Búginde D dárýmeniniń tapshylyǵy álem boiynsha bir milliardtan astam adamǵa áser etip otyrǵan jahandyq másele retinde tanylǵan, dep habarlaidy dalanews.kz.
Onyń jetispeýshiligi tek súiek júiesine ǵana qatysty emes. D dárýmeniniń deńgeii tómen bolǵan jaǵdaida adamdar jii aýyrady, júrek-qan tamyrlary aýrýlarynyń, aýtoimmýndyq dertterdiń, diabettiń ekinshi tipi jáne depressiialyq jaǵdailardyń damý qaýpi artady.
D dárýmeni jetkiliksiz bolǵan kezde adamdar jiirek syrqattanady, olarda júrek-qan tamyrlary aýrýlarynyń, aýtoimmýndyq buzylystardyń, qant diabetiniń ekinshi tipti jáne depressiialyq kúizelisterdiń qaýpi joǵarylaidy.
Soǵan qaramastan, kóptegen adamdar áli kúnge deiin D dárýmeni tapshylyǵyn jai ǵana sánge ainalǵan diagnoz retinde qabyldap, ony densaýlyqqa tónetin naqty qaýip dep eseptemeidi. Alaida klinikalyq zertteý nátijeleri kórsetkendei, keńse qyzmetkerleriniń basym bóliginde D dárýmeniniń jetkiliksizdigi nemese tapshylyǵy anyqtalǵan. Olardyń kóbi ózderindegi kúizelis pen jii bolatyn sýyq tiiýdiń negizgi sebepteriniń biri dál osy D dárýmeniniń tapshylyǵy ekenin bilmegen.
Nelikten bul zertteý Qazaqstanda júrgizildi?
Zertteý avtorlarynyń aitýynsha, búginde D dárýmeniniń tapshylyǵy týraly aqparat kóp bolǵanymen, keńse qyzmetkerleri arasynda bul másele jetkilikti deńgeide zerttelmegen. Al dál osy sanat eldegi eńbekke qabiletti halyqtyń basym bóligin quraidy. Buǵan deiin olardyń ómir súrý salty turaqtyraq ári sapaly tamaqtanýǵa qoljetimdi bolǵandyqtan, dárýmender deńgeii qalypty dep eseptelip kelgen. Alaida is júzinde bul pikirdiń qate ekeni anyqtaldy.
«Keńse qyzmetkerleri kúniniń kóp bóligin ǵimarat ishinde ótkizedi jáne kún sáýlesin kóbine tereze arqyly ǵana kóredi. Bul D dárýmeniniń túzilýi úshin jetkiliksiz, óitkeni teride osy úderisti iske qosatyn ýltrakúlgin sáýleler áinekten is júzinde ótpeidi. Adamdar syrtqa shyqqannyń ózinde tikelei kún sáýlesinen jii qorǵanady, qajetti ýltrakúlgin sáýleniń 95 paiyzyna deiin bógeitin SPF-qorǵanysh kremderin paidalanady nemese ýltrakúlginnen qorǵaityn jabyq kiim kiedi. Buǵan qosa, jol-jónekei tamaqtaný, durys tamaqtaný tártibiniń saqtalmaýy jáne turaqty kúizelis jaǵdaiy da áser etedi. Osylaisha keńse qyzmetkerleri D dárýmeni tapshylyǵy qaýpi joǵary topqa jatady. Soǵan qaramastan, sońǵy ýaqytqa deiin Qazaqstanda osy faktorlardyń qandaǵy naqty kórsetkishterge qalai áser etetini jan-jaqty zerttelmegen», – delingen zertteýde. (https://www.pharmacoeconomics.ru/jour/article/view/525).
Kimder jáne qalai zertteldi?
