە جەر قويناۋىن پايدا­لانۋ بويىنشا رەفورما جٷرگٸزٸلٸپ, ونىڭ زاڭ­نامالىق پلاتفورماسى ەزٸرلەنٸپ جا­تىر. جالپى بىلتىرعى قۇيىلعان قار­جى كٶلەمٸ الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا شەتەلدٸك ينۆەستيتسييانىڭ بٸرشاما كەمٸ­گەنٸن كٶرسەتەدٸ. بۇل – تٷسٸنٸكتٸ. سەبەبٸ قازٸر دٷنيەجٷزٸ بويىنشا ينۆەستيتسيياعا تالاس جٷرٸپ جاتىر. ەلدٸڭ ورنىقتى دامۋ­ىن قامتاماسىز ەتۋدە ينۆەستيتسييانىڭ رٶلٸ ٶتە ٷلكەن. مەملەكەت باسشىسى ەكو­نوميكاعا ينۆەستيتسييا تارتۋ ەلٸمٸزدٸڭ ەلەمدٸك كارتاداعى ورنىن انىقتايتىنىن ايتىپ, بۇل ٸستٸڭ مەنٸ زور ەكەنٸن جەتكٸزدٸ.

– ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ مەسەلە­لەرٸندە ايتىلعان جوبالار قانشالىقتى ورىندالادى?

– كەيٸنگٸ جىلدارى ەلٸمٸزدٸڭ بٸرقاتار قالاسىنىڭ جىلۋ جٷيەلەرٸ قىستىڭ كٶزٸ قىراۋدا اپاتقا ۇشىراعانى قوعامعا مەلٸم. مۇنداي وقيعالاردىڭ ەلدٸڭ بە­دەلٸنە نۇقسان كەلتٸرەتٸنٸ دە كٷمەنسٸز. وسى ورايدا پرەزيدەنت نارىق تالابىنا ساي تاريف ساياساتىن قايتا قاراۋدى تاپسىردى. ٶيتكەنٸ تمد ەلدەرٸندەگٸ باعا بٸزدٸڭ نارىقتان ەلدەقايدا جوعارى. بۇل – كونتراباندالىق قىلمىستى ٶرشٸ­تەتٸن جاعداي. تٸپتٸ, شەكارا باعاندارىنىڭ استىنان توننەل قازىپ, جانار-جاعارماي تاسىعان وقيعالار ورىن العانىن قۇزىرلى ورگاندارىمىز انىقتادى. سوندىقتان ەنەرگيياعا, جىلۋعا, سۋعا قاتىستى تۇتىنۋ باعالارىن ٶزگەرتۋ كوممۋنالدىق نىسان­داردى دەر كەزٸندە جاڭا ستاندارتتارعا بەيٸمدەۋگە مٷمكٸندٸك بەرەتٸنٸن ۇمىتپاعان لەزٸم. پرەزيدەنت ايتقانداي, ەسكٸرگەن ەنەرگەتيكالىق نىسانداردى يننوۆاتسييا­لىق ستانسالارمەن الماستىرۋ كەرەك. قۋات كٶزٸ تاپشىلىعى ارتقان سايىن اتوم ەنەرگيياسىن پايدالانۋعا سۇرانىس كٷشەيەدٸ. بۇل تۇرعىدا قازاقستان اتوم ٶنەر­كەسٸبٸنە قاجەتتٸ وتىن كٶزٸنٸڭ ٷلكەن قورىنا يە ەكەنٸ بەلگٸلٸ. ياعني, ۋرانعا باي ەلمٸز. سونىمەن قاتار ەلەكتر جەلٸلەرٸن بٸرٸكتٸرۋ, گاز-بۋ قوندىرعىلارى مەن قۇبىر جەلٸلەرٸنٸڭ قۇرىلىسىن اياق­تاۋ تۋرالى ناقتى تاپسىرمالار جٷكتەلدٸ.

