«اداسقانىمدى كەش تٷسٸندٸم». قىز-كەلٸنشەكتەر جات اعىمنىڭ قارماعىنا قالاي تٷسەدٸ?
قازٸر قاراپايىم عانا دٷڭگٸرشەكتە ساۋدا ساتىپ جٷرگەن ەلوردا تۇرعىنىمەن Dalanews تٸلشٸسٸ سۇقباتتاستى.
– «ادامنىڭ باسى – اللانىڭ دوبى» دەگەن راس ەكەن. سٸزگە سۇقبات بەرۋگە كەلٸسكەننەن كەيٸن ۇزاق ۋاقىت ويلاندىم. سۇراقتارىڭىزعا جاۋاپ بەرٸپ, سوڭعى ٷش جىلداعى ٶمٸرٸم كينو لەنتاسىنداي كٶز الدىمنان ٶتٸپ جاتتى. مەن ٶزٸم ورالدىڭ قىزىمىن, ماماندىعىم پەداگوگ. 28 جاسىمدا تۇرمىس قۇردىم, ەلورداداعى جالپى بٸلٸم بەرەتٸن مەكتەپتەردٸڭ بٸرٸندە گەوگرافييا پەنٸنٸڭ مۇعالٸمٸ بولدىم. كەيٸننەن سەبيلٸ بولىپ, دەكرەتتٸك دەمالىسقا شىقتىم. وسى كەزدە جولداسىم دا جۇمىسسىز قالدى, ٷيدە كٷندە جانجال, ٸشٸپ العاندا كٷيەۋٸم ماعان قول كٶتەرەتٸندٸ شىعاردى. بٸر جارىم جىل بولماي جاتىپ, جولداسىممەن اجىراستىق. سودان ٸشكٸ جان-دٷنيەم الاي-دٷلەي, كٷن سايىن جىلايمىن. ۆكونتاكتە جەلٸسٸندە تٷرلٸ مۇڭلى جازبالار جازامىن, ەندەرمەن, تٷرلٸ تسيتاتالارمەن بٶلٸسەمٸن. وسىنداي كٷننٸڭ بٸرٸندە مەنٸڭ جەكەمە كەرٸم ەسٸمدٸ جٸگٸت حات جازدى. جازبالارىمنان مۇڭايىپ جٷرگەنٸمدٸ بايقاعانىن, جاراتۋشىنىڭ سىناقتى سٷيگەن قۇلدارىنا عانا بەرەتٸنٸن ايتىپ, جۇباتا باستادى. تٷرلٸ ۋاعىزدار, دٸني ەۋەندەر, حاديستەر جٸبەرەتٸن. وسى كەز جەتٸمسٸرەپ جٷرگەن كٶڭٸلٸم جۇبانىش تاپقانداي كٷي كەشتٸم, – دەيدٸ جانار.
كەرٸم مەن جانار جەلٸ ارقىلى بٸر جارىم ايعا جۋىق سٶيلەسكەن. ول جاناردىڭ دٸني بٸلٸمٸ جوق ەكەنٸن پايدالانىپ, راديكالدى يدەولوگييانى ناسيحاتتاعان.
«ول مەنٸڭ ٶمٸرٸمە, پروبلەمالارىما قىزىعۋشىلىق تانىتتى. بٸزدٸڭ قىزىعۋشىلىقتارىمىز دا ورتاق بولىپ شىقتى. تٸپتٸ ول مەنٸ بالاممەن قابىلداۋعا دايىن ەكەنٸن ايتتى. وسىلايشا ماعان يسلامدى ٷيرەتە باستادى. و باستا يسلامنىڭ تاريحى, مەيٸرٸمدٸلٸگٸ, ەدٸلدٸگٸ تۋرالى ايتتى. ۋاقىت ٶتە كەلە مەنٸڭ دٸنگە باسىممەن كٸرٸپ كەتكەنٸمدٸ كٶرٸپ, ول شاريعات زاڭدارى تۋرالى, «كەپٸرلەر» ەلٸندە ٶمٸر سٷرۋدٸڭ كٷنە ەكەنٸن, سيرييادا قۋدالاۋعا ۇشىراعان مۇسىلماندارعا كٶمەكتەسۋ قاجەتتٸگٸ تۋرالى ايتا باستادى. ول ماعان سەنٸم نەگٸزدەرٸن ٷيرەتۋ ٷشٸن ٷنەمٸ ۆيدەولار جٸبەرەتٸن. تانىسقاننان كەيٸن بٸر-ەكٸ اي ٶتكەن سوڭ, كەرٸم مەنٸڭ نەكەمنٸڭ يسلام دٸنٸن دۇرىس ۇستانبايتىن ەلدە قيىلعانىنا جەنە ونىڭ قۇداي الدىندا جارامسىزدىعىنا سەندٸردٸ. ازداعان ۋاقىتتان سوڭ مەنٸ كەلٸپ الىپ كەتەتٸنٸن ايتتى. كٷن سايىن ٶزٸنٸڭ سىمباتتى فوتولارىن جٸبەرٸپ, اراسىندا ۆيدەوبايلانىسقا شىعىپ جٷردٸ», – دەدٸ ول.
