Qazaqstan áskerindegi ólim-jitim jyldar boiy sheshilmei kele jatqan júieli máselege ainaldy. Bas áskeri prokýratýranyń málimetinshe, 2020-2022 jyldary elimizdiń áskeri qurylymdarynda 259 adam kóz jumǵan. Osydan 11 jyl buryn tórt sarbazdyń ómirin qiǵan Kaspiidegi jattyǵýdan da tiisti sabaq alynbaǵany biylǵy qasiretten anyq kórindi. Kúni keshe sol teńizde taǵy 14 sarbaz qyrshyn ketti. Prezident bul joly qaiǵyly jaǵdaiǵa ofitserler men generaldardyń salǵyrttyǵy ári kásibi biliksizdigi sebep bolǵanyn málimdedi. Osy tusta, Dalanews.kz redaktsiiasy áskerde sheshimin tappaǵan máseleler men sarapshylar usynyp otyrǵan reformalardy saralap kórdi.
Buǵan deiin áskerdegi árbir qazaǵa salǵyrt qaraýdyń sońy úlken tragediiaǵa ákeletinin sheneýnikter uǵynǵysy kelmedi. Osydan on ai buryn jýrnalister sol kezdegi Qorǵanys ministri Dáýren Qosanovtan áskerdegi ólim-jitim men álimjettik týraly suraǵanda, ol kúlip: "Qoiyńyzshy? Sarbazdar ma? Ras aitasyz ba?", - dep taqyrypqa barynsha jeńil qaraǵanyn bilemiz. Budan bólek, tilshilerden aiǵaq talap etip, máseleniń baryn joqqa shyǵarǵysy keldi.
Alaida Qosanov kúmánmen qaraǵan jaǵdaidyń jai-kúii sol kezde-aq resmi derekterden belgili edi. Onyń eń aýyr dáleli Kaspiidegi jattyǵý kezinde qyrshyn ketken 14 áskeri qyzmetshiniń qazasy boldy.
Áskeri qurylymda neshe adam ajal qushty?
Qazaqstandaǵy áskeri jáne kúshtik qurylymdardaǵy ólim-jitimge qatysty keiingi jyldardaǵy tolyq derekti Bas áskeri prokýratýra jariialaǵan. Resmi málimetke sáikes, 2020 jyly 78, 2021 jyly 96, al 2022 jyly 85 adam qaitys bolǵan. 2023 jyldyń alǵashqy ailarynda bul tizimge taǵy 11 adam qosylyp, jalpy kórsetkish 270-ke jetken. Úsh jyldyń deregin eseptegende, jyl saiyn orta eseppen 86 adam kóz jumǵan. Ólim jaǵdailarynyń 36 paiyzy syrqattanýǵa, 24 paiyzy jol-kólik oqiǵalaryna, 20 paiyzy sýitsidke bailanysty bolǵan.
2025 jáne 2026 jyldarǵa qatysty tolyq resmi statistika áli jariialanǵan joq. Degenmen ashyq derekkózderde 2025 jyly keminde 10 áskeri qyzmetshiniń qaza tapqany týraly aqparat bar. Olardyń qatarynda Saryózektegi oqý-jattyǵýda oqqa ushqan sarbaz, parashiýti ashylmai qaza bolǵan kýrsant jáne Sorbulaq mańyndaǵy tikushaq apatynan mert bolǵan úsh ekipaj múshesi bar. Al 2026 jyldyń 28 qyrkúiegine deiin ashyq jariialanǵan oqiǵalardan keminde 20 áskeri qyzmetshiniń qaza tapqany belgili.
Táýelsizdik jyldarynan beri qorǵanys salasynda 14 ministr aýysqan
Qazaqstannyń Qorǵanys ministrligi 1992 jylǵy 7 mamyrda quryldy. Osy ýaqyttan beri ministr laýazymynda 14 adam qyzmet atqarǵan. Muhtar Altynbaev bul qyzmetti eki ret atqarǵandyqtan, barlyǵy 15 ministrlik kezeń bolǵan. Demek, alǵashqy ministrdi eseptemegende, vedomstvo basshysy 14 ret aýysqan.
Dáýren Qosanov bul qyzmette shamamen bir jyl úsh ai ǵana otyrdy. Jalpy hronologiia boiynsha eń qysqa merzim jumys istegenderdiń qatarynda 2014 jyly shamamen alty ai ministr bolǵan Serik Ahmetov pen bes aiǵa jetpei qyzmetten ketken Murat Bektanov bar.