قازاقستان سوڭعى جىلدارى كٶلٸك-ترانزيت ينفراقۇرىلىمى بويىنشا ٶتە اۋقىمدى جوبالاردى جٷزەگە اسىرىپ جاتىر. قىتايدان ەۋروپاعا جەتكٸزٸلەتٸن جٷك تاسىمالىنىڭ قازاقستان اۋماعى ارقىلى ٶتۋٸن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن اۆتو­كٶلٸك جولدارىمەن بٸرگە تەمٸر جول­دار, تەڭٸز ارقىلى تاسىمالداۋ ٸسٸ جولعا قويىلىپ, كٶپتەگەن نىسان پايدالانۋعا بەرٸلدٸ. مەملەكەت باسشىسى ٷكٸمەتتٸڭ كەڭەيتٸلگەن وتىرىسىندا ترانسكاسپيي باعدارىن دامىتۋ اياسىندا «مويىنتى – قىزىلجار» باعىتىندا جاڭا تەمٸر جول قۇرىلىسىن باستاۋدى, قىزىلجار بەكە­تٸنەن اقتاۋ پورتىنا دەيٸنگٸ كٷرە جولدىڭ كٶپتەگەن ۋچاسكەسٸن جاڭعىرتۋدى تاپسىر­دى. سونىمەن قاتار «التىنكٶل – جەتٸگەن» تەمٸر جولىن كەڭەيتۋ مٸندەتٸن جٷكتەدٸ. مۇنىڭ بەرٸ قىتاي مەن ورتالىق ازييانىڭ اراسىنداعى كٶلٸك دەلٸزٸن دا­مى­تۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزبەك. بىلتىر ەلٸ­مٸزدٸڭ بٸرقاتار قالاسىنىڭ ەۋە تەرمينال­دارى جاڭادان سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرٸلدٸ. وسى ورايدا ەل اۋماعىندا حالىق­ارالىق ەۋە حابىن قۇرۋ ٸسٸ قولعا الىنعانىن اتاپ ايتۋ كەرەك. پرە­زيدەنت جٷك جەنە جولاۋشىلار تەرمينال­دارىن, لوگيستيكالىق ورتالىقتارىن, زاماناۋي قىزمەت كٶرسەتۋ ورىندارىمەن قامتىلعان تولىق ەكوجٷيەنٸ قۇرۋدى مٸن­دەتتەپ وتىر. بۇل سالالاردا دا قازاقستان ٶزٸنٸڭ ەكونوميكاسىنا تيەسٸلٸ پايدادان قاعىلماۋى قاجەت. قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ الداعى وتىرىسى وسى كٶلٸك-تران­زيت, لوگيس­تيكالىق ەلەۋەتتٸ دامىتۋ تاقىرىبىنا ارنالادى.

– تسيفرلاندىرۋ سالاسىندا جەتەكشٸ رٶلگە يە بولا الامىز با?

