Қазақстанның ұялы байланыс саласына тағы бір ойыншы қосылуы мүмкін. Алайда жаңа компанияның пайда болуы байланыс нарығындағы бәсекені шынымен күшейте ала ма, әлде қомақты инвестицияны қажет ететін тағы бір күрделі жоба болып қала ма? Қаржы сарапшысы Айбар Олжай Dalanews.kz редакциясына төртінші мобильді оператордың нарыққа кіру мүмкіндігі мен оның алдында тұрған негізгі мәселелерді түсіндірді.
Сарапшының пікірінше, қазіргі жағдайда Қазақстанда ұялы байланыс операторларының тапшылығы байқалмайды. Сондықтан төртінші оператордың пайда болуын ел экономикасы үшін бірінші кезектегі қажеттілік ретінде қарастыру қиын.
"Экономикалық қажеттілік тұрғысынан қарасақ, бізде ұялы байланыс операторлары жетіспейді деген дефицит сезіліп тұрған жоқ. Бұл – ел экономикасы үшін бірінші кезектегі күн тәртібінде тұрған мәселе емес. Бізге, ең алдымен, ұялы желінің сапасы маңызды", – дейді Айбар Олжай.
Оның сөзінше, жаңа оператордың нарыққа ықпалы қанша инвестиция салатынына және тұтынушыға қандай тариф ұсынатынына байланысты болады.
Егер жаңа компанияның тарифтері қазіргі операторлардың ұсыныстарынан айтарлықтай ерекшеленбесе, оның келуі нарықтағы бәсекені түбегейлі өзгерте қоймауы мүмкін.
Жаңа операторға миллиардтаған инвестиция қажет
Мобильді байланыс нарығына жаңа компанияның кіруіндегі негізгі мәселенің бірі – инфрақұрылым. Толыққанды оператор ретінде жұмыс істеу үшін компания базалық станциялар орнатып, желісін елді мекендерге дейін жеткізіп, байланыстың тұрақты жұмысын қамтамасыз етуі керек.
Қазір Қазақстанда жеке инфрақұрылымы бар үш оператор жұмыс істейді. Олар – Tele2 және Altel брендтерімен қызмет көрсететін "Мобайл Телеком-Сервис", Beeline және izi брендтерімен жұмыс істейтін "КаР-Тел", сондай-ақ Kcell және аctiv брендтерін біріктіретін "Кселл".
Бұл нарықтың қаншалықты көп капитал қажет ететінін қазіргі операторлардың инвестициясынан да байқауға болады. Мәселен, 2023 жылдан 2026 жылдың бірінші жартыжылдығына дейін Kcell-дің күрделі шығындары 411,8 млрд теңгені, ал "КаР-Телдің" күрделі шығындары 288,6 млрд теңгені құраған.
Айбар Олжай жаңа компанияның да осындай ауқымды шығындарға дайын болуы керегін айтады.
"Мобильді оператор болу үшін базалық станциялар қою керек. Оларды елді мекендерге дейін жеткізуге миллиардтаған инвестиция қажет. Бұған дейінгі операторлар да жыл сайын үлкен көлемде инвестиция салып келді", – дейді сарапшы.
Сондықтан жаңа ойыншы үшін бір мезгілде екі міндет туындайды. Бір жағынан, сапалы желі құруға қомақты қаржы жұмсауы керек, екінші жағынан, тұтынушыларды тарту үшін бәсекеге қабілетті тариф ұсынуы қажет.
Арзан тарифті ұзақ уақыт ұстап тұру қиын болуы мүмкін
Сарапшының пікірінше, қомақты инвестиция қажет ететін компания үшін нарыққа өте төмен бағамен шығып, сол тарифті ұзақ уақыт сақтау экономикалық жағынан күрделі.
Дегенмен жаңа оператор алғашқы кезеңде клиент жинау үшін бағаны уақытша төмендетуі мүмкін.
"Ең алғашқы кезеңде демпинг арқылы белгілі бір абоненттік базаны өзіне тартуға әрекет жасауы мүмкін. Мәселен, мұндай саясат бір жыл көлемінде жүргізіледі. Сол кезде бәсеке күшейеді. Бірақ ол уақытша болуы мүмкін", – дейді Айбар Олжай.
Яғни жаңа компания нарықтағы орнын қалыптастыру үшін алғашқы уақытта қолжетімді тарифтер ұсынғанымен, инфрақұрылымға жұмсалған инвестицияны қайтару қажеттілігі кейін баға саясатына әсер етуі ықтимал.
Жаңа оператор кімнің абонентін алады?
Тағы бір мәселе – Қазақстандағы абоненттік нарықтың көлемі.
Жаңа оператор мүлдем жаңа тұтынушылар нарығын қалыптастырмайды. Сондықтан оған негізінен қазіргі операторлардың клиенттері үшін бәсекелесуге тура келеді.
Айбар Олжайдың бағалауынша, Қазақстандағы шамамен 20 миллиондық абоненттік базаның 15–16 миллионы белсенді пайдаланушылар ретінде қарастырылса, олардың басым бөлігі қазіргі операторлар арасында бөлініп қойған.
