وسىدان 13 جىل بۇرىن, 2005 جىلدىڭ 12 قاراشاسىندا مەملەكەت جەنە قوعام قايراتكەرٸ زامانبەك نۇرقادٸلوۆ ٷيٸنەن ٶلٸ كٷيٸندە تابىلدى. بۇل قازاقستان كەزەكتٸ «مەرزٸمٸنەن بۇرىن» پرەزيدەنتتٸك سايلاۋعا دايىندالىپ جاتقان شاق بولاتىن. كەۋدە تۇسىنان ەكٸ, باسىنان بٸر وق تيگەن نۇرقادٸلوۆتٸڭ ٶلٸمٸ قوعامدا تٷرلٸ ەڭگٸمە تۋعىزدى. تەرگەۋشٸلەر ونىڭ ٶلٸمٸن «ٶز ٶزٸنە قول جۇمساۋ» دەگەنٸمەن, قوعامدىق ورتا ونىڭ ٶلٸمٸ تۋرالى شىندىق اشىلعان جوق دەپ بولجايدى. نۇرقادٸلوۆ تٸرٸ بولسا 15 قاڭتاردا 77 جاسقا تولار ەدٸ... 
2004 جىلى زامانبەك نۇرقادٸلوۆ بيلٸكتٸ سىناپ, اتىشۋلى مەلٸمدەمە جاساعان سوڭ ونى تٶتەنشە جاعدايلار جٶنٸندەگٸ اگەنتتٸك تٶراعاسى قىزمەتٸنەن الىپ تاستادى. زامانبەكتٸڭ توسىننان مەلٸمدەمە جاساۋى قوعامدى دٷر سٸلكٸندٸردٸ. بۇرىن پرەزيدەنتتٸڭ سەنٸمدٸ سەرٸگٸ ەرٸ كومانداسىنىڭ بەلدٸ مٷشەسٸ سانالىپ كەلگەن تۇلعانىڭ اياق استىنان بۇلاي دٷرلٸكتٸرۋٸ بيلٸك ٷشٸن كٷتپەگەن جاعداي بولدى. مەملەكەتتٸك اقپارات قۇرالدارى ونى قارالاپ, نەشە تٷرلٸ ٶسەك ٶربٸتسە, وپپوزيتسييالىق باسىلىمدار نۇرقادٸلوۆتٸڭ مەلٸمدەمەسٸن كٶبەيتٸپ باسىپ, ەل اراسىنا كەڭٸنەن تاراتتى. اگەنتتٸك تٶراعاسى لاۋازىمىنان ايىرىلعان قوعام قايراتكەرٸ «مۇنىمەن شەكتەلمەيتٸنٸن, ٶزٸنٸڭ بٷگٸنگٸ جٷيە تۋرالى بٸلەتٸنٸ ودان دا كٶپ ەكەنٸن» ايتىپ, سۇحبات بەرە باستادى. كەيٸننەن بٸرنەشە اي بويى تىم-تىرىس قالعان وعان وپپوزيتسييالىق باسىلىمدار «ٸزدەۋ سالىپ», قوعامدىق ورتا اڭ-تاڭ كٷي كەشكەن.
كٶپ ٶتپەي نۇرقادٸلوۆ باسپاسٶزگە قايتا ارالاسىپ, ٶزٸنٸڭ از ۋاقىت تىم-تىرىس كەتۋ سەبەبٸن «نازارباەۆپەن كەزدەسٸپ, اشىق ەڭگٸمەلەسكەنٸمەن» تٷسٸندٸردٸ.
ەكەۋارا ەڭگٸمەنٸڭ «قۇپييا ساقتالۋعا» تيٸس بولعانىن, بٸراق «قارسى تاراپ ۋەدەدە تۇرماعانىن» جەتكٸزٸپ, «كەلٸسٸمدٸ بۇزعان مەن ەمەس» دەگەن ۋەج ايتادى. نازارباەۆپەن كەزدەسۋ كەزٸندەگٸ ەڭگٸمەدە ساياسي جٷيەنٸ جاڭارتۋ, قوعامدى دەموكراتييالاندىرۋ, ەدٸل سايلاۋ ٶتكٸزۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتقانىن, مەجٸلٸس پەن پرەزيدەنتتٸك سايلاۋدى سايلاۋشىلاردىڭ داۋىس بەرۋٸ ارقىلى ەدٸل سايلاۋ ٶتكٸزۋ ارقىلى شەشۋ جولدارىن ۇسىنعانىن, بٸراق ونىڭ بەرٸنە «سىرعىتپا» جاۋاپ العانىن, پرەزيدەنتتٸڭ ٶزٸمەن جيٸ جولىعۋعا ۋەدە بەرگەنٸمەن, ەكٸ اي بويى حابارلاسپاعانىنا ٶكپەلٸ ەكەنٸن جاسىرمايدى.