Keibir ministrlerdiń jyly ornynan ketýine iri apattar men áskerdegi tótenshe jaǵdailar sebep bolǵany belgili. Nurlan Ermekbaev 2021 jyly Jambyl oblysyndaǵy áskeri qoima jarylǵannan keiin qyzmetinen bosatyldy. Onyń ornyna kelgen Murat Bektanov 2022 jylǵy Qańtar oqiǵasynan keiin otstavkaǵa jiberildi. Rýslan Jaqsylyqovtyń ornyna 2025 jyly Dáýren Qosanov keldi. Ol Kaspiidegi tragediiadan úsh kún ótken soń qyzmetinen shettetilip, onyń ornyna Aidos Myrzahmetov taǵaiyndaldy.
Qara jamylǵan 14 otbasy
33 jyl Qarýly kúshter qatarynda qyzmet etken áskeri sarapshy Ermek Seiitbattalov “Alash Orda” YouTube arnasyna bergen suhbatynda Mańǵystaýda bolǵan qaiǵyly jaǵdaidy tabiǵattyń tosyn minezimen bailanystyrýǵa bolmaitynyn jetkizdi.
“Buǵan sebep bolyp otyrǵan aýa raiy emes, basshylardyń kásibi daiarlyǵy. Mundai jattyǵýǵa kirispes buryn jaýyngerlik jarǵy boiynsha birneshe faktor saralanýǵa tiis. Sýdyń beti tynysh bolǵanymen, astynda aǵys bolýy múmkin. Aýa raiyn, kún men túndi, bolýy yqtimal qiyndyqtardyń bárin aldyn ala esepteý kerek”, – dedi ol.
Sarapshynyń sózinshe, jattyǵý aldynda jeke quram jaǵalaýda birneshe ret daiyndyqtan ótip, tótenshe jaǵdai týǵanda ár adamnyń ne isteitinine deiin pysyqtalýy qajet edi. Sonymen birge oqiǵa ornyna jaqyn mańda dereý kómekke kirisetin qutqarý toby daiyn turýy tiis bolǵan.
“Eger jaý kelgende aýa raiy jaqsy bolmasa, biz Otanymyzdy qorǵamaimyz ba? Ásker kez kelgen jaǵdaiǵa daiar bolýy kerek. Basshylardyń kásibi deńgeii joǵary bolyp, joǵary turǵan qolbasshylyq olardan sony talap etýi tiis”– deidi Ermek Seiitbattalov.
Prezident Qasym-Jomart Toqaev ta tragediiaǵa ofitserlerdiń, sonyń ishinde generaldardyń salǵyrttyǵy men kásibi biliksizdigi sebep bolǵanyn málimdegen edi.
Kaspiidegi qasiret alǵashqysy emes
2015 jylǵy 18 qyrkúiekte “Ortalyq – 2015” oqý-jattyǵýy kezinde teńizge alty BTR-80 jáne 52 áskeri qyzmetshi shyqqan. Jaǵadan shamamen 150 metr alysta qatty jel kóterilip, týlaǵan tolqyn tórt bronetransporterdi sýǵa batyrdy.
Oqiǵa saldarynan 19 jastaǵy Baýyrjan Joldabai, 19 jastaǵy Asyljan Mahambetov, 23 jastaǵy Zamir Ádilov jáne 19 jastaǵy Baǵytjan Qalybai qaza tapty.
Keiin birneshe áskeri qyzmetshi jaýapqa tartyldy. “Batys” óńirlik qolbasshylyǵynyń burynǵy qolbasshysy Murat Nuǵmanov, teńiz jaiaý áskeri brigadasynyń burynǵy komandiri Erbulat Tolyqbaev jáne áskeri bólim komandiriniń orynbasary Rashid Jylqaidarov 2,5 jylǵa bas bostandyǵynan aiyryldy. Bólimshe komandiri Abai Baimuratov 1,5 jylǵa sottaldy. Taǵy eki adamǵa shartty jaza taǵaiyndaldy.
Arada on bir jyl ótkende Kaspiidegi qasiret taǵy qaitalandy. Ermek Seiitbattalovtyń pikirinshe, buǵan 2015 jylǵy apattan tiisti sabaq alynbaýy sebep.
