Altai - Atyraý

Altai - Atyraý
Adastyrmas aldyma ustap úmit,

Narynqoldan attandym qusqa minip.

«Al endi ózińdi-óziń usta, jigit»

Degendei qarap qaldy aýyl maǵan

Aýyldan attandym men qusqa minip.

Aq jaýlyǵyn bulǵap tur aýyl maǵan,

Mal jatyr maisa taýda mamyrlaǵan.

Taý jatyr ulpa bulttar damyldaǵan,

Bulaqtar bulǵap qalyp belbeýlerin,

Alystap, qan barady taýym, dalam.

Alystan shaqyrady baýyr da anam,

Alystan sálem aityp qaýym maǵan.

Alystaǵy dostardy bir kóreiin,

Aspanynan saǵynysh - ún bereiin.

Beitanysty mynaýyń kim demeiin,

Beisharasy bolsa da qúndemeiin,

Qulpyraiyn dalamnyń gúlimenen,

Qumymenen nemese birge óleiin,

Basy jumyr pendesin kúndemeiin!

Altyn terip ár túiir tastaryńnan,

Baqyt taptym baýyryńnan, asqaryńnan.

Aihai, dalam, sýsyndat dastanyńnan!

Jaiaý kezsek ǵumyrym jetpeidi eken,

Qus bop ushyp óteiin aspanyńnan.

Án bolaiyn Altaidan bastalynǵan,

Kúi bolaiyn Kaspiige tastalynǵan

Aihai, dalam, sát sapar aspanyńnan!

...Qanyn quiyp qazaqtyń myń atynyń,

Mingizip ap qazaqtyń bir aqynyn.

Sen shydasań, shydaimyn men de, ushqysh,

Jyrdan óter joq shyǵar surapylyń.

Samǵa, ushqysh!

Ólkemmen tanystyram,

Tanymaityn janyńmen tabystyram,

Baýyryńdai jandarmen qaýyshtyram,

Kóz aldyńda ártústi ekrandai,

Bir boiaýdan bir boiaý aýystyram.

Samǵa, ushqysh!

Qazaqtyń kógimenen.

Júrýshi edim kezdespei kóbimenen,

Bererimdi elime berip ólem,

Mynaý alyp aq qustyń qanatymen,

Keń ólkeme keteiin seýip óleń.

2

O, Jetisý!

Sandyq taý, sandal belim,

Shoqtyǵy esip, jal bitip, jandandy eliń.

Kúnim týdy kóginde samǵar meniń,

Alataýdan biikpin demeýshi edim,

Átteń shirkin, ǵaryshpen jalǵar ma edim!

Jetisýym - jeti qut, yrys maǵan,

Barsha halyq baýrynda tynystaǵan.

Aralasyp árbir ult dostasyp júr,

Aralassyn, Adamdar týys maǵan,

Alakóz bop, qustana uryspaǵan.

Bailyqty aityp nesine maqtanamyn,

Balaq, qoinyn nesine aqtaramyn,

Jetisýdyń bailyǵyn bilmek bolsań,

Bir ýys topyraǵyn ap qaraǵyn.

Eki qulaq, estisem kereń bolsyn,

Eginshiniń bul jerdi dattaǵanyn,

Ainalaiyn, Jetisý - alshaq arym!

Qusyńdy bur, ushqyshym, Shyǵysyma,

Sálem berem Altaida týysyma.

Shyǵysyma, tart meniń yrysyma!

Sirá da, Klondaik, Aliaskalar,

Tolar ma eken Altaidyń ýysyna?!

Shyǵysyma, tart meniń Shyǵysyma

Saǵynyshyn Katonda qaryndastyń,

Túiip ketem jyrymnyń bir ushyna.

Qanatymen aq qustyń shaǵylysyp,

Albyrt kóńil barady alyp-ushyp.

Altaidan da biiktep ketkenmin be?!

Qaýyshqam ba aspanmen saǵynysyp?!

Aq qusyńdy, aiaýlym, qondyr jerge,

Baiaǵyda babamyz jol júrgende,

Alatyn-dy Ertisten qanyp iship,

Aq aidynmen aqsaqal shaǵylysyp.

Mynaý jatqan Marqakól, Zaisanym ba?

Shyǵystaǵy kishkene Baiqalym ba?

Qos janary Shyǵystyń siiaqty-aý bir,

Qos janary, ushqyshym, baiqadyń ba?