[caption id="attachment_13272" align="alignleft" width="325"]
وسى كەزدە ول الدا بولاتىن پرەزيدەنتتٸك سايلاۋعا تٷسەتٸنٸن مەلٸمدەگەن ەدٸ. ٷمٸتكەر بٸر ٶزٸ بولماۋى تيٸس دەپ سانايتىن ول, ساياسي ساحنادا ىقپالى بار قاسىمجومارت توقاەۆ, جارماحان تۇياقباي, اسلان مۋسين, تٶلەگەن توقتاسىنوۆتاردىڭ دا پرەزيدەنت بولۋعا قارىم-قابٸلەتٸ جەتەتٸندٸگٸن, ەگەر ەدٸل سايلاۋ ٶتسە, قوعامنىڭ داميتىندىعىن العا تارتىپ, پرەزيدەنتتٸك سايلاۋعا ەرتە قامدانباسا, سايلاۋدى مەرزٸمٸنەن بۇرىن ٶتكٸزٸپ, قارسىلاستارىن قاپىدا قالدىرۋ جٷيەنٸڭ ەسكٸ ەدٸسٸ ەكەندٸگٸن بٸلەتٸندٸگٸن دە جارييا ەتەدٸ.
نۇرقادٸلوۆ ايتقانداي, 2005 جىلدىڭ سوڭىندا پرەزيدەنتتٸك سايلاۋ ٶتتٸ. سول سايلاۋدىڭ قارساڭىندا زامانبەك نۇرقادٸلوۆ اجال قۇشتى.
[caption id="attachment_13273" align="alignright" width="276"]
"توپ باستاعان..."
زامانبەك قالابايۇلى وپپوزيتسييالىق پٸكٸرلەرٸن بٸلدٸرگەنگە دەيٸن ٸرٸ قىزمەتتەر اتقاردى. ول الماتى قالاسى مەن الماتى (تالدىقورعان) وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ, مەجٸلٸس دەپۋتاتى, تٶتەنشە جاعدايلار جٶنٸندەگٸ اگەنتتٸك تٶراعاسى قىزمەتتەرٸن اتقاردى. ونى حالىق تٸرٸ كەزٸندە-اق «باتىر ادام» دەپ تانىدى. سەبەبٸ, قوعامدىق ورتادا اشىق پٸكٸر بٸلدٸرٸپ, ٷنەمٸ ارتىنان «سٶز ەرەتٸن» ساناۋلى شەنەۋنٸكتٸڭ بٸرٸ دە وسى – زامانبەك نۇرقادٸلوۆ ەدٸ. بۇرىنعى جۇبايىمەن اجىراسىپ, ەنشٸ ماقپال جٷنٸسوۆامەن وتاسقاننان كەيٸن باق بەتتەرٸندە قالابايۇلى تۋرالى ەرتٷرلٸ ەڭگٸمە ٷدەي تٷستٸ. ونى سىناۋشىلار, «ەكٸم بولۋعا لايىق ەمەس» دەپ مٸن تاعۋشىلار دا تابىلاتىن. ولاردىڭ پٸكٸرٸ نەگٸزٸنەن «جۇمىسقا قىرى جوق, ەكونوميكالىق رەفورمالاردى جٷرگٸزۋگە قاۋقارسىز, قاراپايىم حالىق تٸرلٸگٸنەن جىراق» دەگەن سارىندا ٶربيتٸن.
[caption id="attachment_13276" align="alignleft" width="327"]
بٸر جىلدارى جۇبايىمەن بٸرگە ەن سالىپ, ساحنادان دا كٶرٸندٸ. ونى جاعالاعان ەنشٸلەر مەن مەدەنيەت سالاسىنىڭ ادامدارى ماقتاپ, «مەرت, جومارت» ادام رەتٸندە سيپاتتاۋمەن بولدى. ونىمەن جاقىن ارالاسقان ادامداردىڭ كٶبٸ جاستايىنان قاراشا جۇرت اراسىندا ٶسكەن ساياساتكەردٸڭ ٶتە قاراپايىم, بٸراق مٸنەزٸ قىڭىر, العان بەتٸنەن قايتپايتىن بٸربەتكەي بولعانىن ايتادى.