“Ózgerister bolǵan shyǵar, biraq odan sabaq alýymyz kerek edi. Joǵaryda tekserip, daiarlyqty uiymdastyrǵan adamdar jaýapkershilikten qutylyp, basqa qyzmetke aýysyp ketti. Jaýapkershilik bolmasa, mundai oqiǵalar qaitalana beredi”, – dedi sarapshy.
Prezident te áskeri basshylyqtyń burynǵy qasiretterden qorytyndy shyǵarmaǵanyn ashyq synǵa aldy. Ol oqý-jattyǵýdy kim ázirlep, kimniń bekitkenin, Bas shtabtyń bul úderistegi jaýapkershiligin jáne Áskeri-teńiz kúshteri bas qolbasshysynyń nelikten oqiǵa ornynda bolmaǵanyn anyqtaýdy tapsyrdy.
Qaraly habardy qaqpa syrtynan estirtý
Áleýmettik jelide Kaspiidegi oqiǵadan qaza tapqan áskeri qyzmetshilerdiń týystaryna qaraly habardyń bólim qaqpasynyń aldynda jetkizilgeni túsirilgen video tarady. Kadrdan jaqyndaryn ishke kirgizbei, bolǵan jaǵdaidy temir qorshaýdyń ar jaǵynan habarlaǵanyn kórýge bolady. Áskeri bólim basshylyǵynyń mundai áreketi qoǵamnyń narazylyǵyn týǵyzdy.
Ermek Seiitbattalov bul áreketti áskeri tártippen aqtaýǵa bolmaitynyn aitady.
“Jurttyń ashýy oryndy. Qazaqtyń jalpaq tilimen aitqanda, bul – kórgensizdik. Qaiǵydan qan jutqan adamdardy ishke kirgizip, otyrǵyzyp, adam siiaqty kóńil aitý kerek edi. Kerek bolsa, basshylar solardyń aldynda tizerlep turyp keshirim suraýǵa tiis edi”, – deidi ol.
Sondyqtan qaraly habardy qalai jetkizgeninen-aq áskeri basshylyqtyń adam ómiri men onyń qaiǵysyna qanshalyqty bei-jai qaraitynyn baiqaýǵa bolady.
Buiryqty sózsiz oryndaý qaýipsizdikten joǵary turmaýy kerek
Qoǵam belsendisi Qýanysh Edilhantegi áskerdegi qazirgi basqarý tártibi ózgermei, áskeri reformadan nátije shyqpaitynyn atap ótti. Onyń pikirinshe, áskerdegi shekten tys ortalyqtanǵan tártip tómengi býyndaǵy komandirlerdiń naqty jaǵdaidy baǵalap, derbes sheshim qabyldaýyna kedergi keltiredi.
Ol Resei men Ýkraina áskerleriniń basqarý tásilin salystyryp, buiryqty sózsiz oryndaýǵa negizdelgen júie qazirgi soǵys jaǵdaiynda kóp shyǵynǵa ushyratýy múmkin ekenin alǵa tartty.
“Orys armiiasynda Ortalyqtan basqarý júiesi qatty qalyptasqan. Komandirdiń aitqany zań - qandai jaǵdai bolsa da ol sózsiz oryndalýy tiis. Tipti qisynsyz bolsa da. Mundai jaǵdaida jerdegi naqty jaǵdai eskerile bermeidi de áskeriler eshteńemen sanaspastan buiryqty oryndaýǵa májbúr bolady. Áitpese jazalanady”, – dep jazdy ol.
Jazba avtorynyń paiymynsha, Ýkraina armiiasynda bólim komandirlerine belgili bir deńgeide erkindik berilgen. Ol mundai tásil jedel áreket etýge kómektesetinin jetkizdi.
Sondai-aq Edilhantegi Kaspiidegi oqý-jattyǵý kezinde áskeri qyzmetshilerdiń qaza tabýyna qatysty tergeýge de toqtaldy.
“Áskeri qyzmetshilerdiń qazasyna bailanysty bes adam ustaldy. Olardyń arasynda kinásiz jandar da bolýy múmkin, ony sot anyqtaidy. Biraq menińshe, jergilikti komandirler joǵarydan túsken buiryqty naqty jaǵdaiǵa qarai oryndaý nemese toqtatý jóninde ózderi sheshim qabyldai alýy kerek edi. “Buiryq qalai da oryndalýǵa tiis” degen túsinikke qatyp qalý durys emes”, – dedi qoǵam belsendisi.
