«Adasqanymdy kesh túsindim». Qyz-kelinshekter jat aǵymnyń qarmaǵyna qalai túsedi?
Qazir qarapaiym ǵana dúńgirshekte saýda satyp júrgen elorda turǵynymen Dalanews tilshisi suqbattasty.
– «Adamnyń basy – Allanyń doby» degen ras eken. Sizge suqbat berýge keliskennen keiin uzaq ýaqyt oilandym. Suraqtaryńyzǵa jaýap berip, sońǵy úsh jyldaǵy ómirim kino lentasyndai kóz aldymnan ótip jatty. Men ózim Oraldyń qyzymyn, mamandyǵym pedagog. 28 jasymda turmys qurdym, elordadaǵy jalpy bilim beretin mektepterdiń birinde geografiia pániniń muǵalimi boldym. Keiinnen sábili bolyp, dekrettik demalysqa shyqtym. Osy kezde joldasym da jumyssyz qaldy, úide kúnde janjal, iship alǵanda kúieýim maǵan qol kóteretindi shyǵardy. Bir jarym jyl bolmai jatyp, joldasymmen ajyrastyq. Sodan ishki jan-dúniem alai-dúlei, kún saiyn jylaimyn. VKontakte jelisinde túrli muńly jazbalar jazamyn, ándermen, túrli tsitatalarmen bólisemin. Osyndai kúnniń birinde meniń jekeme Kárim esimdi jigit hat jazdy. Jazbalarymnan muńaiyp júrgenimdi baiqaǵanyn, jaratýshynyń synaqty súigen quldaryna ǵana beretinin aityp, jubata bastady. Túrli ýaǵyzdar, dini áýender, hadister jiberetin. Osy kez jetimsirep júrgen kóńilim jubanysh tapqandai kúi keshtim, – deidi Janar.
Kárim men Janar jeli arqyly bir jarym aiǵa jýyq sóilesken. Ol Janardyń dini bilimi joq ekenin paidalanyp, radikaldy ideologiiany nasihattaǵan.
«Ol meniń ómirime, problemalaryma qyzyǵýshylyq tanytty. Bizdiń qyzyǵýshylyqtarymyz da ortaq bolyp shyqty. Tipti ol meni balammen qabyldaýǵa daiyn ekenin aitty. Osylaisha maǵan Islamdy úirete bastady. O basta Islamnyń tarihy, meiirimdiligi, ádildigi týraly aitty. Ýaqyt óte kele meniń dinge basymmen kirip ketkenimdi kórip, ol shariǵat zańdary týraly, «kápirler» elinde ómir súrýdiń kúná ekenin, Siriiada qýdalaýǵa ushyraǵan musylmandarǵa kómektesý qajettigi týraly aita bastady. Ol maǵan senim negizderin úiretý úshin únemi videolar jiberetin. Tanysqannan keiin bir-eki ai ótken soń, Kárim meniń nekemniń Islam dinin durys ustanbaityn elde qiylǵanyna jáne onyń Qudai aldynda jaramsyzdyǵyna sendirdi. Azdaǵan ýaqyttan soń meni kelip alyp ketetinin aitty. Kún saiyn óziniń symbatty fotolaryn jiberip, arasynda videobailanysqa shyǵyp júrdi», – dedi ol.
Internet arqyly radikaldyń taýaryna ainalǵan Janar ýaqyt óte kele adamdardy «kápirler» jáne «shynaiy musylmandar» dep ekige bóle bastaǵan.
– Men ainalamdaǵy adamdardy, týystarymdy «kápirler» jáne «musylmandar» dep iriktei bastadym. Tipti bóten úiden et jemeitindi, týǵan kún, toi-tomalaqqa barmaýdy shyǵardym. Maǵan qazaqstandyqtardyń bári «kúnahar» bolyp kórinetin. Tipti kún ótken saiyn men óz elimdi jek kóre bastadym. Osy sátte Kárim maǵan Siriiadaǵy baýyrlastarǵa Qazaqstannan áiel taýyp berý qajet ekenin aitty. Osylaisha áleýjeli arqyly men materialdyq jáne psihikalyq qoldaýdy qajet etetin áielder, qiyn ómirlik jaǵdaiǵa tap bolǵan jalǵyzbasty, bilimsiz qyz-kelinshekterdi quryǵyma túsirip otyrdym. Men olardyń álsiz jaqtaryn paidalandym, bireýine qarjylai kómek, endi birine moraldyq qoldaý bildirip ózime táýeldi ettim, – dedi ol.