Aidynyna máńgilik eskertkish qyp,

Qalamymdy tastarmyn qaitarymda,

Qalasa, alsyn Marqakól, Zaisanym da.

Ýa, Shyǵys!

Jerińde emes, kógińde men,

Úńilip Buqtarmańa kóńildenem.

Aspanyńa jyr syzyp, ótip baram,

Qus bolyp senen ushqan temirmenen,

Keremet, keremet qoi ómir degen!!!

Samǵa, ushqysh!

Ertistiń aǵynymen,

Eki jaǵy, Ertistiń baýyry keń,

Aidyn Ertis, aq Ertis asyraýda

Ainalasyn óziniń saýyrymen.

Baianǵa tart, Baiandy saǵynyp em,

Taǵzym etip aspannan, óteiik bir,

El ardaǵy Qanyshtyń aýylymen.

Osy ólkeni osy Ertis asyraidy

Osy ólkeniń Ertisi basybaily.

...Aialap ush, aiaýlym, ainalyp ush,

Sonaý jatqan jasyl kól - Jasybaidy!

Aiqai, zaman!

Arqanyń dalasyn-ai

Dalasyna qalasy jarasýy-ai!

Pavlodar - Arqanyń aǵasyndai,

Buǵyp qalǵan jaýtańkóz - Jasybaiy,

Babalardyń qut quiǵan sabasyndai.

Qaitip, Ertis, arnańda aǵasyń jái?

Surapyldy sapyryp, alasurmai?!

Asaý Ertis noqta ildi, taǵalandy,

Sýsyndatpaq shólderdi, dalalardy.

Ertis qulap keledi, súiinshi ber

Súiinshi ber, súiikti Qaraǵandy!

Armysyń, aty áigili Qaraǵandym!

Jylýym, qara altynym, qara nanym.

Kimderdiń palmasynan artyq maǵan,

Bozarǵan kóde, jýsan, qaraǵanyń.

Balqash pen Jezqazǵandy eki jaqqa ap,

(Aldynda eki inińniń betiń appaq)

Ózegińdi eki alyp jaryp shyǵyp,

Tósińdi soryp jatyr eki jaqtan.

Qap-qara Qaraǵandym, betiń appaq.

Qanysh kezgen jerler ǵoi, Qanysh tapqan

Qaharmannan qalǵan iz - tabys, maqtan

Tarihymda Baiqońyr qaldy máńgi,

Qazaqstan bailyǵyn ǵaryshqa atqan.

Qaraǵandy, qaryshta, qaryshtap qal!

Ainalaiyn, Saryarqam, saǵymdanǵan,

Saǵynyshyn basa almas saǵynǵan jan.

Túnei-daǵy tústene keter me edim,

Sary belde otyrǵan aýyldardan.

Saǵan degen basylmas janymda arman

Saiam meniń, Saryarqam, saǵymdanǵan.

Dám-tuzyńdy qunyǵa tatpasam da,

Tulpar minip, dalańda shappasam da,

Qiyr jailap júrgen bir urpaǵyńmyn

Dattasań da, óziń bil, maqtasań da.

Topyraǵyńdy basatyn kún týsa eger,

Topyraǵyńdy qushaqtap jatpasam ba

Attasań da, óziń bil, taptasań da...

Oihoi, Abai dalasy, «Abailaǵan»,

Semei dese, Abai dep qaraidy adam.

Talai jyldar ótse de, talai zaman

Qalam tartar qazaqta aqyn týsa,

Arýaǵyna Abaidyń qarailaǵan.

Abai bolý, árine, ońai emes,

Aqyn bolmai qalsań ǵoi...

Qalai jaman!

Ýa, armysyń!

Ardaqty, kieli Jer!

Týǵan elin Muhtardai súie biler.

Syilai biler, pan, basyn ie biler.

Ýa, armysyń!

Ardaqty kieli jer!

Ádeiilep kógińnen ótkenimde,

Kózim aýdy tósińde kóp belgige.

Jatyr qazaq dalasy jaiyp tastap,

Kóz aldyma búgingi, ótkendi de.

Anaý jatyr ataqty Semei degen,

Semei dese, búlkilder kómeide óleń.

Syrlasqandai baiaǵy Shyńǵystaý tur,

Jataqpenen, jalshymen, kedeimenen.

...Bosqa úńilip qaiteiii ótkenińe,

Ótkeni de ótkenniń, ketkeni de.