ينتەرنەت ارقىلى راديكالدىڭ تاۋارىنا اينالعان جانار ۋاقىت ٶتە كەلە ادامداردى «كەپٸرلەر» جەنە «شىنايى مۇسىلماندار» دەپ ەكٸگە بٶلە باستاعان.
– مەن اينالامداعى ادامداردى, تۋىستارىمدى «كەپٸرلەر» جەنە «مۇسىلماندار» دەپ ٸرٸكتەي باستادىم. تٸپتٸ بٶتەن ٷيدەن ەت جەمەيتٸندٸ, تۋعان كٷن, توي-تومالاققا بارماۋدى شىعاردىم. ماعان قازاقستاندىقتاردىڭ بەرٸ «كٷناحار» بولىپ كٶرٸنەتٸن. تٸپتٸ كٷن ٶتكەن سايىن مەن ٶز ەلٸمدٸ جەك كٶرە باستادىم. وسى سەتتە كەرٸم ماعان سيريياداعى باۋىرلاستارعا قازاقستاننان ەيەل تاۋىپ بەرۋ قاجەت ەكەنٸن ايتتى. وسىلايشا ەلەۋجەلٸ ارقىلى مەن ماتەريالدىق جەنە پسيحيكالىق قولداۋدى قاجەت ەتەتٸن ەيەلدەر, قيىن ٶمٸرلٸك جاعدايعا تاپ بولعان جالعىزباستى, بٸلٸمسٸز قىز-كەلٸنشەكتەردٸ قۇرىعىما تٷسٸرٸپ وتىردىم. مەن ولاردىڭ ەلسٸز جاقتارىن پايدالاندىم, بٸرەۋٸنە قارجىلاي كٶمەك, ەندٸ بٸرٸنە مورالدىق قولداۋ بٸلدٸرٸپ ٶزٸمە تەۋەلدٸ ەتتٸم, – دەدٸ ول.
وسىلايشا جانار قىز-كەلٸنشەكتەرمەن قۇربى بولىپ, كەيٸننەن «يمان جولىنداعى» اعالارىمەن تانىستىرىپ وتىرعان.
– بارلىعىمەن ينتەرنەت ارقىلى سٶيلەسەتٸنمٸن. ەبدەن سەنٸمدەرٸنە كٸرگەن سوڭ, مەنٸڭ «احي اعام» بار ەكەنٸن العا تارتىپ, نٶمٸرلەرٸن بەرٸپ, بايلانىستىراتىنمىن. ەرٸ قارايعى جۇمىستى سول جٸگٸتتەر ٶزدەرٸ اتقاراتىن. مەن ٷشٸن ول قىزداردىڭ بارلىعى تەك «تاۋار» بولاتىن. كەيٸن بارىپ ٶزٸمنٸڭ دە كەرٸم ٷشٸن «تاۋار» بولعانىمدى ۇقتىم. بٸراق ول كەزدە بەرٸ كەش بولاتىن. تەك سيريياعا كەتپەي قالعانىم قۋانتادى. نەگٸزٸنەن ول جاققا قاراجات جيناپ, ەكٸ ايدان كەيٸن كەتپەكشٸ بولىپ جٷرگەن ەدٸم. تٸپتٸ تٷركيياعا بيلەت تە الىپ قويعانمىن. بٸر كٷنٸ ٷيٸمە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كەلٸپ, راديكالدى اعىمدى ناسيحاتتاعانىم ٷشٸن تۇتقىنعا الدى. ولار مەنٸ تۇتقىنداماعاندا بەلكٸم قازٸر بۇل دٷنيەدە بولماس تا ەدٸم. وسىلايشا مەن ەكٸ جىلعا باس بوستاندىعىمنان ايىرىلدىم. اتا-انام مەن باۋىرلارىم ٷشٸن بۇل ادام سەنگٸسٸز جاعداي بولدى. ولار مەنٸڭ وسىنشالىقتى اقىماق بولعانىما سەنە المادى. بٸراق امال قانشا, جازامدى ٶتەۋگە تۋرا كەلدٸ. تٷرمەدە مەنٸمەن دٸن ماماندارى جۇمىس ٸستەپ, تەرٸس كٶزقاراسىمنان قايتاردى. بٷگٸندە مەن ٶزٸمٸزدٸڭ دەستٷرلٸ يسلام جولىن ۇستانۋشىمىن. ٶتكەن ٸسٸمە ٶكٸنەمٸن, ەڭ قيىنى ٶزگە دە قىز-كەلٸنشەكتەردٸڭ تاعدىرىنا بالتا شاپقانىم. سولاردىڭ كەيبٸرٸن تٷسٸمدە كٶرەمٸن... قىزدار, ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە سٸزگە ەدەمٸ سٶز ايتىپ, دٸن تۋرالى ۋاعىز ايتاتىن جٸگٸتتەرگە سەنبەڭٸزدەر! دٸني بٸلٸمدەرٸڭٸزدٸ كەڭەيتٸڭٸزدەر, ٸزدەنٸڭٸزدەر. مەن سيياقتى وپىق جەپ قالماڭىزدار, – دەپ اياقتادى ەڭگٸمەسٸن كەيٸپكەرٸمٸز.