Zertteý Almaty qalasynda 18 ben 44 jas aralyǵyndaǵy 151 keńse qyzmetkeriniń qatysýymen júrgizildi. Qatysýshylardyń basym bóligin áielder qurady. Olardyń ortasha jasy shamamen 33 jas tóńireginde. Zertteýge qatysqandardyń barlyǵy derlik kúnine keminde segiz saǵat keńsede jumys istegen. Sonymen qatar olardyń kópshiligi serýendep júrgen, keibiri sportpen ainalysqan, al shamamen tórtten biri dárýmender men biologiialyq belsendi qospalardy qabyldaǵan. Jalpy alǵanda, olar ózderin deni saý adamdar retinde baǵalaǵan.
Zertteý nátijeleri tek qatysýshylar úshin ǵana emes, dárigerlerdiń ózderi úshin de kútpegen jańalyq boldy.
«Qatysýshylardyń 75,5 paiyzynda D dárýmeniniń tapshylyǵy nemese onyń tómen deńgeii anyqtaldy. Árbir úshinshi adamnyń kórsetkishi 20 ng/ml-den tómen bolǵan. Bul klinikalyq turǵydan rastalǵan tapshylyq bolyp sanalady. Al D dárýmeniniń qalypty deńgeii árbir tórtinshi qatysýshyda ǵana tirkeldi. Qarapaiym tilmen aitqanda, eńbekke qabiletti eresekterdiń tórtten úsheýi D dárýmeniniń jetispeýshiligimen ómir súrgen jáne bul týraly bilmegen», - delingen zertteýde.
Keńse qyzmetkerlerinen alynǵan taldaý nátijeleri olardyń basym bóliginde D dárýmeniniń deńgeii áldeqashan tómendegenin kórsetti. Mundai jaǵdaida dárýmendik qospalardyń az mólsherdegi dozalary nemese kún astynda sirek serýendeý onyń deńgeiin qalypty kórsetkishke deiin jetkize almaidy.
«Dárýmen jetispeýshiligi aǵzada sozylmaly aýrýlardyń paida bolýyna soqtyrady»
Mamandardyń aitýynsha, D dárýmeni áldeqashan «tek súiekke arnalǵan preparat» degen túsinikten asyp tústi. D dárýmeniniń belsendi túri aǵzaǵa kaltsii men fosfordy durys sińirýge kómektesedi. Olardyń qajetti deńgeiin saqtaidy jáne súiek tininiń nyǵaiýyna yqpal etedi. Áser ete bastamas buryn D dárýmeni baýyr men búirekte belgili bir ózgeristerden ótip, sodan keiin ǵana kaltsii men fosfordyń ishek, qan jáne súiek arasyndaǵy durys taralýyn qamtamasyz etedi.
Dárigerler D dárýmeniniń tapshylyǵyn kelesi qaýipterdiń artýymen de bailanystyrady:
- jii juqpaly aýrýlarǵa shaldyǵý;
- bulshyqet álsizdigi men sozylmaly sharshaý;
- dene men býyndardyń aýyrýy;
- kóńil kúidiń tómendeýi jáne depressiia belgileri;
- júrek-qan tamyrlary jáne aýtoimmýndyq aýrýlar;
- áielderdegi júktilik kezindegi asqynýlar nemese uryqtyń súiek júiesiniń durys qalyptaspaý qaýpi.
«D dárýmeniniń róli tek súiek tinin nyǵaitýmen shektelmeidi. SF-36 saýalnamasynyń derekterine negizdelgen taldaý nátijeleri kórsetkendei, D dárýmeni tapshylyǵy bar patsientterde jalpy densaýlyq jaǵdaiy, fizikalyq belsendilik deńgeii jáne aýyrsyný sindromynyń aiqyndylyǵy boiynsha kórsetkishterdiń statistikalyq turǵydan mańyzdy jaqsarýy baiqaldy», - dep atap ótilgen zertteýde.
Ne isteý kerek?
Kóptegen adamdar D dárýmenin tek aldyn alý úshin qajet zat retinde qabyldap, ony júiesiz túrde, az mólsherde jáne aǵzada tapshylyq bar-joǵyn anyqtamastan qabyldaidy. Dárigerlerdiń pikirinshe, mundai tásil sirek jaǵdaida ǵana nátije beredi ári tapshylyqtyń orny toldy degen jalǵan túsinik qalyptastyrady.