Arman qalyp barady júregimde

Oqi almai Abaidyn, mektebinde...

Tekke úńilip qaiteiin ótkenińe,

Qýanamyn bul kúnge jetkenińe.

Abai-dalam, kóńiliń jabyqpasyn.

Muhtar bolyp dańqyńdy anyqtasyn.

Jańa zaman bulbuly Bibigúliń,

Biiginde sharyqtasyn,

Sairaýynan bulbulyń jalyqpasyn!

...Dala, dala...

Sardala saǵym ushqan,

Aýmaidy-aý, túpsiz tereń saǵynyshtan.

O sheti men bu shetin aiyra almai,

Qustar da baǵytynan jańylysqan.

Jatqa qimai jarty adym, súiem jerdi,

Talai kóshter túiege tielgen-di,

Miyń jetip bolmaidy, munsha jerdi,

Ata-qazaq qalaisha iemdendi?!

Jap-jalpaq jaýyryny, jatyr dala,

Aqyn-dala, alapat batyr-dala.

Aqmola men Qostanai arasynda,

Dán ósken tatyrǵa da, taqyrǵa da.

Erekshe-aý, jaralysyń, zatyń, dala!

Oh, netken aidyndy óńir, alyp óńir!

Astyqtan omyraýyna salyp óńir,

Aqyn mei batyrlardyń jeri me bul!

Álibi, Amangeldi eli me bul?

Oh, netken aidyndy óńir, alyp óńir!

Ei, ushqysh, ókinbespiz jáilatqannan,

Qut tur ǵoi myna ólkede qaimaqtanǵan.

Aialdap ush, arylyp jái maqtannan,

Bolashaq dastanyma nár alaiyn.

Aqyn aiaq baspaǵan aimaqtardan.

Bilemin, aqyn jortqan bul ólkeni,

Máńgilik mekendegen jyr-ertegi.

Qarttary óleńmenen namaz oqyp,

Jastary jyr jastanyp kúneltedi.

Jyrlap bir óte almasam jyr-erkeni,

Aqyndar ájýalap júrer tegi.

Armysyń, ardaq-meken, asyl-meken!

Airyqsha topyraǵyń, tasyń bóten,

Babalar baqyt izdep kezýshi edi.

Bilmepti, baqyttary qasynda eken

Ǵasyrlar silemimen basýly eken.

Qostanai, jetkize alman maqtaýyńdy,

Dańqyńdy dúiim qazaq jatqa bildi.

Nurqannyń deńgeiine kóterilsem,

Tópep-tópep jiberip aqpa-jyrdy.

Ybyrai alǵash ret mektep ashyp,

Tý alyp, Amangeldi atqa mindi,

Torǵaidy keń Arqaǵa qaqpa qyldy,

Ata-jerin qorǵaǵan qara qazaq,

Amangeldi quraǵan sapqa kirdi.

Qostanai, jetkize alman maqtaýyńdy,

Yrys bop Torǵai-dala aqtaryldy,

Aqynyńa amanat, án-kúilerge,

Bilesiń mynaý kerim shaqtaryńdy.

Áýlie-ólke, kóginde qalqyp baram,

Áldilei ber, áldile, balqyp baram.

Ár shaǵylda kóringen bir-bir aýyl,

Bildei-bildei qaladan artyq maǵan.

Kóz jasyndai áredik kól kóremin,

Kól jaǵalai otyrǵan el kóremin.

Qoldan kelse, qoshalaq qumdaryńdy

Adam tanyp bolmastai emder edim,

Shashpaý taǵyp ormannan, eńder edim.

Kún bulttandy. Aq qusyń aýyrlaýda,

Bara almai qaldym talai aýyldarǵa

Qiyr shette Qyzyljar qalyp qoidy,

Duǵai-duǵai sálem de baýyrlarǵa.

Aiaýlym, Aqmolaǵa qusyńdy bur,

Mursat ber jerde biraz damyldaýǵa!

Ainalyp Aqmolany, qimai baram,

Aman bol, ainalaiyn midai dalam!

Atamnyń ájimindei joldar, joldar.

Mańdaiyn Aqmolanyń shimailaǵan.

Qobaljyp, ózime-ózim simai baram,

Aman bol, ainalaiyn, midai dalam!

...O, ǵajap!

Ózińbisiń Kókshe degen?!

Tastaryn jiǵan júktei tekshelegen.