Jazba astyndaǵy pikirlerde de Qazaqstan áskerindegi basqarý tártibine qatysty syn aitylyp jatyr. Sovethan Qanaǵatov áskerde keńestik jáne reseilik basqarý úlgisiniń yqpaly saqtalǵan bolýy múmkin ekenin jazdy.
“Bizde orys armiiasynyń tájiribesi alynǵan bolý kerek. Komandir buiryq berdi, ol sózsiz ól-tiril oryndaýǵa mindetti. Kezinde Jýkov sol taktikany qoldanyp milliondardy aidap salyp qyryp tastady…”, – dep pikir bildirdi ol.
Reformany kadrdan bastaý kerek
Ermek Seiitbattalov Qazaqstanda áskeri reforma ataýy bolǵanymen, onyń mazmuny júieli qalyptaspaǵanyn aitady. Sarapshynyń sózinshe, ministr aýystyrý, forma jańartý nemese jańa jospar qabyldaý áskerdiń ózegin ózgerte almaidy.
“Reformany kadrdan bastaý kerek. Reforma júrgizdik, anany jasaimyz, mynany jasaimyz deimiz. Biraq shyn máninde reforma joq. Qazaqstan armiiasy áli óz deńgeiine kelgen joq. Bizdiń jedel-strategiialyq qurylymymyz qazirgi Qazaqstannyń múddesine sáikes kelmeidi. Ol Keńes Odaǵynan qalǵan ornalasý júiesine súienedi”, – deidi ol “Alash Orda” YouTube arnasyna bergen suhbatynda.
Onyń pikirinshe, ministrdiń áskeri bilimi bolǵany jetkiliksiz. Ol iri quramalardy basqarýdy, kúrdeli jattyǵýlardy josparlaýdy jáne memlekettiń qaýipsizdik múddesin strategiialyq deńgeide baǵalai alý kerek ekenin alǵa tartty.
Prezident te áskeri laýazymdarǵa basshynyń “óz adamdary” emes, tájiribeli ári bilikti kadrlar taǵaiyndalýy keregin jáne Qazaqstan armiiasynyń “ótken ǵasyrda qalyp qoiǵanyn” málimdep, qolbasshylyq júiesin halyqaralyq tájiribege sai ózgertýdi tapsyrǵan edi.
Sarbaz ofitserdiń menshigi emes
Saiasattanýshy Asqar Nursha áskeri reformany tek vedomstvo ishinde daiyndaý jetkiliksiz dep sanaidy. Onyń pikirinshe, ózgeristi áskeri basshylyq qana emes, Qazaqstan qoǵamy da moiyndaýy qajet.
“Keiingi oqiǵalar elimizge tek áskeriler emes, Qazaqstan qoǵamy da moiyndaityn tolyqqandy ári shynaiy áskeri reforma qajet ekenin kórsetti”, – dedi ol.
Saiasattanýshy eń aldymen XXI ǵasyr talaptaryna sai kelmeitin eski tártip men rásimderdi alyp tastaýdy usyndy.
“Eń aldymen eskirgen, maǵynasyn joǵaltqan talaptardy anyqtap, alyp tastaý kerek. Qarýly kúshterdiń jalpyáskeri jarǵylary qaita qaralyp, qajetti ózgerister engizilýi tiis. Olardy memlekettik zań saraptamasynan ótkizgen jón”, – dep jazdy saiasattanýshy.
Onyń sózinshe, áskeri jarǵy tek ishki tártipti belgileitin vedomstvolyq qujat emes. Ol sarbazdyń kúndelikti ómirine, demalysyna jáne qaýipsizdigine tikelei áser etedi. Sondyqtan reforma kezinde merzimdi qyzmettegi jastardyń quqyǵyna basymdyq berilýi kerek.
“Beibit ýaqyttaǵy áskeri qyzmettiń erejelerin qaita qaraý qajet. Ásirese merzimdi qyzmettegi sarbazdarǵa zańda kórsetilgen demalys tolyq berilip, olar ozbyrlyqtan qorǵalýy kerek. Merzimdi áskeri qyzmetke syrtqy memlekettik jáne azamattyq baqylaý engizý qajet”, - dedi Asqar Nursha.
