قازاقستان ەسكەرٸندەگٸ ٶلٸم-جٸتٸم جىلدار بويى شەشٸلمەي كەلە جاتقان جٷيەلٸ مەسەلەگە اينالدى. باس ەسكەري پروكۋراتۋرانىڭ مەلٸمەتٸنشە, 2020-2022 جىلدارى ەلٸمٸزدٸڭ ەسكەري قۇرىلىمدارىندا 259 ادام كٶز جۇمعان. وسىدان 11 جىل بۇرىن تٶرت ساربازدىڭ ٶمٸرٸن قيعان كاسپييدەگٸ جاتتىعۋدان دا تيٸستٸ ساباق الىنباعانى بيىلعى قاسٸرەتتەن انىق كٶرٸندٸ. كٷنٸ كەشە سول تەڭٸزدە تاعى 14 سارباز قىرشىن كەتتٸ. پرەزيدەنت بۇل جولى قايعىلى جاعدايعا وفيتسەرلەر مەن گەنەرالداردىڭ سالعىرتتىعى ەرٸ كەسٸبي بٸلٸكسٸزدٸگٸ سەبەپ بولعانىن مەلٸمدەدٸ. وسى تۇستا, Dalanews.kz رەداكتسيياسى ەسكەردە شەشٸمٸن تاپپاعان مەسەلەلەر مەن ساراپشىلار ۇسىنىپ وتىرعان رەفورمالاردى سارالاپ كٶردٸ.
بۇعان دەيٸن ەسكەردەگٸ ەربٸر قازاعا سالعىرت قاراۋدىڭ سوڭى ٷلكەن تراگەديياعا ەكەلەتٸنٸن شەنەۋنٸكتەر ۇعىنعىسى كەلمەدٸ. وسىدان ون اي بۇرىن جۋرناليستەر سول كەزدەگٸ قورعانىس مينيسترٸ دەۋرەن قوسانوۆتان ەسكەردەگٸ ٶلٸم-جٸتٸم مەن ەلٸمجەتتٸك تۋرالى سۇراعاندا, ول كٷلٸپ: "قويىڭىزشى? ساربازدار ما? راس ايتاسىز با?", - دەپ تاقىرىپقا بارىنشا جەڭٸل قاراعانىن بٸلەمٸز. بۇدان بٶلەك, تٸلشٸلەردەن ايعاق تالاپ ەتٸپ, مەسەلەنٸڭ بارىن جوققا شىعارعىسى كەلدٸ.
الايدا قوسانوۆ كٷمەنمەن قاراعان جاعدايدىڭ جاي-كٷيٸ سول كەزدە-اق رەسمي دەرەكتەردەن بەلگٸلٸ ەدٸ. ونىڭ ەڭ اۋىر دەلەلٸ كاسپييدەگٸ جاتتىعۋ كەزٸندە قىرشىن كەتكەن 14 ەسكەري قىزمەتشٸنٸڭ قازاسى بولدى.
ەسكەري قۇرىلىمدا نەشە ادام اجال قۇشتى?
قازاقستانداعى ەسكەري جەنە كٷشتٸك قۇرىلىمدارداعى ٶلٸم-جٸتٸمگە قاتىستى كەيٸنگٸ جىلدارداعى تولىق دەرەكتٸ باس ەسكەري پروكۋراتۋرا جارييالاعان. رەسمي مەلٸمەتكە سەيكەس, 2020 جىلى 78, 2021 جىلى 96, ال 2022 جىلى 85 ادام قايتىس بولعان. 2023 جىلدىڭ العاشقى ايلارىندا بۇل تٸزٸمگە تاعى 11 ادام قوسىلىپ, جالپى كٶرسەتكٸش 270-كە جەتكەن. ٷش جىلدىڭ دەرەگٸن ەسەپتەگەندە, جىل سايىن ورتا ەسەپپەن 86 ادام كٶز جۇمعان. ٶلٸم جاعدايلارىنىڭ 36 پايىزى سىرقاتتانۋعا, 24 پايىزى جول-كٶلٸك وقيعالارىنا, 20 پايىزى سۋيتسيدكە بايلانىستى بولعان.