Býrabai Oqjetpesti ekshelegen,

O, ǵajap!

Ózińbisiń Kókshe degen?!

Bulttaryń - Aqyn aitqan keshpeli óleń,

Birjan ba, tasqa baryp ósken emen?!

Kólkigen synaptaiyn kólderiń be?

Sákenniń aqqýlary kestelegen.

Aqanyń ardaq edi ósken eren,

Birjaiyń almas edi kespe-beren.

Kókshetaý - án otaýy, jyr otaýy,

Altaidan Atyraýǵa kóshken óleń.

O, ǵajap! Osy eken ǵoi Kókshe degen!

Kel jatyr kúmis sholpy, teńgedeiin,

Óńiri - jasyl orman, kólge beiim.

Kúmis qanat qusyndy qondyr, ushqysh,

Kóksheniń baýyrynda dóńgeleiin.

«Syrǵasyn hor qyzynyń qaiyq etip»,

Aqansha aidynynda terbeleiin,

«Oqjetpeske» men jetip órmeleiin.

Dalanyń baǵy ispettes tarlan Kókshe,

Ornatqan saharaǵa kórmedeiin.

3

Armysyń, Atyraýym, bozań dalam!

Kaspii menen Jaiyqtan kez almaǵam,

Umyttyń ba sonaý bir kezderińdi?

Qulan jortsa, qumyńdy keze almaǵan.

Jylan jailap, aptapqa tóze almaǵan,

Armysyń, Atyraýym, bozań dalam!

Qaida ketken saǵymyń kóz aldaǵan?!

Armanmenen, elespen ajarlanǵan?

Amansyń ba, ot dalam, ojar dalam!

Túie ornyna bul kúnde aq qalalar,

Munaralar moiynyn sozar maǵan.

Qonystaityn babalar qumǵa baryp,

Úńiletin qudyqqa qumǵan alyp.

Qumǵa oranyp ómirdi ashatyn da,

Jabatuǵyn ómirdi qumǵa oranyp.

Aqynnyń da, alapat batyrdyń da,

Zergerdiń de, zeiindi paqyrdyń da,

Qaranyń da, hannyń da, tóreniń de,

Tabyttary tunshyǵyp, jatyr qumda.

Atyraýlap uldaryń atqa mindi,

Qumnan saia, shaǵyldan baq tabyldy.

Muń-armanyń kózińnen munai bolyp,

Jalyn bolyp keýdeńnen aqtaryldy;

Enesinen týǵandai jańa ǵana.

Ólgen qala ornynda - jańa qala.

Adam degen - qudiret, qudiret qoi,

Adam izi jalǵanda joǵala ma?!

Qaitem maqtap munaiyń, balyǵyńdy,

Halyǵyńdy súiemin, halyǵyńdy!

Qum ústinde qus bolyp ushyp baram,

Jalynyma jalǵap ap jalynyńdy.

...Ushqysh dosym,

Jańylma baǵytyńnan!

Dala, dala...

Basyńda baǵy tunǵan,

Qazaqstan - ózinshe bir materik,

Jer kindigi osynda aǵytylǵan.

Qajydyń ba?

Qajysań qonaqtai ber,

Qadirmendi ózińdi qonaqtai kór.

Bizdiń dala qashan da aerodrom,

Qonaqtai ber, kúdikti joǵaltpai kel.

Qaýyrsyny qusyńnyń talmady ma?

Qanyqty ma kógimde jolǵa myna?

Sálem jolda aq qustyń qanatynan,

Óńirine Oraldyń ormanyna.

Erke Jaiyq - elimniń qarashyǵy,

Egiziniń syńary anasynyń.

Kún ainalyp, kóginen kete almaityn,

Tóri osy qazaqtyń, dalasynyń.

Bailyǵy ma?Bailyǵy taýsylmaidy.

Alsyn nanyn, etin de, alsyn maidy,

Bul ólke - jiylmaǵan dastarqanym,

Jiegin máńgilikke qaýsyrmaidy.

Bul ólke - batyr eli, aqyn eli,.

Kúńirene kúidiń shalqyp jatyr lebi.

Til bitip qum Narynǵa sóilep ketse,

Kómeski shejireni oqyr edi.

Oralym - Ordam meniń tanys maǵan,

Boranyń Mahambet bop daýystaǵan.

Isatai aq semserin, Qurman babam,

Urpaqqa dombyrasyn tabystaǵan.

