اەس-تٸڭ پاسسيۆتٸ جەنە اكتيۆتٸ قورعانىس جٷيەلەرٸنٸڭ رٶلٸ

قازاقستاندا اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىنىڭ (اەس) سالىنۋىنا بايلانىستى يادرولىق ەنەرگەتيكالىق رەاكتورلاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە قاتىستى كٶپتەگەن ورىندى سۇراقتار تۋىنداپ وتىر. ايتا كەتەيٸك, اەس-تٸڭ قاۋٸپسٸز جۇمىسى — مۇنداي نىسانداردىڭ قۇرىلىسىن باعالاۋداعى باستى فاكتورلاردىڭ بٸرٸ.

قازاقستاندا اەس ٷشٸن يادرولىق رەاكتوردىڭ تٷرٸ رەتٸندە 3+ بۋىنعا جاتاتىن زاماناۋي سۋ-سۋمەن سالقىنداتىلاتىن ەكٸ كونتۋرلى رەاكتور تاڭدالدى. بۇل رەاكتورلار قاۋٸپسٸزدٸكتٸڭ بٸرٸكتٸرٸلگەن جٷيەلەرٸمەن جابدىقتالعان جەنە كٶپدەڭگەيلٸ قورعانىس قاعيداتىنا نەگٸزدەلگەن. بۇل جٷيەلەرگە اكتيۆتٸ جەنە پاسسيۆتٸ قورعانىس ەلەمەنتتەرٸ جاتادى, ولار رەاكتور جۇمىسىنداعى اپاتتىق جاعدايلاردى ۋاقتىلى جويۋعا باعىتتالعان.

اكتيۆتٸ جٷيەلەر سىرتقى قۋات كٶزٸ مەن وپەراتوردىڭ قاتىسۋىمەن جۇمىس ٸستەيدٸ. مۇنداي جٷيەلەر رەاكتوردىڭ اكتيۆتٸ ايماعىن شۇعىل سالقىنداتۋعا, يادرولىق رەاكتسييانى توقتاتۋعا جەنە رەاكتوردىڭ رەزەرۆتٸك قۋات كٶزدەرٸن قوسۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. دەگەنمەن, بۇل جٷيەلەردە "ادام فاكتورى" ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن – ياعني وپەراتوردىڭ كەشٸگٸپ ەرەكەت ەتۋ ىقتيمالدىعى بار. سول سەبەپتٸ رەاكتور قۇرىلىمىندا پاسسيۆتٸ قورعانىس جٷيەلەرٸ دە قاراستىرىلعان. ولار ادام قاتىسۋىنسىز جۇمىس ٸستەيدٸ, ەرٸ اۆتوماتتى تٷردە ٸسكە قوسىلادى. ولارعا مىنالار جاتادى:

• بور قىشقىلىمەن تولتىرىلعان اپاتتىق رەزەرۆۋارلار. ەگەر رەاكتوردا قىسىم تٶمەندەيتٸن بولسا, اۋىرلىق كٷشٸ ەسەرٸنەن وسى رەزەرۆۋارلاردان سۋ اكتيۆتٸ ايماققا تٷسٸپ, يادرولىق رەاكتسييانى اۆتوماتتى تٷردە توقتاتادى.

• بۋ گەنەراتورلارىن تابيعي اينالىم ارقىلى سالقىنداتۋ. ەلەكتر قۋاتى سٶنٸپ, ناسوس جۇمىس ٸستەمەي قالسا دا, سۋ جىلۋالماستىرعىشتار ارقىلى تابيعي تٷردە اينالىپ, ولاردى قىزىپ كەتۋدەن قورعايدى.

• رەاكتوردى قورشايتىن ارنايى بەتون قاباتى (كونتاينمەنت). بۇل تەمٸربەتون كونسترۋكتسيياسى رەاكتور ٸشٸندەگٸ ارتىق قىسىمعا نەمەسە سىرتقى سوققىعا (مىسالى, ۇشاق قۇلاۋى) تٶتەپ بەرەدٸ جەنە رادياتسييانىڭ سىرتقا تارالۋىن بولدىرمايدى.

وسى بٸرٸكتٸرٸلگەن جٷيەلەر اەس-تٸڭ قاۋٸپسٸز ەرٸ سەنٸمدٸ جۇمىس ٸستەۋٸن قامتاماسىز ەتەدٸ جەنە حالىقارالىق اتوم ەنەرگيياسى اگەنتتٸگٸنٸڭ (ماگاتە) تالاپتارى مەن ۇسىنىمدارىنا تولىق سەيكەس كەلەدٸ.

ايتا كەتەرلٸك جايت, قازاقستان ٷشٸن تاڭدالعان سۋ-سۋمەن سالقىنداتىلاتىن رەاكتور تٷرٸ — ەلەمدەگٸ ەڭ قاۋٸپسٸز رەاكتورلاردىڭ بٸرٸ بولىپ سانالادى. بٷگٸندە قولدانىستاعى يادرولىق ەنەرگەتيكالىق رەاكتورلاردىڭ جارتىسى — دەل وسى تيپتەگٸ رەاكتورلار. جەنە ولاردى قولدانۋ تاريحىندا بٸردە-بٸر ٸرٸ اپات تٸركەلمەگەن.

ٶز تەجٸريبەممەن بٶلٸسسەم, بٸزدٸڭ يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىندا 1967 جىلدان بەرٸ 6 مۆت قۋاتتى ۆۆر-ك سۋ-سۋمەن سالقىنداتىلاتىن زەرتتەۋ رەاكتورى جۇمىس ٸستەپ تۇر. وسى رەاكتور نەگٸزٸندە قاتەرلٸ ٸسٸكتەردٸ دياگنوستيكالاۋ مەن ەمدەۋگە ارنالعان راديوفارماتسەۆتيكالىق پرەپاراتتار ٶندٸرٸلەدٸ. وسى ۋاقىت ارالىعىندا بٸردە-بٸر اپاتتىق جاعداي بولماعانىن ماقتانىشپەن ايتا الامىن.

يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ەۆگەنيي ەرماكوۆ