2025 جەنە 2026 جىلدارعا قاتىستى تولىق رەسمي ستاتيستيكا ەلٸ جارييالانعان جوق. دەگەنمەن اشىق دەرەككٶزدەردە 2025 جىلى كەمٸندە 10 ەسكەري قىزمەتشٸنٸڭ قازا تاپقانى تۋرالى اقپارات بار. ولاردىڭ قاتارىندا سارىٶزەكتەگٸ وقۋ-جاتتىعۋدا وققا ۇشقان سارباز, پاراشيۋتٸ اشىلماي قازا بولعان كۋرسانت جەنە سوربۇلاق ماڭىنداعى تٸكۇشاق اپاتىنان مەرت بولعان ٷش ەكيپاج مٷشەسٸ بار. ال 2026 جىلدىڭ 28 قىركٷيەگٸنە دەيٸن اشىق جارييالانعان وقيعالاردان كەمٸندە 20 ەسكەري قىزمەتشٸنٸڭ قازا تاپقانى بەلگٸلٸ.
تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىنان بەرٸ قورعانىس سالاسىندا 14 مينيستر اۋىسقان
قازاقستاننىڭ قورعانىس مينيسترلٸگٸ 1992 جىلعى 7 مامىردا قۇرىلدى. وسى ۋاقىتتان بەرٸ مينيستر لاۋازىمىندا 14 ادام قىزمەت اتقارعان. مۇحتار التىنباەۆ بۇل قىزمەتتٸ ەكٸ رەت اتقارعاندىقتان, بارلىعى 15 مينيسترلٸك كەزەڭ بولعان. دەمەك, العاشقى مينيستردٸ ەسەپتەمەگەندە, ۆەدومستۆو باسشىسى 14 رەت اۋىسقان.
دەۋرەن قوسانوۆ بۇل قىزمەتتە شامامەن بٸر جىل ٷش اي عانا وتىردى. جالپى حرونولوگييا بويىنشا ەڭ قىسقا مەرزٸم جۇمىس ٸستەگەندەردٸڭ قاتارىندا 2014 جىلى شامامەن التى اي مينيستر بولعان سەرٸك احمەتوۆ پەن بەس ايعا جەتپەي قىزمەتتەن كەتكەن مۇرات بەكتانوۆ بار.
كەيبٸر مينيسترلەردٸڭ جىلى ورنىنان كەتۋٸنە ٸرٸ اپاتتار مەن ەسكەردەگٸ تٶتەنشە جاعدايلار سەبەپ بولعانى بەلگٸلٸ. نۇرلان ەرمەكباەۆ 2021 جىلى جامبىل وبلىسىنداعى ەسكەري قويما جارىلعاننان كەيٸن قىزمەتٸنەن بوساتىلدى. ونىڭ ورنىنا كەلگەن مۇرات بەكتانوۆ 2022 جىلعى قاڭتار وقيعاسىنان كەيٸن وتستاۆكاعا جٸبەرٸلدٸ. رۋسلان جاقسىلىقوۆتىڭ ورنىنا 2025 جىلى دەۋرەن قوسانوۆ كەلدٸ. ول كاسپييدەگٸ تراگەدييادان ٷش كٷن ٶتكەن سوڭ قىزمەتٸنەن شەتتەتٸلٸپ, ونىڭ ورنىنا ايدوس مىرزاحمەتوۆ تاعايىندالدى.
قارا جامىلعان 14 وتباسى
33 جىل قارۋلى كٷشتەر قاتارىندا قىزمەت ەتكەن ەسكەري ساراپشى ەرمەك سەيٸتباتتالوۆ “الاش وردا” YouTube ارناسىنا بەرگەن سۇحباتىندا ماڭعىستاۋدا بولعان قايعىلى جاعدايدى تابيعاتتىڭ توسىن مٸنەزٸمەن بايلانىستىرۋعا بولمايتىنىن جەتكٸزدٸ.
“بۇعان سەبەپ بولىپ وتىرعان اۋا رايى ەمەس, باسشىلاردىڭ كەسٸبي دايارلىعى. مۇنداي جاتتىعۋعا كٸرٸسپەس بۇرىن جاۋىنگەرلٸك جارعى بويىنشا بٸرنەشە فاكتور سارالانۋعا تيٸس. سۋدىڭ بەتٸ تىنىش بولعانىمەن, استىندا اعىس بولۋى مٷمكٸن. اۋا رايىن, كٷن مەن تٷندٸ, بولۋى ىقتيمال قيىندىقتاردىڭ بەرٸن الدىن الا ەسەپتەۋ كەرەك”, – دەدٸ ول.