Jasa, Oral, jańa Oral, jasyl Oral,

Qara bult qaita kelmes basyńa, Oral,

Kegińnen, kólkip jatqan kólge úńilem,

Jibektei arýyńnyń jasy bolar.

Jasai ber, jasyl Oral, jasyma, Oral!

Aqtóbeme tart, ushqysh, Aralyma,

Qiyryna jetkizbes dala myna.

Qalai yrza bolmassyń zamanyńa.

Jan bitirgen dalaǵa, adamyńa,

Saǵyz tolqyp, Jem tasyp bara jatyr.

Jan bitirip tarynyń sabaǵyna,

Qyzyr jailap, qyzyq bop jatyr mine.

Qyrqasypa Muǵadjar balaǵyna,

Qalai yrza bolmassyń zamanyńa?!

Oiyly ma, bul mańnyń Yrǵyzy ma,

Bári-daǵy bergisiz qyrmyzyǵa.

Bir pende de bas imei óte almaidy

Jerde janǵan Shyǵanaq juldyzyna,

Sansyz sálem, Aqtóbe, ul-qyzyńa!

Aralyna qulaǵan Dariia-Syr,

Dariia-Syr - qazaqtyń qariiasy.

Syrdyń boiy kúrishtiń qoimasy ma,

Qoimasy ma, nemese dán uiasy,

Dariia-Syr - qazaqtyń qariiasy.

Syrdyń boiy túleýde, qulpyrýda,

Alqabynda kúi shalqyp, jyr tunýda.

Tóretamdar startqa kezek alyp,

Baiqońyrǵa jetýge umtylýda.

Toqtar emes tolastap bógesinge,

Syrdyń eli ǵaryshtyń kemesindei!

Jatyr shalqyp Aralym - aq aidynym

Yrys quiǵan qazaqtyń tegeshindei.

Qolyn bulǵap san týys tur ma qarap,

Syr jaǵalap usha gór, Syr jaǵalap.

Shieliden shai iship attanaiyq,

Ońtústikke baraiyq qumdy aralap.

Qumyna da qazaqtyń qut daryǵan,

Qumy da onyń quldyqtan qutqarylǵan

Ańqań keýip qalmaidy baiaǵydai,

Júzgenderdiń túbinen sút tabylǵan.

Qumyna da qazaqtyń qut daryǵan.

Myna teńiz - qazaqtyń Shardarasy,

Kóni kepken keshegi sardalasy.

Shóldi kezip, osynda shókken shyǵar,

Shóldep ótken Asannyń, arýanasy.

Qyzyl qumnyń qoinynda qazyna bar,

Kisi bolsa, bolǵany qazyp alar.

Shertilmegen osynda shejire bar,

Tek iesi tabylsyn jazyp alar!

Kentaýym, Qazyǵurtym, Qarataýym,

Áýlieata - áigili aq otaýyń,

Toiǵa shashý jiberip, torqa jaýyp,

Áldilep jatyr bári Alataýyn.

Aryma, Ońtústigim baq Otanym

Basynan Qarataýdyń kósh kelmeidi,

Qarataý endi eshkimge des bermeidi,

Móltildep qara kózden jas kelmeidi,

Qara kóz qaryndasym seskenbeidi.

Qarataý endi eshkimge des bermeidi.

Jatady jainap, túlegi,Jambylym da,

Janshylmaidy eshkimniń de handyǵynda.

Endi qazaq qaiǵyrmas «Elim-ai» dep,

Áldeqashan jerlegen zardy qumǵa.

Esin jidy muńlyǵym, zarlyǵym da.

Raqmet, Oktiabr, aq tańyńa!

Jarty ǵasyr aq tańyń atqanyna.

Óli ólkege nur seýip, óttiń jelpip:

Ómir toiy ólkemde shattanýda,

Raqmet, Oktiabr, aq tańyńa.

Kóńlime nur, boiǵa kúsh taratylyp,

Qusqa minip, ushtym men jańa týyp,

Ógeiiń emespin men,óz balańmyn,

Ózińmen máńgilikke qalatuǵyn.

Keýdemde keremetter jaratylyp,

Dýmandap jatyrmyn men, jańa týyp.

Oktiabr, Lenindi jatqa bilgen,

Erkimen kommýnistik sapqa kirgen,

Qazaqpyn muhit keship, baqta júrgen,

Men - jańa ómir, jaralǵan Oktiabrden

 

Muqaǵali Maqataev