Qazaqstanda atom elektr stantsiiasynyń (AES) salynýyna bailanysty iadrolyq energetikalyq reaktorlardyń qaýipsizdigine qatysty kóptegen oryndy suraqtar týyndap otyr. Aita keteiik, AES-tiń qaýipsiz jumysy — mundai nysandardyń qurylysyn baǵalaýdaǵy basty faktorlardyń biri.
Qazaqstanda AES úshin iadrolyq reaktordyń túri retinde 3+ býynǵa jatatyn zamanaýi sý-sýmen salqyndatylatyn eki kontýrly reaktor tańdaldy. Bul reaktorlar qaýipsizdiktiń biriktirilgen júielerimen jabdyqtalǵan jáne kópdeńgeili qorǵanys qaǵidatyna negizdelgen. Bul júielerge aktivti jáne passivti qorǵanys elementteri jatady, olar reaktor jumysyndaǵy apattyq jaǵdailardy ýaqtyly joiýǵa baǵyttalǵan.
Aktivti júieler syrtqy qýat kózi men operatordyń qatysýymen jumys isteidi. Mundai júieler reaktordyń aktivti aimaǵyn shuǵyl salqyndatýǵa, iadrolyq reaktsiiany toqtatýǵa jáne reaktordyń rezervtik qýat kózderin qosýǵa múmkindik beredi. Degenmen, bul júielerde "adam faktory" áser etýi múmkin – iaǵni operatordyń keshigip áreket etý yqtimaldyǵy bar. Sol sebepti reaktor qurylymynda passivti qorǵanys júieleri de qarastyrylǵan. Olar adam qatysýynsyz jumys isteidi, ári avtomatty túrde iske qosylady. Olarǵa mynalar jatady:
-
Bor qyshqylymen toltyrylǵan apattyq rezervýarlar. Eger reaktorda qysym tómendeitin bolsa, aýyrlyq kúshi áserinen osy rezervýarlardan sý aktivti aimaqqa túsip, iadrolyq reaktsiiany avtomatty túrde toqtatady.
-
Bý generatorlaryn tabiǵi ainalym arqyly salqyndatý. Elektr qýaty sónip, nasos jumys istemei qalsa da, sý jylýalmastyrǵyshtar arqyly tabiǵi túrde ainalyp, olardy qyzyp ketýden qorǵaidy.
-
Reaktordy qorshaityn arnaiy beton qabaty (kontainment). Bul temirbeton konstrýktsiiasy reaktor ishindegi artyq qysymǵa nemese syrtqy soqqyǵa (mysaly, ushaq qulaýy) tótep beredi jáne radiatsiianyń syrtqa taralýyn boldyrmaidy.
Osy biriktirilgen júieler AES-tiń qaýipsiz ári senimdi jumys isteýin qamtamasyz etedi jáne Halyqaralyq Atom Energiiasy Agenttiginiń (MAGATE) talaptary men usynymdaryna tolyq sáikes keledi.
Aita keterlik jait, Qazaqstan úshin tańdalǵan sý-sýmen salqyndatylatyn reaktor túri — álemdegi eń qaýipsiz reaktorlardyń biri bolyp sanalady. Búginde qoldanystaǵy iadrolyq energetikalyq reaktorlardyń jartysy — dál osy tiptegi reaktorlar. Jáne olardy qoldaný tarihynda birde-bir iri apat tirkelmegen.
Óz tájiribemmen bólissem, bizdiń Iadrolyq fizika institýtynda 1967 jyldan beri 6 MVt qýatty VVR-K sý-sýmen salqyndatylatyn zertteý reaktory jumys istep tur. Osy reaktor negizinde qaterli isikterdi diagnostikalaý men emdeýge arnalǵan radiofarmatsevtikalyq preparattar óndiriledi. Osy ýaqyt aralyǵynda birde-bir apattyq jaǵdai bolmaǵanyn maqtanyshpen aita alamyn.
Iadrolyq fizika institýty bas direktorynyń orynbasary Evgenii Ermakov