ساراپشىنىڭ سٶزٸنشە, جاتتىعۋ الدىندا جەكە قۇرام جاعالاۋدا بٸرنەشە رەت دايىندىقتان ٶتٸپ, تٶتەنشە جاعداي تۋعاندا ەر ادامنىڭ نە ٸستەيتٸنٸنە دەيٸن پىسىقتالۋى قاجەت ەدٸ. سونىمەن بٸرگە وقيعا ورنىنا جاقىن ماڭدا دەرەۋ كٶمەككە كٸرٸسەتٸن قۇتقارۋ توبى دايىن تۇرۋى تيٸس بولعان.
“ەگەر جاۋ كەلگەندە اۋا رايى جاقسى بولماسا, بٸز وتانىمىزدى قورعامايمىز با? ەسكەر كەز كەلگەن جاعدايعا دايار بولۋى كەرەك. باسشىلاردىڭ كەسٸبي دەڭگەيٸ جوعارى بولىپ, جوعارى تۇرعان قولباسشىلىق ولاردان سونى تالاپ ەتۋٸ تيٸس”– دەيدٸ ەرمەك سەيٸتباتتالوۆ.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ تا تراگەديياعا وفيتسەرلەردٸڭ, سونىڭ ٸشٸندە گەنەرالداردىڭ سالعىرتتىعى مەن كەسٸبي بٸلٸكسٸزدٸگٸ سەبەپ بولعانىن مەلٸمدەگەن ەدٸ.
كاسپييدەگٸ قاسٸرەت العاشقىسى ەمەس
2015 جىلعى 18 قىركٷيەكتە “ورتالىق – 2015” وقۋ-جاتتىعۋى كەزٸندە تەڭٸزگە التى بتر-80 جەنە 52 ەسكەري قىزمەتشٸ شىققان. جاعادان شامامەن 150 مەتر الىستا قاتتى جەل كٶتەرٸلٸپ, تۋلاعان تولقىن تٶرت برونەترانسپورتەردٸ سۋعا باتىردى.
وقيعا سالدارىنان 19 جاستاعى باۋىرجان جولداباي, 19 جاستاعى اسىلجان ماحامبەتوۆ, 23 جاستاعى زامير ەدٸلوۆ جەنە 19 جاستاعى باعىتجان قالىباي قازا تاپتى.
كەيٸن بٸرنەشە ەسكەري قىزمەتشٸ جاۋاپقا تارتىلدى. “باتىس” ٶڭٸرلٸك قولباسشىلىعىنىڭ بۇرىنعى قولباسشىسى مۇرات نۇعمانوۆ, تەڭٸز جاياۋ ەسكەرٸ بريگاداسىنىڭ بۇرىنعى كومانديرٸ ەربۇلات تولىقباەۆ جەنە ەسكەري بٶلٸم كومانديرٸنٸڭ ورىنباسارى راشيد جىلقايداروۆ 2,5 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى. بٶلٸمشە كومانديرٸ اباي بايمۇراتوۆ 1,5 جىلعا سوتتالدى. تاعى ەكٸ ادامعا شارتتى جازا تاعايىندالدى.
ارادا ون بٸر جىل ٶتكەندە كاسپييدەگٸ قاسٸرەت تاعى قايتالاندى. ەرمەك سەيٸتباتتالوۆتىڭ پٸكٸرٸنشە, بۇعان 2015 جىلعى اپاتتان تيٸستٸ ساباق الىنباۋى سەبەپ.
“ٶزگەرٸستەر بولعان شىعار, بٸراق ودان ساباق الۋىمىز كەرەك ەدٸ. جوعارىدا تەكسەرٸپ, دايارلىقتى ۇيىمداستىرعان ادامدار جاۋاپكەرشٸلٸكتەن قۇتىلىپ, باسقا قىزمەتكە اۋىسىپ كەتتٸ. جاۋاپكەرشٸلٸك بولماسا, مۇنداي وقيعالار قايتالانا بەرەدٸ”, – دەدٸ ساراپشى.
پرەزيدەنت تە ەسكەري باسشىلىقتىڭ بۇرىنعى قاسٸرەتتەردەن قورىتىندى شىعارماعانىن اشىق سىنعا الدى. ول وقۋ-جاتتىعۋدى كٸم ەزٸرلەپ, كٸمنٸڭ بەكٸتكەنٸن, باس شتابتىڭ بۇل ٷدەرٸستەگٸ جاۋاپكەرشٸلٸگٸن جەنە ەسكەري-تەڭٸز كٷشتەرٸ باس قولباسشىسىنىڭ نەلٸكتەن وقيعا ورنىندا بولماعانىن انىقتاۋدى تاپسىردى.