جاقىندارىنىڭ پٸكٸرٸنشە, 1990 جىلداردىڭ باسىندا ەلٸمٸزدٸ قارجىلىق قيىنشىلىق بٷرگەن تۇستا ەل اراسىندا تٷرلٸ بانديتتٸك توپتار كٶبەيگەن. زامانبەك نۇرقادٸلوۆ ول جىلدارى الماتى قالاسىنىڭ ەكٸمٸ ەدٸ. الماتىعا شوعىرلانعان مافيوزداردىڭ كٶبٸ زامانبەكتەن سەسكەنەتٸن. ونىڭ ٶزٸ دە ماڭايىنا بەدەلدٸ جٸگٸتتەردٸ توپتاستىرىپ, قوعامدىق تەرتٸپتٸ ساقتاۋعا كٷش سالعانىن ايتۋشىلار دا بار. كەيبٸر ەڭگٸمەلەردە 1990 جىلدارى قازاقستاندا عانا ەمەس, تمد كٶلەمٸندە اتى مەلٸم بولعان قىلمىستىق توپتاردىڭ باسشىلارىمەن زامانبەكتٸڭ قارىم-قاتىناسى ٶتە جاقىن بولعانى جٶنٸندە ايتىلادى. ونى «باتىرلاردىڭ سەركەسٸ» دەپ سيپاتتايتىندار دا جوق ەمەس. بٸراق مافييا باسشىلارىنىڭ كٶبٸ تٷرلٸ جاعدايلاردا قازا قۇشىپ, تازارتىلعان سوڭ, زامانبەك نۇرقادٸلوۆتٸڭ ساياسي ىقپالى ەلسٸرەدٸ دەپ سانايتىندار دا بار.
[caption id="attachment_13274" align="alignright" width="554"]
الماتىنىڭ قازاعىن كٶبەيتكەن
مارقۇم زامانبەك نۇرقادٸلوۆ ٶلەرٸنەن بٸرەر كٷن بۇرىن ٶز ٷيٸندە «الماتى اقشامى» گازەتٸنٸڭ تٸلشٸسٸنە سۇحبات بەرگەن (سۇحباتتى گازەتتٸڭ سول كەزدەگٸ تٸلشٸسٸ دۋمان اناش العان). بۇل ونىڭ سوڭعى سۇحباتى بولاتىن. الماتىنى باسقارعان تۇلعالار تۋرالى جەلٸلەس ماقالالار بەرگەن گازەتتٸڭ ٶتٸنٸشٸنە كەلٸسكەن ول قازاقتىڭ نەن شاھارىنىڭ ەكٸمٸ بولعان جىلدارى تۋرالى ەرٸ ٶزٸنٸڭ ٶمٸرٸ, ٶنەر جايىنداعى كٶزقاراستارىمەن بٶلٸسكەن. سول سۇحباتىندا ول كەڭەس وداعى كەزٸندە الماتىداعى قازاقتىڭ سانى 20 پايىزدان اسپاۋى كەرەك دەگەن جاسىرىن نۇسقاۋدىڭ بولعانىن, بۇل زاڭسىزدىققا ٶزٸنٸڭ زاڭسىزدىقپەن جاۋاپ بەرگەنٸن ايتادى. ٶزٸنٸڭ دەرەگٸنشە, ەكٸم بولىپ تۇرعان جىلدارى الماتى قالاسىنداعى قازاق سانىن 20 پايىزدان 40 پايىزعا جەتكٸزگەن. 2006 جىلى ايتۋلى شۋعا اينالعان باقاي, شاڭىراق وقيعاسى كەزٸندە بۇل اۋىلداردى زامانبەك تۇرعىزعانى جايىندا دا ايتىلدى.
قازاقتىڭ قالاعا كٶشۋٸنە مٷمكٸندٸك تۋعىزىپ, بوس جاتقان جەرلەردٸ قاراپايىم حالىققا ٷلەستٸرۋ, تٸپتٸ زاڭسىز باسىپ الۋعا جاسىرىن رۇقسات بەرۋگە وسى قالابايۇلىنىڭ مۇرىندىق بولعانىن ايتاتىندار كٶپ.
زامانبەك الماتى قالاسىنىڭ ەكٸمٸ بولعان جىلدارى قالا كٶشەلەرٸنە قازاقتىڭ تاڭداۋلى تۇلعالارىنىڭ اتىن بەرۋ, قالانى قازاقىلاندىرۋ ٷردٸسٸ جٷرگەنٸن, ەسٸرەسە, مەدەنيەت قايراتكەرلەرٸنە باسپانا بەرٸپ, زور قولداۋ تانىتقانىن, كورەيادان كەلگەن بٸر بانكيردٸ ەلدەن بٸر كٷندە الاستاپ, ول سالعان ٷيلەردٸ اقىن-جازۋشى, ەنشٸلەرگە تەگٸن تاراتقانىن اڭىز عىپ ايتاتىندار ەلٸ دە بار.
[caption id="attachment_13275" align="alignright" width="459"]
جۇمباق ٶلٸمنٸڭ سىرى قاشان اشىلادى?
