Deklaratsiianyń mánin ashqanda Alash ideiasymen mazmundas ekenin zerdeleý mańyzdy. Ulttyq ideia degenimiz – bir aýyz sózben aitqanda, qoǵam músheleriniń óz eliniń ótkeni, búgini jáne bolashaǵyna negizdelgen, ony ómirlik áreketterge jumyldyratyn, soǵan sáikes qoǵamdyq ahýaldy tanytatyn turaqty túsinik, uǵym degen maǵynada qoldanylady. Ult bolǵan soń ulttyq ideia bolady. Ult bolý úshin eldi qalyptastyratyn bastaýlar – territoriia, onda turatyn halyq, birtutas memlekettik basqarý bolýy kerek.
Búginde Alash qozǵalysy men Alash Orda úkimetiniń tarihyn tarazylai kele eli súigen, elin súigen alashtyqtardyń joǵaryda atalǵan máńgilik saýaldyń jaýabyn tapqandai boldy. Alashtyqtardyń ulttyq memleket qurý, el bolyp álemdik qaýymdastyqpen teń dárejede bolý týraly qabyldaǵan batyl saiasi sheshimderi, ókinishke qarai, saiasi tájiribege ainala almady. Olardyń ulttyq ideiasyn lyqsyp kelgen totalitarlyq qoǵamnyń bibaýyrmaldyq saiasaty «jutyp» qoidy. Keńestik, sotsialistik, taptyq mazmun alǵan Keńes Odaǵy quramyndaǵy Qazaq memlekettiligi jańa sipattaǵy kolonializmniń kezekti oiyn alańyna ainaldy.
Halqymyzdyń ulttyq elitasynyń aldyńǵy býyny túgelge jýyq saiasi qýǵyn-súrginge ushyrady. Tipti 1986 jylǵy jeltoqsan oqiǵasyna bailanysty tutas ultqa «qazaq ultshyldyǵy» degen aiyp taǵyldy. Osynyń barlyǵynyń túpki sebebi halqymyzdyń saiasi bilikten aiyrylyp qalýy edi. Saiasi biliginen aiyrylǵan halyq birtindep tobyrǵa ainalady, tobyr óktem ulttyń órkenietine jutylyp ketedi.
Qaita qurýdyń damý barysy keńestik imperiianyń ydyraýyna alyp keldi. Bul kezdeisoqtyq emes, zańdylyq bolatyn. Osyndai eleń-alań kezeńde – 1990 jylǵy 25 qazanda qabyldanǵan Qazaq KSR-niń memlekettik egemendigi týraly deklaratsiia Qazaqstan Respýblikasynyń Memlekettik táýelsizdigi týraly Konstitýtsiialyq zańynyń qabyldanýyna quqyqtyq-zańnamalyq negiz qalady. 1991 jylǵy 16 jeltoqsan – Táýelsizdik kúnimen birge «Respýblika kúni» degen atpen memlekettik merekelerdiń tizimine engizildi.
Halqymyz úshin taǵdyrsheshti quqyqtyq negizge ainalǵan osy eki qujattyń qabyldanýyndaǵy Tuńǵysh Prezident N.Nazarbaevtyń eńbegin joqqa shyǵarýǵa bolmaidy. Áitse de deklaratsiianyń qabyldanǵan kúnin memlekettik merekeler tiziminen alyp tastaýdyń tasasynda ulttyq múddege sai kelmeitin saiasi sheshimder jatqany ańǵarylady. Onyń basty aiǵaǵy – táýelsizdigimizdi tuǵyrlaǵan halyqaralyq mańyzy bar qujatta belgilengen, ásirese ulttyq múddege bailanǵan saiasi qundylyqtardan sheginý boldy. Árine, kez kelgen qujat qatyp qalǵan dogma emes, oǵan da ýaqyt talabyna sai ózgeris engiziledi. Biraq ondaǵy belgilengen basty qundylyqtar emes, osy qundylyqtardy iske asyrý tásilderi ózgerýi múmkin.
Deklaratsiianyń 7-babynda kózdelgen «Qazaqstan Respýblikasy jappai qýǵyn-súrgin, kúshtep ujymdastyrý kezeńderinde, adamgershilikke jat ózge de saiasi sharalar nátijesinde respýblika territoriiasynan ketýge májbúr bolǵan adamdar men olardyń urpaqtarynyń, sondai-aq burynǵy odaqtas respýblikalar territoriiasynda turatyn qazaqtardyń óz territoriiasyna qaityp oralýy úshin jaǵdai jasaidy» degen talaptyń oryndalýynyń moratoriige ulasyp, pármendi túrde iske asyrylmaýyna qoiylǵan túrli kedergilerden osyndai sheginisti baiqaimyz.
Sol siiaqty 11-baptaǵy «Jer jáne onyń qoinaýy, sý, áýe keńistigi, ósimdikter men janýarlar dúniesi, basqa da tabiǵi resýrstar, ekonomikalyq jáne ǵylymi-tehnikalyq potentsial Qazaqstan Respýblikasy memlekettik táýelsizdiginiń negizin qurai otyryp, tek qana sonyń menshiginde bolady» degen ustanymnyń da sheteldikterge jer satý túrinde halyqtyń el taǵdyry úshin alańdaýyna, tipti saiasi tolqýyna negiz bolǵandyǵyn osyndai deklaratsiiada belgilengen máńgilik qundylyqtardan, ulttyq múddeden sheginý bolǵanyn aita alamyz.
Egemendik deklaratsiiasy – qazaq halqy ult bolyp, memleket bolyp turǵanda barynsha ulyqtalatyn saiasi qundylyǵymyz. Ulttyq ideiaǵa ainalǵan, elimizdiń táýelsizdigine quqyqtyq-zańnamalyq negiz qalaǵan jáne búgingi saiasi damýymyzdyń ózegin quraǵan qujattyń ýaqyt ótken saiyn mańyzy arta túsedi.
Hazretáli TURSYN, Q. Iasaýi atyndaǵy HQTÝ-niń oqytýshysy, tarih ǵylymdarynyń doktory, professor