قارالى حاباردى قاقپا سىرتىنان ەستٸرتۋ
ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە كاسپييدەگٸ وقيعادان قازا تاپقان ەسكەري قىزمەتشٸلەردٸڭ تۋىستارىنا قارالى حاباردىڭ بٶلٸم قاقپاسىنىڭ الدىندا جەتكٸزٸلگەنٸ تٷسٸرٸلگەن ۆيدەو تارادى. كادردان جاقىندارىن ٸشكە كٸرگٸزبەي, بولعان جاعدايدى تەمٸر قورشاۋدىڭ ار جاعىنان حابارلاعانىن كٶرۋگە بولادى. ەسكەري بٶلٸم باسشىلىعىنىڭ مۇنداي ەرەكەتٸ قوعامنىڭ نارازىلىعىن تۋعىزدى.
ەرمەك سەيٸتباتتالوۆ بۇل ەرەكەتتٸ ەسكەري تەرتٸپپەن اقتاۋعا بولمايتىنىن ايتادى.
“جۇرتتىڭ اشۋى ورىندى. قازاقتىڭ جالپاق تٸلٸمەن ايتقاندا, بۇل – كٶرگەنسٸزدٸك. قايعىدان قان جۇتقان ادامداردى ٸشكە كٸرگٸزٸپ, وتىرعىزىپ, ادام سيياقتى كٶڭٸل ايتۋ كەرەك ەدٸ. كەرەك بولسا, باسشىلار سولاردىڭ الدىندا تٸزەرلەپ تۇرىپ كەشٸرٸم سۇراۋعا تيٸس ەدٸ”, – دەيدٸ ول.
سوندىقتان قارالى حاباردى قالاي جەتكٸزگەنٸنەن-اق ەسكەري باسشىلىقتىڭ ادام ٶمٸرٸ مەن ونىڭ قايعىسىنا قانشالىقتى بەي-جاي قارايتىنىن بايقاۋعا بولادى.
بۇيرىقتى سٶزسٸز ورىنداۋ قاۋٸپسٸزدٸكتەن جوعارى تۇرماۋى كەرەك
قوعام بەلسەندٸسٸ قۋانىش ەدٸلحانتەگٸ ەسكەردەگٸ قازٸرگٸ باسقارۋ تەرتٸبٸ ٶزگەرمەي, ەسكەري رەفورمادان نەتيجە شىقپايتىنىن اتاپ ٶتتٸ. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, ەسكەردەگٸ شەكتەن تىس ورتالىقتانعان تەرتٸپ تٶمەنگٸ بۋىنداعى كومانديرلەردٸڭ ناقتى جاعدايدى باعالاپ, دەربەس شەشٸم قابىلداۋىنا كەدەرگٸ كەلتٸرەدٸ.
ول رەسەي مەن ۋكراينا ەسكەرلەرٸنٸڭ باسقارۋ تەسٸلٸن سالىستىرىپ, بۇيرىقتى سٶزسٸز ورىنداۋعا نەگٸزدەلگەن جٷيە قازٸرگٸ سوعىس جاعدايىندا كٶپ شىعىنعا ۇشىراتۋى مٷمكٸن ەكەنٸن العا تارتتى.
“ورىس ارميياسىندا ورتالىقتان باسقارۋ جٷيەسٸ قاتتى قالىپتاسقان. كومانديردٸڭ ايتقانى زاڭ - قانداي جاعداي بولسا دا ول سٶزسٸز ورىندالۋى تيٸس. تٸپتٸ قيسىنسىز بولسا دا. مۇنداي جاعدايدا جەردەگٸ ناقتى جاعداي ەسكەرٸلە بەرمەيدٸ دە ەسكەريلەر ەشتەڭەمەن ساناسپاستان بۇيرىقتى ورىنداۋعا مەجبٷر بولادى. ەيتپەسە جازالانادى”, – دەپ جازدى ول.
جازبا اۆتورىنىڭ پايىمىنشا, ۋكراينا ارميياسىندا بٶلٸم كومانديرلەرٸنە بەلگٸلٸ بٸر دەڭگەيدە ەركٸندٸك بەرٸلگەن. ول مۇنداي تەسٸل جەدەل ەرەكەت ەتۋگە كٶمەكتەسەتٸنٸن جەتكٸزدٸ.
سونداي-اق ەدٸلحانتەگٸ كاسپييدەگٸ وقۋ-جاتتىعۋ كەزٸندە ەسكەري قىزمەتشٸلەردٸڭ قازا تابۋىنا قاتىستى تەرگەۋگە دە توقتالدى.
