Қазақстан мұнай өңдеу көлемін қазіргі 18 млн тоннадан жылына 39 млн тоннаға дейін жеткізуді жоспарлап отыр. Сонымен қатар мұнай өндіру мен өңдеу арақатынасын қазіргі 5:1 деңгейінен 2,5:1 көрсеткішіне дейін төмендету көзделген. Бұл міндеттер 2025–2040 жылдарға арналған Мұнай өңдеу саласын дамыту тұжырымдамасында белгіленген, деп хабарлайды dalanews.kz.
Жаңа тұжырымдама нені көздейді?
Энергетика министрлігінің хабарлауынша, тұжырымдаманың негізгі бағыттарын Мұнай өңдеу және мұнай өнімдерін өндіру басқармасының басшысы Назым Бекбатырова «Орталық Азия және Каспий өңірінің мұнай-газ химиясы мен мұнай өңдеу саласы – 2026» атты 13-ші жыл сайынғы саммит аясында өткен «Шикізаттық модельден терең мұнай өңдеуге көшу» сессиясында таныстырды.
Құжатта мұнай өңдеу зауыттарының қуатын жаңғырту және кеңейту, мұнайды өңдеу тереңдігін арттыру, мұнай өнімдерінің сапасын жақсарту және мұнай-химия саласын дамыту қарастырылған. Яғни, елімізде өндірілген шикізатты көбірек көлемде ішкі нарықта өңдеп, одан қосылған құны жоғары дайын өнім алу көзделіп отыр.
2040 жылға қарай мұнай өңдеу тереңдігін қазіргі 89 пайыздан 94 пайызға дейін жеткізу жоспарланған. Сондай-ақ мотор отындарының сапасын К5+ экологиялық стандартына сай деңгейге көтеру және бензол мен параксилол өндірісін ұлғайту міндеті қойылған.
Шикізат экспортынан дайын өнім өндіруге
Қазір бір көлем мұнай өңделсе, шамамен бес көлем мұнай өндіріледі. Ал мақсатты 2,5:1 арақатынасы өндірілген мұнайдың едәуір бөлігін ел ішінде өңдеуге бағыттауды білдіреді.
Тұжырымдама алты негізгі бағытты қамтиды. Олар – экономиканы отандық мұнай өнімдерімен қамтамасыз ету, мұнай-химия өнімдерінің өндірісін ұлғайту, қолданбалы ғылымды дамыту, саланың кадрлық әлеуетін күшейту, жаңа технологиялық үрдістерге бейімделу және экспорттық мүмкіндіктерді кеңейту.
Құжаттағы есептеулерге сәйкес, бұл жоспарларды іске асыру үшін 15–19 млрд доллар көлемінде инвестиция қажет. Сондай-ақ саланы дамыту жаңа жұмыс орындарын ашуға және ғылыми-технологиялық әлеуетті нығайтуға мүмкіндік береді.
Жеңіл мұнайдың артықшылығы қандай?
Мұнай өңдеу саласы үшін қазақстандық мұнайдың сапалық құрамы да маңызды. Қаржы сарапшысы Андрей Чеботаревтің айтуынша, CPC Blend маркалы мұнай өте жеңіл мұнай түріне жатады және қазіргі уақытта Brent маркасынан қымбат сатылып, барреліне 112,1 доллар деңгейінде бағалануда.
Жеңіл мұнайдың құндылығы – одан бензин, нафта және мұнай-химия өндірісіне қажетті өзге де жеңіл фракцияларды көбірек алуға болатындығында.
Дизель нарығындағы жағдай
Мұнай өнімдері нарығындағы тағы бір маңызды фактор – дизель отынына қатысты ахуал. Халықаралық энергетикалық агенттіктің (IEA) 2026 жылғы қыркүйектегі есебінде дизель нарығындағы жағдай Diesel squeeze, яғни ұсыныстың жетіспеуінен туындаған тапшылық ретінде сипатталған.
Қыркүйек айының басында АҚШ-та дизель бағасы барреліне 200 доллардан асып, соғысқа дейінгі кезеңмен салыстырғанда 94 пайызға жоғарылаған. Ал Парсы шығанағы елдерінен дизель экспорты тамыз айында тәулігіне 390 мың баррельге дейін қысқарған. Ресейден жеткізілетін көлем де азайған.
Бұл жағдай Қазақстан үшін Еуропалық одақпен сауда байланыстары тұрғысынан маңызды. 2025 жылы Қазақстан мен ЕО арасындағы тауар айналымы 41,4 млрд еуроны құраса, оның 10,6 млрд еуросы Еуропадан Қазақстанға жеткізілген тауарларға тиесілі болған.
Еуропадан келетін импорттың шамамен жартысын машина жасау және көлік жабдықтары құрайды. Ал 21,5 пайызы химия өнеркәсібінің өнімдері, оның ішінде фармацевтика саласына тиесілі.
Егер дизель бағасы ұзақ уақыт жоғары деңгейде сақталса, еуропалық тасымалдаушылардың шығыны артып, оның бір бөлігі Қазақстанға жеткізілетін тауарлардың бағасына әсер етуі мүмкін. Дегенмен қолда бар деректерге сүйене отырып, Еуропадан импортталатын өнімдер дәл осы себептен қазірдің өзінде қымбаттап кетті деп айтуға негіз жоқ.
