Қазақстанда су тапшылығы мәселесі барған сайын өзекті болып барады. Мамандардың мәліметінше, ел аумағында жалпы көлемі шамамен 2000 шаршы шақырымды құрайтын 2700-ге жуық мұздық бар. Алайда олардың барлығы біртіндеп азайып келеді, деп хабарлайды dalanews.kz.
Qazaq Expert Club ұйымының су саясаты жөніндегі сарапшысы Қуаныш Өзбековтің айтуынша, Қазақстан жыл сайын мұздықтардың жалпы массасының шамамен 1 пайызын жоғалтады. Ал мұздықтар елдің стратегиялық тұщы су қоры саналады.
«Қысқа мерзімде мұздықтардың қарқынды еруі мореналық көлдердің жарылу қаупін және жойқын селдердің жүру ықтималдығын арттырады. Ұзақ мерзімде ел ауыз су мен суармалы су тапшылығына тап болуы мүмкін», – дейді сарапшы.
Мәселені ушықтыратын тағы бір фактор – су инфрақұрылымының тозуы. Кейбір өңірлерде судың едәуір бөлігі тұтынушыға жеткенге дейін-ақ жоғалып кетеді.
Осы жағдайда көптеген елдер жасанды интеллектіні сәнді технология емес, су ресурстарын басқарудың тиімді құралы ретінде қолдана бастады.
Бүгінде алгоритмдер су тасқынын болжай алады, жасырын су шығындарын анықтайды, құрғақшылық қаупін бағалайды және ауыл шаруашылығындағы су тұтынуды оңтайландырады. Яғни жасанды интеллект цифрлық гидрологтың қызметін атқара бастады.
Өзбековтің айтуынша, мұндай шешімдердің ең танымал мысалдарының бірі – Google FloodHub платформасы. Ол спутниктік деректер мен гидрологиялық көрсеткіштерді талдап, су тасқынын бірнеше күн бұрын болжай алады.
Ал ауыл шаруашылығында израильдік SupPlant компаниясы датчиктер мен машиналық оқыту алгоритмдерін пайдаланып, өсімдіктердің нақты қанша су қажет ететінін анықтайды. Компания мәліметінше, бұл технология өнімділікке зиян келтірмей, су шығынын 70 пайызға дейін азайтуға мүмкіндік береді.
Су шығынын азайтудың тағы бір бағыты – құбыр желілеріндегі ақауларды ерте анықтау. Сарапшының сөзінше, VODA.ai компаниясы жасанды интеллект арқылы су құбырларының жағдайын талдап, апат қаупі жоғары учаскелерді ірі жарылыстар болмай тұрып анықтайды.
Көптеген мемлекеттер үшін мұндай технологиялар ұлттық су қауіпсіздігінің маңызды бөлігіне айналып үлгерді.
Қазақстан үшін бұл мәселенің маңызы ерекше. Ел трансшекаралық өзендерге тәуелді, су ресурстарының едәуір бөлігі ұлттық аумақтан тыс жерде қалыптасады. Ал климаттың өзгеруі қолданыстағы сумен қамту жүйесіне түсетін қысымды күшейтіп отыр.
«Сондықтан үкімет жасанды интеллект негізінде су ресурстарын басқару жүйесін құру жоспарын жариялады. Мұндай платформа мұздықтар, өзендер, су қоймалары және жер асты сулары туралы деректерді біріктіріп, елдің болашақ су балансын болжауға көмектесуі тиіс», – дейді Өзбеков.
Соңғы жылдардағы ірі су тасқындарынан кейін Қазақстанда ерте ескерту жүйелері де дами бастады.
Мысалы, Astana IT University кореялық серіктестермен бірге қар жамылғысы мен оның еру жылдамдығын нақты уақыт режимінде талдауға мүмкіндік беретін шешімдер әзірлеп жатыр.
Сондай-ақ трансшекаралық су нысандарының жекелеген учаскелерінде цифрлық мониторинг жүйелері енгізілуде. Сарапшының айтуынша, тараптарда объективті деректер көбейген сайын суды бөлуге қатысты даулар да азаяды.
Қуаныш Өзбековтің пікірінше, Қазақстан үшін ең үлкен әлеуетке ие үш бағыт бар. Біріншісі – еліміздің ірі су бассейндерінің цифрлық көшірмелерін жасау.
«Мұндай модельдер климаттың өзгеруі, өзен ағынының азаюы немесе су тұтынудың артуы сияқты факторлардың салдарын проблемалар туындамай тұрып есептеуге мүмкіндік береді», – дейді сарапшы.
Екінші бағыт – коммуналдық инфрақұрылымдағы су шығынын азайту. Кейбір қалаларда су жоғалту деңгейі 30–40 пайызға жетеді. Сондықтан шығынды азайтудың өзі жаңа су нысандарын салумен тең нәтиже беруі мүмкін.
Үшінші бағыт – мұздықтарды тұрақты бақылау.
«Тянь-Шань мен Алтай мұздықтары Қазақстанның су ресурстарының елеулі бөлігін қалыптастырады. Жасанды интеллект спутниктік деректерді тәулік бойы талдап, су қорының алдағы ондаған жылдағы өзгерісін болжай алады», – дейді сарапшы.
Оның пікірінше, су саласындағы жасанды интеллект Қазақстанның өсіп келе жатқан су тапшылығына бейімделуіндегі негізгі құралдардың біріне айналмақ.
Деректер мен цифрлық технологиялардың көмегімен әр тамшы суды тиімді басқаруды үйренген елдер елеулі бәсекелік артықшылыққа ие болады. Ендігі мәселе – Қазақстан мұндай шешімдерді су ресурстарын басқару жүйесіне қаншалықты жылдам енгізе алатынында.