قر اقدم دٸن ٸستەرٸ كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى ەرجان نٷكەجانوۆتىڭ مەلٸمەتٸنشە, 2021 جىلدىڭ باسىنان بەرٸ 80 مىڭنان استام دەسترۋكتيۆتٸ ماتەريالدار جويىلىپ, 300-دەن استام جارييالانىم بۇعاتتالدى. مەملەكەتتٸك ورگاندار ينتەرنەتتە جەنە ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە ەكسترەميستٸك ماتەريالداردى انىقتاۋ جەنە بۇعاتتاۋ بويىنشا تۇراقتى نەگٸزدە جۇمىس جٷرگٸزٸپ وتىرادى.
دەگەنمەن جات يدەولوگييانى ناسيحاتتايتىن ماتەريالدار جەلٸلەردە ەلٸ دە ورىن الۋدا. ەلەمنٸڭ بارلىق ەلدەرٸ تىيىم سالىنعان ماتەريالداردى تاراتۋمەن بەلسەندٸ كٷرەسٸپ, بۇعاتتاپ جاتىر. بٸراق بٸر ۋاقىتتا بارلىق كونتەنتتٸ تولىقتاي بۇعاتتاپ, ٶشٸرٸپ تاستاۋ مٷمكٸن ەمەس. سەبەبٸ راديكالداردىڭ ٶزٸ ولاردى ٷزدٸكسٸز عالامتور جەلٸسٸنە ورناتىپ وتىرادى.
تەك 2020 جىلى عانا قر اقپارات جەنە قوعامدىق دامۋ مينيسترلٸگٸ ينتەرنەتتەگٸ 73 مىڭنان استام دەسترۋكتيۆتٸ ماتەريالداردى انىقتاپ, بۇعاتتاعان.
– مەملەكەتتٸك ۇيىم تاراپىنان راديكالدى كونتەنتتەردٸ انىقتاپ, بۇعاتتاۋعا كەمٸ 2 تەۋلٸك ۋاقىت قاجەت. پروتسەسس ونى انىقتاۋدان باستالىپ, ساراپتا جٷرگٸزۋ, بۇعاتتاۋ ٷشٸن قاداعالاۋ ورگاندارىنىڭ تەكسەرٸسٸنە باعىتتاۋمەن جالعاسادى. اتالعان پروتسەدۋرا بارلىق ەلدٸڭ باقىلاۋ ورگاندارىندا جٷزەگە اسىرىلادى. كونتەنتتٸڭ ٶسۋٸ راديكالدى اعىمداردىڭ ٶز يدەولوگييالارىنىڭ كٶبەيۋٸنە مٷددەلٸ بولۋىندا جاتىر, بٷگٸن بٸر كونتەنتتٸ ٶشٸرسەڭ, سول كٷنٸ باسقا بٸر پلاتفورمادا ەكٸنشٸ بٸر كونتەنت جٷكتەلەدٸ. بٷگٸنگٸ تاڭدا بارلىق زاماناۋي تەرروريستٸك ۇيىمداردىڭ ٶزدەرٸنٸڭ مەديا ورتالىقتارى, ەلەكتروندى باسىلىمدارى بار, ولار بيۋروكراتييالىق كٸدٸرٸستەرسٸز, ٶتە جوعارى كەسٸبي دەڭگەيدە اۋديو, ۆيدەو, اقپاراتتىق ماتەريالدار ەزٸرلەپ, تاراتادى. ەلەۋمەتتٸك مەديا پلاتفورمالاردا جاڭا ارنالار مەن اككاۋنتتار قۇراتىن راديكالدار دا, ولاردىڭ اقپاراتتىق جاقتاۋشىلارى مەن «جاناشىرلارى» دا جيناقتالعان راديكالدى مازمۇندى كونتەن تاراتۋشىلار بولىپ تابىلادى, – دەيدٸ ساراپشى سەرٸكبول بيليالوۆ.
ايجان قاليەۆا