«Aldyn alý maqsatyndaǵy dozalar D dárýmeniniń deńgeii bastapqyda qalypty bolǵan jaǵdaida ǵana tiimdi. Eger tapshylyq áldeqashan qalyptasqan bolsa, mundai mólsher qandaǵy kórsetkishterdi kótere almaidy. Adam birneshe ai boiy D dárýmenin qabyldaýy múmkin, biraq onyń deńgeii tómen kúiinde qalady, sebebi qabyldanatyn doza aǵzanyń naqty qajettiligine sáikes kelmeidi», - deidi dáriger.
Keń taralǵan taǵy qateliktiń biri - D dárýmenin klinikalyq qajettilikti anyqtamai jáne dárigerdiń baǵalaýynsyz qabyldaý. Kúndelikti meditsinalyq tájiribede, eger adamda tapshylyq belgileri nemese qaýip faktorlary bolmasa, D dárýmenine taldaý tapsyrý usynylmaidy.
«Eger adamda belgili bir belgiler, sozylmaly aýrýlar nemese tapshylyq qaýpin arttyratyn faktorlar bolsa, taldaý emdeý taktikasyn durys tańdaýǵa kómektesedi. Sondyqtan taldaýdy «saqtyq úshin» ǵana tapsyryp, dári-dármekterdi óz betinshe qabyldaýdy bastaýǵa bolmaidy. Tek sanaly ári negizdelgen tásil tiimdi nátije beredi: kórsetilimderdi baǵalaý, dozany dárigerdiń tańdaýy jáne qajet bolǵan jaǵdaida kórsetkishterdi baqylaý», - dep atap ótedi zertteý avtorlary.
Zertteýshilerdiń aitýynsha, D dárýmeniniń qandai formada qabyldanatyny da mańyzdy.
«Tapshylyq kezinde tek dozanyń ǵana emes, preparattyń túriniń de mańyzy zor. D dárýmeniniń dárilik túrleri mindetti tirkeýden ótedi, olardyń quramyndaǵy belsendi zattyń mólsheri naqty kórsetiledi jáne áseri boljamdy bolady. Bul kezdeisoq taǵamdyq qospalardan túbegeili erekshelenedi. Óitkeni olardyń quramyndaǵy dárýmen mólsheri qaptamada kórsetilgen aqparatqa sáikes kelmeýi múmkin. Dál osyndai ǵylymi negizdelgen tásildiń arqasynda biz zertteýge qatysýshylardyń kórsetkishterin qalypty deńgeige jetkize aldyq», - delingen jariialanymda.
Nelikten bul mańyzdy?
Búginde álem dárigerleri D dárýmenin jai ǵana qosymsha retinde emes, turaqty kúizelis, joǵary júkteme jáne kún sáýlesiniń jetispeýshiligi jaǵdaiynda aǵzanyń jalpy jaǵdaiyna áser etetin mańyzdy faktor retinde qarastyrady. Onyń mańyzy áldeqashan dástúrli dárýmen uǵymynyń sheńberinen shyǵyp ketken.
«Zamanaýi halyqaralyq zertteýler D dárýmeniniń deńgeii adamnyń psihoemotsionaldyq jaǵdaiymen bailanysty ekenin kórsetedi. Qanyndaǵy D dárýmeniniń deńgeii joǵary stýdentter men jasóspirimder arasynda depressiia belgileri men emotsiialyq turaqsyzdyq sirek kezdesedi. Bul D dárýmeni psihikalyq buzylystardy emdeidi degendi bildirmeidi. Alaida onyń jetkilikti deńgeiin qazirgi ómir salty jaǵdaiynda psihikalyq saýlyqty qoldaityn faktorlardyń biri retinde qarastyrýǵa bolady», - delingen zertteýde.
Bul aqparat jalpy tanystyrý maqsatynda usynylǵan jáne ózin-ózi diagnostikalaýǵa nemese óz betinshe em qabyldaýǵa arnalmaǵan. Eger densaýlyǵyńyzǵa qatysty alańdatatyn belgiler baiqalsa, mindetti túrde mamannyń keńesine júginińiz.