“ەسكەري قىزمەتشٸلەردٸڭ قازاسىنا بايلانىستى بەس ادام ۇستالدى. ولاردىڭ اراسىندا كٸنەسٸز جاندار دا بولۋى مٷمكٸن, ونى سوت انىقتايدى. بٸراق مەنٸڭشە, جەرگٸلٸكتٸ كومانديرلەر جوعارىدان تٷسكەن بۇيرىقتى ناقتى جاعدايعا قاراي ورىنداۋ نەمەسە توقتاتۋ جٶنٸندە ٶزدەرٸ شەشٸم قابىلداي الۋى كەرەك ەدٸ. “بۇيرىق قالاي دا ورىندالۋعا تيٸس” دەگەن تٷسٸنٸككە قاتىپ قالۋ دۇرىس ەمەس”, – دەدٸ قوعام بەلسەندٸسٸ.
جازبا استىنداعى پٸكٸرلەردە دە قازاقستان ەسكەرٸندەگٸ باسقارۋ تەرتٸبٸنە قاتىستى سىن ايتىلىپ جاتىر. سوۆەتحان قاناعاتوۆ ەسكەردە كەڭەستٸك جەنە رەسەيلٸك باسقارۋ ٷلگٸسٸنٸڭ ىقپالى ساقتالعان بولۋى مٷمكٸن ەكەنٸن جازدى.
“بٸزدە ورىس ارميياسىنىڭ تەجٸريبەسٸ الىنعان بولۋ كەرەك. كوماندير بۇيرىق بەردٸ, ول سٶزسٸز ٶل-تٸرٸل ورىنداۋعا مٸندەتتٸ. كەزٸندە جۋكوۆ سول تاكتيكانى قولدانىپ ميلليونداردى ايداپ سالىپ قىرىپ تاستادى…”, – دەپ پٸكٸر بٸلدٸردٸ ول.
رەفورمانى كادردان باستاۋ كەرەك
ەرمەك سەيٸتباتتالوۆ قازاقستاندا ەسكەري رەفورما اتاۋى بولعانىمەن, ونىڭ مازمۇنى جٷيەلٸ قالىپتاسپاعانىن ايتادى. ساراپشىنىڭ سٶزٸنشە, مينيستر اۋىستىرۋ, فورما جاڭارتۋ نەمەسە جاڭا جوسپار قابىلداۋ ەسكەردٸڭ ٶزەگٸن ٶزگەرتە المايدى.
“رەفورمانى كادردان باستاۋ كەرەك. رەفورما جٷرگٸزدٸك, انانى جاسايمىز, مىنانى جاسايمىز دەيمٸز. بٸراق شىن مەنٸندە رەفورما جوق. قازاقستان ارميياسى ەلٸ ٶز دەڭگەيٸنە كەلگەن جوق. بٸزدٸڭ جەدەل-ستراتەگييالىق قۇرىلىمىمىز قازٸرگٸ قازاقستاننىڭ مٷددەسٸنە سەيكەس كەلمەيدٸ. ول كەڭەس وداعىنان قالعان ورنالاسۋ جٷيەسٸنە سٷيەنەدٸ”, – دەيدٸ ول “الاش وردا” YouTube ارناسىنا بەرگەن سۇحباتىندا.
ونىڭ پٸكٸرٸنشە, مينيستردٸڭ ەسكەري بٸلٸمٸ بولعانى جەتكٸلٸكسٸز. ول ٸرٸ قۇرامالاردى باسقارۋدى, كٷردەلٸ جاتتىعۋلاردى جوسپارلاۋدى جەنە مەملەكەتتٸڭ قاۋٸپسٸزدٸك مٷددەسٸن ستراتەگييالىق دەڭگەيدە باعالاي الۋ كەرەك ەكەنٸن العا تارتتى.
پرەزيدەنت تە ەسكەري لاۋازىمدارعا باسشىنىڭ “ٶز ادامدارى” ەمەس, تەجٸريبەلٸ ەرٸ بٸلٸكتٸ كادرلار تاعايىندالۋى كەرەگٸن جەنە قازاقستان ارميياسىنىڭ “ٶتكەن عاسىردا قالىپ قويعانىن” مەلٸمدەپ, قولباسشىلىق جٷيەسٸن حالىقارالىق تەجٸريبەگە ساي ٶزگەرتۋدٸ تاپسىرعان ەدٸ.