Osylaisha Janar qyz-kelinshektermen qurby bolyp, keiinnen «iman jolyndaǵy» aǵalarymen tanystyryp otyrǵan.
– Barlyǵymen internet arqyly sóilesetinmin. Ábden senimderine kirgen soń, meniń «ahi aǵam» bar ekenin alǵa tartyp, nómirlerin berip, bailanystyratynmyn. Ári qaraiǵy jumysty sol jigitter ózderi atqaratyn. Men úshin ol qyzdardyń barlyǵy tek «taýar» bolatyn. Keiin baryp ózimniń de Kárim úshin «taýar» bolǵanymdy uqtym. Biraq ol kezde bári kesh bolatyn. Tek Siriiaǵa ketpei qalǵanym qýantady. Negizinen ol jaqqa qarajat jinap, eki aidan keiin ketpekshi bolyp júrgen edim. Tipti Túrkiiaǵa bilet te alyp qoiǵanmyn. Bir kúni úiime quqyq qorǵaý organdary kelip, radikaldy aǵymdy nasihattaǵanym úshin tutqynǵa aldy. Olar meni tutqyndamaǵanda bálkim qazir bul dúniede bolmas ta edim. Osylaisha men eki jylǵa bas bostandyǵymnan aiyryldym. Ata-anam men baýyrlarym úshin bul adam sengisiz jaǵdai boldy. Olar meniń osynshalyqty aqymaq bolǵanyma sene almady. Biraq amal qansha, jazamdy óteýge týra keldi. Túrmede menimen din mamandary jumys istep, teris kózqarasymnan qaitardy. Búginde men ózimizdiń dástúrli Islam jolyn ustanýshymyn. Ótken isime ókinemin, eń qiyny ózge de qyz-kelinshekterdiń taǵdyryna balta shapqanym. Solardyń keibirin túsimde kóremin... Qyzdar, áleýmettik jelide sizge ádemi sóz aityp, din týraly ýaǵyz aitatyn jigitterge senbeńizder! Dini bilimderińizdi keńeitińizder, izdenińizder. Men siiaqty opyq jep qalmańyzdar, – dep aiaqtady áńgimesin keiipkerimiz.
QR AQDM Din isteri komitetiniń tóraǵasy Erjan Núkejanovtyń málimetinshe, 2021 jyldyń basynan beri 80 myńnan astam destrýktivti materialdar joiylyp, 300-den astam jariialanym buǵattaldy. Memlekettik organdar Internette jáne áleýmettik jelilerde ekstremistik materialdardy anyqtaý jáne buǵattaý boiynsha turaqty negizde jumys júrgizip otyrady.
Degenmen jat ideologiiany nasihattaityn materialdar jelilerde áli de oryn alýda. Álemniń barlyq elderi tyiym salynǵan materialdardy taratýmen belsendi kúresip, buǵattap jatyr. Biraq bir ýaqytta barlyq kontentti tolyqtai buǵattap, óshirip tastaý múmkin emes. Sebebi radikaldardyń ózi olardy úzdiksiz ǵalamtor jelisine ornatyp otyrady.
Tek 2020 jyly ǵana QR Aqparat jáne qoǵamdyq damý ministrligi internettegi 73 myńnan astam destrýktivti materialdardy anyqtap, buǵattaǵan.
– Memlekettik uiym tarapynan radikaldy kontentterdi anyqtap, buǵattaýǵa kemi 2 táýlik ýaqyt qajet. Protsess ony anyqtaýdan bastalyp, sarapta júrgizý, buǵattaý úshin qadaǵalaý organdarynyń tekserisine baǵyttaýmen jalǵasady. Atalǵan protsedýra barlyq eldiń baqylaý organdarynda júzege asyrylady. Kontenttiń ósýi radikaldy aǵymdardyń óz ideologiialarynyń kóbeiýine múddeli bolýynda jatyr, búgin bir kontentti óshirseń, sol kúni basqa bir platformada ekinshi bir kontent júkteledi. Búgingi tańda barlyq zamanaýi terroristik uiymdardyń ózderiniń media ortalyqtary, elektrondy basylymdary bar, olar biýrokratiialyq kidiristersiz, óte joǵary kásibi deńgeide aýdio, video, aqparattyq materialdar ázirlep, taratady. Áleýmettik media platformalarda jańa arnalar men akkaýnttar quratyn radikaldar da, olardyń aqparattyq jaqtaýshylary men «janashyrlary» da jinaqtalǵan radikaldy mazmundy konten taratýshylar bolyp tabylady, – deidi sarapshy Serikbol Bilialov.
Aijan Qalieva
