Jýyrda Qazaqstandaǵy alǵashqy AES-ti salý boiynsha jol kartasy bekitildi. Osy oraida Iadrolyq fizika institýtynyń bas direktory Saiabek Sahiev mańyzdy saýaldarǵa jaýap berdi, dep habarlaidy Dalanews.kz.
– Atom elektr stantsiiasyn salýǵa ǵylymi-tehnikalyq qoldaý neni qamtidy jáne ol nege sonshalyqty mańyzdy?
Ǵylymi-tehnikalyq qoldaý degenimiz – bul atom elektr stantsiiasy jobasynyń barlyq kezeńin táýelsiz saraptaý jáne uiymdastyrý. Bul tek baqylaý emes, jobalyq sheshimderdi taldaý, táýekelderdi modeldeý, esepteýlerdi tekserý jáne AEHA (Atom energiiasy jónindegi halyqaralyq agenttik) usynǵan halyqaralyq standarttardyń saqtalýyn baqylaý siiaqty jumystarǵa ǵalymdar men tehnikalyq mamandardyń tereń qatysýy. Onsyz jobanyń naqty qaýipsizdigi men ornyqtylyǵy týraly aitý múmkin emes. Ǵylymi-tehnikalyq qamtamasyz etý alań tańdaý kezeńinen bastap, paidalanýǵa berilgenge deiingi barlyq protsesti qamtidy. Buǵan radiatsiialyq qaýipsizdik, kadr daiarlaý, retteýshi organdarǵa arnalǵan qujattamamen jumys ta kiredi. Ásirese, AES alǵash ret salynatyn elderde bul qoldaý ishki jáne halyqaralyq deńgeide ashyqtyq pen senimdi qamtamasyz etetin mańyzdy kepilge ainalady.
– Qazaqstanda osyndai qoldaýdy qamtamasyz etý úshin qandai tájiribe men ǵylymi áleýet bar?
Qazaqstannyń negizi berik – bul táýelsizdik jyldarynda qaita qaralyp, damytylǵan iadrolyq mura. Elde myqty ǵylymi ortalyqtar bar: Almatydaǵy Iadrolyq fizika institýty men Kýrchatovtaǵy Ulttyq iadrolyq ortalyq. Olar ondaǵan jyl boiy tek teoriiamen emes, naqty zertteýlermen ainalysyp keledi. Biz halyqaralyq jobalarǵa qatysyp, naqty obektilermen, onyń ishinde zertteý reaktorlarymen jumys istedik, materialdarǵa synaq júrgizdik, radiatsiialyq baqylaý máselelerin zerttedik. Qazaqstandyq ǵalymdar halyqaralyq talaptardy jaqsy meńgergen, AEHA-men jumys tájiribesi bar jáne protsesti jai ǵana baqylap qoimai, ǵylymi ustanym qalyptastyryp, ony qorǵai alýǵa daiyn. Bul ásirese sheteldik tehnologiia jetkizýshilermen jumys istegende mańyzdy. El ishinde tehnologiialyq sheshimderdi teń dárejede talqylai alatyn jáne qajet bolǵan jaǵdaida qatań suraqtar qoiatyn ǵylymi ortalyq bolýy tiis.
– Bul jumysta Iadrolyq fizika institýty qandai ról atqara alady?
Iadrolyq fizika institýty – Qazaqstandaǵy praktikalyq ǵylymi saraptamanyń basty ortalyqtarynyń biri. Onyń múmkindikteri shynymen biregei: munda SSR-Q ǵylymi zertteý reaktory, radiatsiialyq synaq júrgizýge arnalǵan zerthanalar, radioaktivti shyǵaryndylardy taldaý, shtattan tys jaǵdailardy modeldeý, halyq pen qorshaǵan ortany qorǵaý ádistemelerin ázirleý múmkindikteri bar. Mańyzdy artyqshylyqtarynyń biri – institýttyń AES jobalaýshylary usynǵan esepteýlerge táýelsiz verifikatsiia júrgizý qabileti. Bul degenimiz – sheteldik tarap usynǵan kez kelgen sandar men modelderdi bizdiń óz ǵalymdarymyz qaita teksere alady. Sondai-aq institýt iadrolyq qaýipsizdik, radiatsiialyq baqylaý, dozimetriia boiynsha mamandar daiarlaýǵa qatysa alady – bul tek bolashaq stantsiia úshin emes, búkil sala úshin qajet. IaFI-diń bedeli halyqaralyq deńgeide moiyndalǵan, iaǵni bul Qazaqstannyń halyqaralyq sarapshylarmen teń dárejede sóilese alatynyn bildiredi.
– Búginde Qazaqstan úshin atom energetikasyn ǵylymi-tehnikalyq súiemeldeýdiń qandai baǵyttary ózekti?
Búginde Qazaqstan atom jobalaryn ǵylymi-tehnikalyq súiemeldeýdi damytýdy negizgi baǵyttardyń biri retinde qarastyryp otyr. Munda keshendi tásil mańyzdy ról atqarady: joǵary bilikti mamandar daiarlaý men ǵylymi bazany nyǵaitýdan bastap, beiindi institýttar, tehnikalyq uiymdar men retteýshi organdar arasyndaǵy turaqty ózara árekettestik júiesin qurýǵa deiingi jumystar. Atap aitqanda, tehnikalyq sheshimderge táýelsiz saraptamalyq baǵa berý máselelerine erekshe nazar aýdarylýda. Bul halyqaralyq qatysýmen júzege asyrylatyn jobalar úshin asa ózekti. Osy oraida, otandyq ǵylymi uiymdardyń jobalyq parametrlerdi, esepteýlerdi jáne qaýipsizdik negizdemelerin taldaýǵa qatysýy asa mańyzdy. Sondai-aq, halyqaralyq yntymaqtastyq, tájiribe almasý, sondai-aq qoǵamnyń iadrolyq energetika máselelerindegi ashyqtyǵy men habardarlyǵyn arttyrýǵa baǵyttalǵan ǵylymi-aǵartýshylyq jumys ta ózekti. Munyń barlyǵy elimizde atom salasyn qoldaýdyń zamanaýi, ornyqty ári qaýipsiz júiesin qalyptastyrýǵa septigin tigizedi.