ون جىلدان بەرٸ وسى سۇراقتى باسپاسٶز ٶكٸلدەرٸ قاۋزاپ كەلەدٸ. «وتباسىلىق كيكٸلجٸڭنٸڭ كەسٸرٸنەن ٶز ٶزٸنە قول جۇمساعان» دەگەن تەرگەۋشٸلەردٸڭ توقتامىنا سەنبەيتٸن جۇرتشىلىقتىڭ قاراسى مول.
ساياساتكەردٸڭ جەسٸرٸ ماقپال جٷنٸسوۆا ەر جىلدارى باسپاسٶزگە بەرگەن سۇحباتىندا ونىڭ ٶلٸمٸنە مٷددەلٸ توپتار بولعانىن جاسىرمايدى. ول: «بٷگٸنگٸ بيلٸك اۋىسپاي تۇرىپ شىندىقتىڭ بەتٸ اشىلسا ەكەن» دەپ ارماندايدى.
جٷنٸسوۆانىڭ پٸكٸرٸنشە, ونىڭ ٶلٸمٸن جاسىرۋعا بٷگٸنگٸ بيلٸكتٸڭ ٶزٸ مٷددەلٸ. ەگەر ولار شىن سىردى اشامىز دەسە, بارلىق مٷمكٸندٸك بار. ول, سونداي-اق, زامانبەك نۇرقادٸلوۆتٸڭ جاقسىلىعىن كٶرگەندەردٸڭ ٶزٸ قازٸر تەرٸس اينالىپ, ول كٸسٸنٸ ۇمىتىپ كەتكەندەرٸنە ٶكپەلٸ. بۇرناعى جىلدارى تۋعان كٷنٸ مەن قايتىس بولعان كٷنٸندە جينالاتىن وپپوزيتسييا سەركەلەرٸ دە قازٸر بارۋىن سيرەتكەن. ال بيلٸكتەگٸ بۇرىنعى ەرٸپتەستەرٸ تٸرٸ كەزٸندە ارا-تۇرا حال-جاعداي سۇراسقاندارىمەن, قايتىس بولعان سوڭ مٷلدەم «جىراقتاپ» كەتكەندەرٸن ايتادى. «مەن ولارعا ٶكپەلەمەيمٸن. بۇل دٷنيە كٸمنٸڭ باسىندا مەڭگٸلٸك تۇرار دەيسٸڭ. تەك زەكەڭنٸڭ ەسٸمٸن ۇرپاق جادىندا جاڭعىرتۋدان نەگە سەسكەنەتٸندەرٸنە تاڭمىن», – دەيدٸ م. جٷنٸسوۆا.
ەنشٸنٸڭ ايتىپ وتىرعانى الماتى قالاسىنان زامانبەك نۇرقادٸلوۆ اتىنا كٶشە بەرۋگە تالپىنعانىمەن, ەكٸمشٸلٸكتەگٸلەر ەشقانداي ٸس-ەرەكەت جاساماعاندىعى. جوعارىداعى شەندٸلەردٸڭ دە بۇل تاقىرىپ كٶتەرٸلسە تەرٸس اينالىپ, قاشاتىندىعى.
«تىم قۇرىسا ٶزٸنٸڭ تۋعان جەرٸنەن كٶشە مەن مەكتەپكە ەسٸمٸن بەرۋگە بولادى عوي. مۇنشالىقتى شەتكە ىسىرىپ, مٷلدەم ۇمىتتىرۋعا تالپىناتىنداي, ول نە ٸستەدٸ? ٶمٸرٸندە قازاق ٷشٸن ەڭبەك ەتتٸ. تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ كەرەگەسٸن بٸرگە كٶتەرٸستٸ. قازٸر مەڭگٸلٸك دٷنيەدە. قايتا تٸرٸلٸپ كەلمەيدٸ, ەشكٸمگە زييانىن دا تيگٸزبەيدٸ عوي», – دەيدٸ ماقپال جٷنٸسوۆا.
زامانبەك نۇرقادٸلوۆ پەن ماقپال جٷنٸسوۆانىڭ مەرەي ەسٸمدٸ جالعىز قىزى بار. ەندٸگٸ ماقساتى – سول قىزىن دۇرىس تەربيەلەۋ. «بولاشاقتا ەكەسٸنٸڭ اتىن شىعاراتىن قازاقتىڭ ماقتانىشى بولادى دەپ ٷمٸتتەنەمٸن», – دەيدٸ ول.
ساياساتكەردٸڭ بۇرىنعى جارىنان تۋعان ەكٸ بالاسى بار. قايرات نۇرقادٸلوۆ – الماتى قالالىق تۇرعىن ٷي دەپارتامەنتٸنٸڭ باسشىسى. قىزى – قۇرالاي نۇرقادٸلوۆا ەلٸمٸزگە تانىمال ديزاينەر.
ەرجان قامالبەكوۆ