سارباز وفيتسەردٸڭ مەنشٸگٸ ەمەس
ساياساتتانۋشى اسقار نۇرشا ەسكەري رەفورمانى تەك ۆەدومستۆو ٸشٸندە دايىنداۋ جەتكٸلٸكسٸز دەپ سانايدى. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, ٶزگەرٸستٸ ەسكەري باسشىلىق قانا ەمەس, قازاقستان قوعامى دا مويىنداۋى قاجەت.
“كەيٸنگٸ وقيعالار ەلٸمٸزگە تەك ەسكەريلەر ەمەس, قازاقستان قوعامى دا مويىندايتىن تولىققاندى ەرٸ شىنايى ەسكەري رەفورما قاجەت ەكەنٸن كٶرسەتتٸ”, – دەدٸ ول.
ساياساتتانۋشى ەڭ الدىمەن XXI عاسىر تالاپتارىنا ساي كەلمەيتٸن ەسكٸ تەرتٸپ مەن رەسٸمدەردٸ الىپ تاستاۋدى ۇسىندى.
“ەڭ الدىمەن ەسكٸرگەن, ماعىناسىن جوعالتقان تالاپتاردى انىقتاپ, الىپ تاستاۋ كەرەك. قارۋلى كٷشتەردٸڭ جالپىەسكەري جارعىلارى قايتا قارالىپ, قاجەتتٸ ٶزگەرٸستەر ەنگٸزٸلۋٸ تيٸس. ولاردى مەملەكەتتٸك زاڭ ساراپتاماسىنان ٶتكٸزگەن جٶن”, – دەپ جازدى ساياساتتانۋشى.
ونىڭ سٶزٸنشە, ەسكەري جارعى تەك ٸشكٸ تەرتٸپتٸ بەلگٸلەيتٸن ۆەدومستۆولىق قۇجات ەمەس. ول ساربازدىڭ كٷندەلٸكتٸ ٶمٸرٸنە, دەمالىسىنا جەنە قاۋٸپسٸزدٸگٸنە تٸكەلەي ەسەر ەتەدٸ. سوندىقتان رەفورما كەزٸندە مەرزٸمدٸ قىزمەتتەگٸ جاستاردىڭ قۇقىعىنا باسىمدىق بەرٸلۋٸ كەرەك.
“بەيبٸت ۋاقىتتاعى ەسكەري قىزمەتتٸڭ ەرەجەلەرٸن قايتا قاراۋ قاجەت. ەسٸرەسە مەرزٸمدٸ قىزمەتتەگٸ ساربازدارعا زاڭدا كٶرسەتٸلگەن دەمالىس تولىق بەرٸلٸپ, ولار وزبىرلىقتان قورعالۋى كەرەك. مەرزٸمدٸ ەسكەري قىزمەتكە سىرتقى مەملەكەتتٸك جەنە ازاماتتىق باقىلاۋ ەنگٸزۋ قاجەت”, - دەدٸ اسقار نۇرشا.
ساياساتتانۋشى قازٸرگٸ سوعىستار ەسكەرگە قويىلاتىن تالاپتى تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتكەنٸن دە اتاپ ٶتتٸ. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, قازاقستان ەسكەرٸ جاڭا قارۋ تٷرلەرٸ مەن زاماناۋي ەسكەري تەحنولوگييالار قولدانىلاتىن جاعدايدا ەلدٸ قورعاۋعا دايىن بولۋى تيٸس.
“ەڭ باستىسى, سارباز وفيتسەرلەرگە دە, قارۋلى كٷشتەرگە دە تيەسٸلٸ ەمەس. ول مەملەكەت پەن قوعامعا تيەسٸلٸ”, – دەدٸ ساياساتتانۋشى.
اسقار نۇرشا ناقتى قانداي تالاپتاردىڭ ەسكٸرگەنٸن بٸر ادامنىڭ نەمەسە بٸر ۆەدومستۆونىڭ شەشپەۋٸ كەرەگٸن ايتتى. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, بۇل مەسەلە ەسكەري مامانداردىڭ, زاڭگەرلەردٸڭ جەنە قوعام ٶكٸلدەرٸنٸڭ قاتىسۋىمەن اشىق تالقىلانۋى تيٸس.
“جالپى ەسكەري جارعىلاردى قايتا قاراپ, قاجەتتٸ ٶزگەرٸستەر ەنگٸزۋ كەرەك. ونىڭ كٶپ بٶلٸگٸ ەسكٸرگەن. بۇل قۇجاتتار مەملەكەتتٸك زاڭ ساراپتاماسىنا بەرٸلۋگە تيٸس”, – دەيدٸ ول.