"Төртінші оператор үшін бұл аса үлкен нарық емес. Оның үстіне сапалы қызмет көрсету үшін үлкен инвестиция салып, базалық станциялар орнатып, сигналды күшейту керек", – дейді ол.
Сарапшы жаңа оператордың өзін-өзі ақтауы үшін елеулі абоненттік база қалыптастыру қажет деп есептейді.
"Мысалы, өзін-өзі ақтау үшін кем дегенде 3–4 миллион абонент керек болуы мүмкін. Ал қазіргі операторлар нарықтағы сол үлесті қаншалықты бере қояды деген сұрақ бар", – дейді қаржы сарапшысы.
Демек, жаңа компанияның алдында тек инфрақұрылым салу міндеті емес, бірнеше миллион тұрақты клиент қалыптастыру мәселесі де тұр.
Бәсеке тарифпен ғана өлшенбейді
Жаңа оператордың пайда болуы тұтынушылар үшін таңдау мүмкіндігін арттыруы мүмкін. Алайда мобильді байланыс нарығындағы бәсекені тек тариф құнымен бағалау жеткіліксіз.
Байланыс сапасы, интернет жылдамдығы, қамту аумағы және желінің тұрақтылығы да шешуші рөл атқарады. Сондықтан жаңа оператор арзан тариф ұсынғанымен, инфрақұрылымы қазіргі компаниялармен бәсекелесетін деңгейге жетпесе, абоненттерді ұзақ мерзімге ұстап қалу қиын болады.
Айбар Олжайдың пікірінше, төртінші оператордың нарықтағы болашағы оның қанша қаржы салатынына, қандай баға саясатын жүргізетініне және ең бастысы, қандай сапада қызмет ұсына алатынына байланысты болмақ.
Осы тұрғыдан алғанда, жаңа оператордың келуі автоматты түрде тарифтердің ұзақ мерзімге арзандауын немесе бәсекенің күрт күшеюін білдірмейді. Негізгі мәселе – жаңа ойыншының миллиардтаған инвестицияны қажет ететін инфрақұрылымды дамыта отырып, жеткілікті абоненттік база жинап, экономикалық тұрғыдан тұрақты бизнес-модель қалыптастыра алуында.
Нарықта қазір кімдер бар?
Қазақстанның мобильді байланыс нарығында қазір жеке желісі бар үш негізгі ойыншы жұмыс істейді. Бір компания Tele2 және Altel брендтерін дамытса, екіншісі Beeline мен izi қызметтерін ұсынады. Үшінші оператор Kcell және аctiv брендтері арқылы жұмыс істейді.
Кейінгі жылдары бұл салаға салынған қаржы көлемі де айтарлықтай артқан. 2023–2025 жылдары ақпарат және байланыс секторындағы негізгі капиталға бағытталған инвестиция 1,2 трлн теңгеге жетті. Бұл телекоммуникация нарығында жаңа инфрақұрылым құрудың қомақты қаражатты қажет ететінін көрсетеді.
Жаңа операторға тек базалық станциялар жеткіліксіз
Төртінші оператор нарыққа толыққанды дербес ойыншы ретінде кіретін болса, оған желіні іс жүзінде жаңадан құруға тура келеді. Бұл базалық станциялар орнатумен ғана шектелмейді. Компанияға радиожиілік ресурсы, магистральдық байланыс арналары, техникалық жабдықтар және желіні тұрақты ұстап тұратын инфрақұрылым қажет.
Мәселен, 2022 жылдың соңында 5G технологиясына арналған екі жиілік жолағын пайдалану құқығы 156 млрд теңгеден астам сомаға сатылған. Бұл – желінің өзін салуға кететін шығынды есептемегендегі көрсеткіш.
Қазіргі операторлар да инфрақұрылымын дамытуға жүздеген миллиард теңге жұмсап отыр. Сондықтан жаңа компанияның нарыққа кіруі бастапқы кезеңнің өзінде үлкен қаржылай ресурсты талап етеді.
Төртінші оператор тарифті арзандата ала ма?
Нарыққа жаңа ойыншының келуі абонент үшін таңдау мүмкіндігін арттыруы мүмкін. Компания клиент жинау үшін алғашқы кезеңде қазіргі операторлардан тиімдірек тариф немесе жаңа қызмет түрлерін ұсынуы ықтимал.
Алайда бағадағы бәсеке ұзақ мерзімде басқа мәселеге әкелуі мүмкін. Оператор бір мезгілде тарифті қолжетімді ұстап, желіні дамытуға миллиардтаған теңге инвестиция салуы керек. Сондықтан жаңа ойыншының нарыққа қандай бизнес-модельмен кіретіні маңызды.
Шетелдік тәжірибеде жаңа оператор келгеннен кейін нарықтағы компаниялардың бір абоненттен түсетін табысының азайған жағдайлары кездескен. Бұл тұтынушы үшін баға жағынан тиімді болғанымен, компаниялардың инфрақұрылымға қаржы салу мүмкіндігіне қысым түсіруі мүмкін.