– قازٸر ەلەمدٸك ساۋدا ەلەكتروندى جٷيەگە كٶشكەنٸ بەلگٸلٸ. ەلٸمٸز مەملەكەتتٸك قىز­مەت كٶرسەتۋ سالاسىن تسيفرلاندىرۋ باعىتىندا ٷلكەن جەتٸستٸككە جەتٸپ وتىر. بۇل تاراپتا كٶپتەگەن دامىعان ەلدەردٸڭ تسيفرلى جٷيەسٸنەن وزىق ەكەنٸمٸزدٸ ماقتانىشپەن ايتۋعا بولادى. دەگەنمەن بۇل سەت سايىن داميتىن سالا بولعاندىقتان, اقپاراتتاردى قورعاۋ, اتالعان ەكوجٷيەنٸ ۇدايى دامىتۋ ٸسٸ ٶتە ٶزەكتٸ. اقپارات قۇرال­دارىنان امەريكالىق جەنە قىتايلىق پلاتفورمالاردىڭ ٶزارا بەسەكەسٸ تۋرالى وقىپ, بٸلٸپ وتىرمىز. ايتالىق, قىتاي تاراپى بار-جوعى 6,5 ميلليون دوللارعا DeepSeek پلاتفورماسىن جاسادى. ونىڭ تيٸمدٸلٸگٸ ميللياردتاعان دوللار جۇمسالعان پلاتفورمالاردان اسىپ تٷستٸ. مٸنە, وسىنداي قازٸرگٸ زاماننىڭ سۇرانىسىن جەتٸك بٸلٸپ قانا قويماي, ونى قازاقستان قوعامىنا دەندەپ ەنگٸزۋ ماقساتىندا مەملەكەت باسشىسى جاساندى ينتەللەكتٸ سالاسىنداعى وزىق ويلى تۇلعالارمەن جيٸ كەزدەسەدٸ. جۋىردا عانا وسى سالاداعى قىتايلىق كەس­ٸپ­كەر لي كاي فۋدى قابىلداعان بولاتىن. ٷكٸمەتتٸڭ كەڭەيتٸلگەن وتىرىسىنداعى سٶز­ٸن­دە دە قىتاي تەجٸريبەسٸن كەڭٸنەن زەر­دە­لەۋ جٶنٸندە تاپسىرما بەرۋٸ بەكەر ەمەس. بۇل سالادا بٸز باعىندىراتىن بيٸكتەر ەلٸ الدا. جالپى, تسيفرلاندىرۋ سالاسىنا مىڭداعان مامان دايارلاۋدان باستاپ, ەلوردادا Al-Sana جاساندى ينتەللەكتٸنٸ وقىتۋ ورتالىعىن اشۋعا دەيٸن بۇل باعىتتا جٷيەلٸ جۇمىس جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر دەۋگە بولادى. سونىمەن قاتار جاڭا قاۋٸپ-قاتەرلەر دە بار. قازٸرگٸ كەزدە كيبەرالاياق­تىق­تان قورعانۋ مەسەلەسٸ ٶتە ماڭىزدى. وسى قىل­مىستىق ٸستەردٸڭ 80 پايىزىنىڭ ەشكەرەلەن­بەي قالۋى ارنايى قۇزىرلى ورگاندارىمىز­دىڭ تسيفرلى ەلەۋەتٸن ەلٸ دە جەتٸلدٸرۋٸن قاجەت ەتەدٸ. ٶيتكەنٸ مەملەكەت ٷشٸن ازاماتتاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ ەڭ باستى ورىندا بولۋى كەرەك.

– ەلەۋمەتتٸك سالادا مەملەكەت قولداۋى­مەن ٸسكە اسىرىلىپ جاتقان جوبالار تۋرالى ناقتى نە ايتار ەدٸڭٸز?

– پرەزيدەنت مەملەكەتتٸڭ ەلەۋمەتتٸك مٸندەتتەمەلەردٸ ورىنداۋىنا باسا مەن بەرەدٸ. بۇدان بۇرىنعى نەسيەلەردٸڭ بەلگٸلٸ بٸر بٶلٸگٸن ٶتەۋ, اتاۋلى ەلەۋمەتتٸك كٶمەك بەرۋ, جەردەماقى بەرۋدٸ جٷيەلەۋ سىندى حالىق كٶڭٸلٸنەن ورىن العان باستاما­لارىنان بٶلەك, قازٸرگٸ كەزدە دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن بٸلٸم جەنە عىلىم سالالارىن­داعى جوبالاردى ەدٸل قارجىلاندىرۋعا نازار اۋدارىپ وتىرعانىن اتاپ ايتۋ كەرەك. ونىڭ بارلىعى زاڭنامالىق تۇر­عىدان نەگٸزدەلدٸ. اۋىلداردا العاشقى دەرٸگەرلٸك كٶمەك كٶرسەتەتٸن 460 نىسان پايدالانۋعا بەرٸلدٸ. تاعى 200-گە جۋىق نىسان جىل سوڭىنا دەيٸن بەرٸلەدٸ. بيىل 32 اۋرۋحاناعا جٶندەۋ جٷرگٸزٸلمەك. پرەزيدەنت وسى اۋقىمدى جۇمىستى شيراتۋعا تاپسىرما بەردٸ. سونىمەن قاتار كەلەسٸ جىلى بارلىق اۋداندىق اۋرۋحانا­لارعا جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلەدٸ. وسىعان دەيٸن ەل كٶڭٸلٸنەن ورىن العان «جايلى مەكتەپ» جوباسى بيىل اياقتالادى. ونىڭ باسىم بٶلٸگٸنە سىبايلاس جەمقورلىق فاكتٸلەرٸنەن ٶندٸرٸلگەن قارجى پايدالان­ىلعانى بەلگٸلٸ. ٷش جىل ٸشٸندە پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن تاعى 1 300 مەكتەپ جاڭ­عىرتىلادى. ەڭ باستىسى, بيىل «جۇمىسشى ماماندىقتارى جىلى» دەپ جارييالاندى. اتاۋلى جىل اياسىندا سۇرانىسقا يە كادر­لار دايارلاۋعا, ەڭبەك ادامىنىڭ ابىرويىن ارتتىرۋعا ٷلكەن مەن بەرٸلەدٸ. مەملەكەت باسشىسى ازامات­تاردىڭ ٶتٸ­نٸشٸنە قۇلاق اسۋ قاجەتتٸگٸن ايتتى. ٶيتكەنٸ ەر ٶتٸنٸشتٸڭ ارتىندا ادام تاعدىرى بار. بۇل رەتتە مەملەكەتتٸك اپپاراتتىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارت­تىرۋ مٸندەتٸ قويىلىپ وتىر.