رەفورما نەدەن باستالۋى تيٸس?
پرەزيدەنت قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ اپپاراتى مەن قورعانىس مينيسترلٸگٸنە ون كٷن ٸشٸندە ەسكەردٸ رەفورمالاۋ جوسپارىن ەزٸرلەۋدٸ تاپسىردى. ول قازان ايىنىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىندا قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ وتىرىسىندا قارالادى.
الايدا جوسپار كەزەكتٸ كٶلەمدٸ قۇجاتقا اينالسا, كاسپييدەگٸ قاسٸرەتتەن كەيٸنگٸ قوعامدىق تالاپ تاعى دا قاعاز جٷزٸندە قالۋى مٷمكٸن. ساراپشىلاردىڭ پٸكٸرٸن جيناقتاساق, رەفورما بٸرنەشە ناقتى باعىتتى قامتۋى تيٸس.
بٸرٸنشٸدەن, قاۋٸپتٸ جاعدايدا وقۋ-جاتتىعۋدى توقتاتۋدىڭ ناقتى تەرتٸبٸ قاجەت. اۋا رايى, تەحنيكا نەمەسە جەكە قۇرامنىڭ دايىندىعى قاۋٸپسٸزدٸك تالاپتارىنا سەيكەس كەلمەسە, جەرگٸلٸكتٸ كوماندير وپەراتسييانى توقتاتۋعا قۇقىلى بولۋى كەرەك.
ەكٸنشٸدەن, وقۋ-جاتتىعۋدىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن ونى جوسپارلاعان ادامداردىڭ ٶزٸ ەمەس, تەۋەلسٸز ەسكەري باقىلاۋ توبى تەكسەرۋگە تيٸس.
ٷشٸنشٸدەن, قۇتقارۋ كەۋدەشەسٸ, بايلانىس قۇرالى, مەديتسينالىق كٶمەك جەنە جەدەل رەزەرۆ سەكٸلدٸ قاۋٸپسٸزدٸك جابدىقتارىنىڭ بار-جوعى قاعازداعى ەسەپپەن ەمەس, ناقتى تەكسەرٸلۋٸ قاجەت.
تٶرتٸنشٸدەن, ەسكەردەگٸ ٶلٸم, جاراقات, سۋيتسيد جەنە جارعىدان تىس قارىم-قاتىناس تۋرالى ستاتيستيكا تۇراقتى تٷردە اشىق جارييالانۋى كەرەك. قازٸر ەر ۆەدومستۆو دەرەكتٸ بٶلەك ەسەپتەيدٸ, ال قوعامدا ەسكەري قۇرىلىمدارداعى ٶلٸمنٸڭ تولىق كٶرٸنٸسٸ جوق.
بەسٸنشٸدەن, مەرزٸمدٸ ساربازدار مەن ولاردىڭ اتا-انالارىنا تەۋەلسٸز شاعىم بەرۋ مٷمكٸندٸگٸ قاجەت. شاعىم ەسكەري بٶلٸمنٸڭ ٶزٸنە قايتارىلماي, پروكۋراتۋرا, ومبۋدسمەن جەنە ازاماتتىق قوعام ٶكٸلدەرٸنٸڭ باقىلاۋىندا قارالۋى تيٸس.
جاڭا مينيسترگە قانداي مٸندەت جٷكتەلدٸ?
قورعانىس مينيسترلٸگٸنٸڭ باسشىلىعىنا كەسٸبي ەسكەري قىزمەتشٸنٸڭ تاعايىندالۋى پراكتيكالىق تەجٸريبەگە, جەكە جاۋاپكەرشٸلٸككە جەنە ەسكەردٸ جٷيەلٸ تٷردە جاڭعىرتۋعا باسىمدىق بەرٸلگەنٸن اڭعارتادى. ايدوس مىرزاحمەتوۆ 2002 جىلى قازاقستان قارۋلى كٷشتەرٸنٸڭ ەسكەري اكادەميياسىن تەمامداپ, جيىرما جىلدان استام ۋاقىت ەسكەري قىزمەت اتقارعان. قىزمەت جولىن تٶمەنگٸ وفيتسەرلٸك بۋىننان باستاپ, مەملەكەتتٸك كٷزەت قىزمەتٸندە كوماندالىق جەنە باسشىلىق لاۋازىمدارعا دەيٸن كٶتەرٸلگەن.