Saiasattanýshy qazirgi soǵystar áskerge qoiylatyn talapty túbegeili ózgertkenin de atap ótti. Onyń pikirinshe, Qazaqstan áskeri jańa qarý túrleri men zamanaýi áskeri tehnologiialar qoldanylatyn jaǵdaida eldi qorǵaýǵa daiyn bolýy tiis.
“Eń bastysy, sarbaz ofitserlerge de, Qarýly kúshterge de tiesili emes. Ol memleket pen qoǵamǵa tiesili”, – dedi saiasattanýshy.
Asqar Nursha naqty qandai talaptardyń eskirgenin bir adamnyń nemese bir vedomstvonyń sheshpeýi keregin aitty. Onyń pikirinshe, bul másele áskeri mamandardyń, zańgerlerdiń jáne qoǵam ókilderiniń qatysýymen ashyq talqylanýy tiis.
“Jalpy áskeri jarǵylardy qaita qarap, qajetti ózgerister engizý kerek. Onyń kóp bóligi eskirgen. Bul qujattar memlekettik zań saraptamasyna berilýge tiis”, – deidi ol.
Reforma neden bastalýy tiis?
Prezident Qaýipsizdik Keńesiniń apparaty men Qorǵanys ministrligine on kún ishinde áskerdi reformalaý josparyn ázirleýdi tapsyrdy. Ol qazan aiynyń ekinshi jartysynda Qaýipsizdik Keńesiniń otyrysynda qaralady.
Alaida jospar kezekti kólemdi qujatqa ainalsa, Kaspiidegi qasiretten keiingi qoǵamdyq talap taǵy da qaǵaz júzinde qalýy múmkin. Sarapshylardyń pikirin jinaqtasaq, reforma birneshe naqty baǵytty qamtýy tiis.
Birinshiden, qaýipti jaǵdaida oqý-jattyǵýdy toqtatýdyń naqty tártibi qajet. Aýa raiy, tehnika nemese jeke quramnyń daiyndyǵy qaýipsizdik talaptaryna sáikes kelmese, jergilikti komandir operatsiiany toqtatýǵa quqyly bolýy kerek.
Ekinshiden, oqý-jattyǵýdyń qaýipsizdigin ony josparlaǵan adamdardyń ózi emes, táýelsiz áskeri baqylaý toby tekserýge tiis.
Úshinshiden, qutqarý keýdeshesi, bailanys quraly, meditsinalyq kómek jáne jedel rezerv sekildi qaýipsizdik jabdyqtarynyń bar-joǵy qaǵazdaǵy eseppen emes, naqty tekserilýi qajet.
Tórtinshiden, áskerdegi ólim, jaraqat, sýitsid jáne jarǵydan tys qarym-qatynas týraly statistika turaqty túrde ashyq jariialanýy kerek. Qazir ár vedomstvo derekti bólek esepteidi, al qoǵamda áskeri qurylymdardaǵy ólimniń tolyq kórinisi joq.
Besinshiden, merzimdi sarbazdar men olardyń ata-analaryna táýelsiz shaǵym berý múmkindigi qajet. Shaǵym áskeri bólimniń ózine qaitarylmai, prokýratýra, ombýdsmen jáne azamattyq qoǵam ókilderiniń baqylaýynda qaralýy tiis.
11 jylda alynbaǵan sabaq
Kaspiidegi tragediiadan keiin bes laýazymdy tulǵa ustaldy. Qorǵanys ministri qyzmetinen ketip, arnaiy komissiia quryldy. Prezident áskerdi túbegeili ózgertýdi tapsyrdy.
2015 jyly dál osy teńizde tórt sarbaz qaza tapqannan keiin qylmystyq is qozǵalyp, birneshe komandir sottalǵan edi. Alaida arada on bir jyl ótkende sol jerde taǵy 14 áskeri qyzmetshiniń mert bolýy burynǵy apattan tiisti qorytyndy jasalmaǵanyn kórsetti.
Sondyqtan qazir qoǵamdy 14 adamnyń qazasynan keiin áskerde naqty ózgeris bola ma degen saýal tolǵandyrady. Eger bul joly da bar jaýapkershilik birneshe adamnyń qyzmetten ketýimen shektelse, basshylar aýysqanymen, áskerde qalyptasqan tártip sol kúiinde ózgerissiz qalýy ábden múmkin.