– پرەزيدەنت بايانداماسىندا كٶپشٸلٸكتٸڭ نازارىن اۋدارعانى – ەلٸمٸزدٸ لاقاپ اتپەن اتاۋشىلارعا قاتىستى سٶزٸ. مەملەكەت باس­شى­سى ەلدٸڭ بەت-بەينەسٸن قالىپتاستىرۋدا قوعامداعى بارلىق ٷدەرٸستٸ قاداعالايتىنىن بايقادىق…

– ەلبەتتە. قازٸر ادامدار ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردەگٸ قاجەتتٸ-قاجەتسٸز اقپارات تاسقىنىنان ٶزٸن قورعاي الماي, سانا سٷز­گٸسٸنەن ٶتكٸزبەي, ەرتٷرلٸ ويدىڭ جەتەگٸنە وڭاي ٸلەسەتٸنٸن بايقاۋعا بولادى. بۇل, ٶكٸنٸشكە قاراي, كەيبٸر ازاماتتارىمىزدىڭ التىن ۋاقىتىن تيٸمدٸ پايدالانا الماي­تىنىن, جەڭٸل-جەلپٸ بٶستەكٸ سٶزگە ٷيٸر ەكەن­ٸن مەڭزەگەننەن ايتىلعان پٸكٸر بولا­­تىن. مەملەكەت ازاماتتاردىڭ قالاۋىن شەكتەمەيدٸ. بٸراق ەلەۋمەتتٸك جەلٸنٸ دە تيٸمدٸ پايدالانىپ, تابىس تابۋعا, قوعامدىق وي-سانانى وزىق ەتۋ ٷشٸن ٷلەس قوسۋعا بولادى. سوندىقتان ەلدەكٸمدەردٸڭ قاراۋ نيەتٸنەن, تٸپتٸ قوعامدىق پٸكٸردٸ مانيپۋليا­تسييالاۋدان تۋاتىن, مەملەكەت بەدەلٸنە نۇقسان كەلتٸرەتٸن ارزان سٶزدەردٸ قوعام بولىپ تىيعان لەزٸم. پرەزيدەنت وسىعان ٷندەدٸ. ەلٸمٸزدٸڭ جاقسى اتىن ەل ازاماتتارى شىعارادى. «زاڭ مەن تەرتٸپ» قاعيداتى دا وسىعان نەگٸزدەلگەن. بٸز ٶزٸمٸزدٸڭ قۇ­قىعى­مىزدى قالاي قورعاساق, مەملەكەتٸمٸز­دٸڭ دە بەدەلٸن سولاي سىيلاۋعا ەرٸ قورعاۋعا تيٸسپٸز. سوندا عانا ەلٸمٸزدٸڭ ەڭسەسٸ كٶ­تەر­­ٸلەدٸ. سول ٷشٸن بٸر-بٸرٸمٸزدٸ بەكەر جەبٸرلەمەي, ورتاق يگٸ ٸسكە جۇمىلىپ, مەم­­لەكەتشٸلدٸك سانانى ورنىقتىرا بەر­گەنٸمٸز جٶن. قادىر مىرزا ەلٸنٸڭ «تەۋ­ەل­سٸزدٸكتٸ سەت سايىن قورعاۋ كەرەك» دەگەن قاناتتى سٶزٸ بار. مەملەكەتتٸڭ ار-نامىسى ەر ازاماتىنىڭ ۇياتى مەن وجدانىنا اي­نا­لۋى كەرەك.

سۇحباتتاسقان گٷلزينا بەكتاس