2024 جىلعى قاڭتاردا مىرزاحمەتوۆ قارۋلى كٷشتەردٸڭ ارنايى وپەراتسييالار كٷشتەرٸنٸڭ قولباسشىسى بولىپ تاعايىندالدى. بۇل قۇرىلىم ەلدٸڭ قورعانىس قابٸلەتٸ مەن ەسكەري قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋگە, سونىڭ ٸشٸندە كٷردەلٸ ەرٸ جەدەل مٸندەتتەردٸ ورىنداۋعا ارنالعان. 2026 جىلعى مامىردا وعان گەنەرال-مايور ەسكەري اتاعى بەرٸلدٸ. وسى تەجٸريبە جاڭا مينيستردٸڭ ارميياداعى باسقارۋ تەتٸكتەرٸن, ەسكەري دايارلىقتىڭ ەرەكشەلٸكتەرٸ مەن جٷيە ٸشٸندەگٸ مەسەلەلەردٸ جاقسى بٸلەتٸنٸن كٶرسەتەدٸ.
دەگەنمەن جاڭا مينيستردٸڭ قىزمەتٸ ناقتى نەتيجەلەرمەن باعالاناتىنى انىق. قوعام ودان ەسكەري تەرتٸپتٸ كٷشەيتۋدٸ, جاۋىنگەرلٸك دايارلىقتىڭ ساپاسىن ارتتىرۋدى, كادرلاردى كەسٸبي تالاپپەن ٸرٸكتەۋدٸ جەنە كومانديرلەردٸڭ جەكە جاۋاپكەرشٸلٸگٸن ناقتىلاۋدى كٷتەدٸ.
ەڭ باستى مٸندەتتەردٸڭ بٸرٸ – ەسكەري قىزمەتشٸلەردٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن باسشىلىق جۇمىسىنىڭ نەگٸزگٸ ٶلشەمٸنە اينالدىرۋ. ساربازدىڭ اماندىعى بٶلٸمشەنٸڭ جاۋىنگەرلٸك دايارلىعىنان كەم باعالانباۋى كەرەك. بالاسىن ەسكەرگە اتتاندىرعان ەربٸر وتباسى مەملەكەت ونىڭ ٶمٸرٸ مەن دەنساۋلىعىن قورعاۋ ٷشٸن بارلىق قاجەت شارانى قابىلدايتىنىنا سەنۋٸ تيٸس. ال تٶتەنشە جاعداي بولعان كەزدە جاۋاپكەرشٸلٸك جٷيە ٸشٸندە كٶمەسكٸلەنبەي, ەربٸر لاۋازىمدى تۇلعانىڭ ەرەكەتٸنە ناقتى باعا بەرٸلۋٸ قاجەت.
قازٸرگٸ قاقتىعىستاردىڭ سيپاتى قارۋلى كٷشتەردٸ تەحنولوگييالىق تۇرعىدان دا جاڭارتۋدى تالاپ ەتەدٸ. ۇشقىشسىز اپپاراتتار, جاساندى ينتەللەكت, راديوەلەكتروندىق كٷرەس, زاماناۋي بايلانىس جٷيەلەرٸ مەن جوعارى دەلدٸكتەگٸ قارۋ-جاراق ەسكەري دايارلىققا جاڭا تالاپ قويىپ وتىر. سوندىقتان جاڭا باسشىلىقتىڭ مٸندەتٸ قالىپتاسقان ەسكەري تەجٸريبەنٸ وزىق تەحنولوگييالارمەن جەنە باسقارۋدىڭ جاڭا تەسٸلدەرٸمەن ۇشتاستىرۋ بولماق.
مىرزاحمەتوۆكە بەرٸلگەن سەنٸمنٸڭ قانشالىقتى اقتالعانىن ناقتى نەتيجە كٶرسەتەدٸ. قوعام جاڭا مينيستردٸڭ تاعايىندالۋىن كەزەكتٸ كادرلىق اۋىس-تٷيٸس ەمەس, ارميياداعى جٷيەلٸ ٶزگەرٸستەردٸڭ باستاۋى رەتٸندە كٶرگٸسٸ كەلەدٸ. سوندىقتان وعان رەفورمالاردى جٷزەگە اسىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرۋمەن قاتار, قوعامدىق باقىلاۋ مەن نەتيجەگە دەگەن تالاپ تا ەلسٸرەمەۋٸ تيٸس.
