Osydan 13 jyl buryn, 2005 jyldyń 12 qarashasynda memleket jáne qoǵam qairatkeri Zamanbek Nurqadilov úiinen óli kúiinde tabyldy. Bul Qazaqstan kezekti «merziminen buryn» Prezidenttik sailaýǵa daiyndalyp jatqan shaq bolatyn. Keýde tusynan eki, basynan bir oq tigen Nurqadilovtiń ólimi qoǵamda túrli áńgime týǵyzdy. Tergeýshiler onyń ólimin «óz ózine qol jumsaý» degenimen, qoǵamdyq orta onyń ólimi týraly shyndyq ashylǵan joq dep boljaidy. Nurqadilov tiri bolsa 15 qańtarda 77 jasqa tolar edi... 
2004 jyly Zamanbek Nurqadilov bilikti synap, atyshýly málimdeme jasaǵan soń ony Tótenshe jaǵdailar jónindegi agenttik tóraǵasy qyzmetinen alyp tastady. Zamanbektiń tosynnan málimdeme jasaýy qoǵamdy dúr silkindirdi. Buryn Prezidenttiń senimdi serigi ári komandasynyń beldi múshesi sanalyp kelgen tulǵanyń aiaq astynan bulai dúrliktirýi bilik úshin kútpegen jaǵdai boldy. Memlekettik aqparat quraldary ony qaralap, neshe túrli ósek órbitse, oppozitsiialyq basylymdar Nurqadilovtiń málimdemesin kóbeitip basyp, el arasyna keńinen taratty. Agenttik tóraǵasy laýazymynan aiyrylǵan qoǵam qairatkeri «munymen shektelmeitinin, óziniń búgingi júie týraly biletini odan da kóp ekenin» aityp, suhbat bere bastady. Keiinnen birneshe ai boiy tym-tyrys qalǵan oǵan oppozitsiialyq basylymdar «izdeý salyp», qoǵamdyq orta ań-tań kúi keshken.
Kóp ótpei Nurqadilov baspasózge qaita aralasyp, óziniń az ýaqyt tym-tyrys ketý sebebin «Nazarbaevpen kezdesip, ashyq áńgimeleskenimen» túsindirdi.
Ekeýara áńgimeniń «qupiia saqtalýǵa» tiis bolǵanyn, biraq «qarsy tarap ýádede turmaǵanyn» jetkizip, «kelisimdi buzǵan men emes» degen ýáj aitady. Nazarbaevpen kezdesý kezindegi áńgimede saiasi júieni jańartý, qoǵamdy demokratiialandyrý, ádil sailaý ótkizý týraly usynys aitqanyn, Májilis pen Prezidenttik sailaýdy sailaýshylardyń daýys berýi arqyly ádil sailaý ótkizý arqyly sheshý joldaryn usynǵanyn, biraq onyń bárine «syrǵytpa» jaýap alǵanyn, Prezidenttiń ózimen jii jolyǵýǵa ýáde bergenimen, eki ai boiy habarlaspaǵanyna ókpeli ekenin jasyrmaidy.
[caption id="attachment_13272" align="alignleft" width="325"]
Osy kezde ol alda bolatyn Prezidenttik sailaýǵa túsetinin málimdegen edi. Úmitker bir ózi bolmaýy tiis dep sanaityn ol, saiasi sahnada yqpaly bar Qasymjomart Toqaev, Jarmahan Tuiaqbai, Aslan Mýsin, Tólegen Toqtasynovtardyń da Prezident bolýǵa qarym-qabileti jetetindigin, eger ádil sailaý ótse, qoǵamnyń damityndyǵyn alǵa tartyp, Prezidenttik sailaýǵa erte qamdanbasa, sailaýdy merziminen buryn ótkizip, qarsylastaryn qapyda qaldyrý júieniń eski ádisi ekendigin biletindigin de jariia etedi.
Nurqadilov aitqandai, 2005 jyldyń sońynda Prezidenttik sailaý ótti. Sol sailaýdyń qarsańynda Zamanbek Nurqadilov ajal qushty.
[caption id="attachment_13273" align="alignright" width="276"]
"Top bastaǵan..."
Zamanbek Qalabaiuly oppozitsiialyq pikirlerin bildirgenge deiin iri qyzmetter atqardy. Ol Almaty qalasy men Almaty (Taldyqorǵan) oblysynyń ákimi, Májilis depýtaty, Tótenshe jaǵdailar jónindegi agenttik tóraǵasy qyzmetterin atqardy. Ony halyq tiri kezinde-aq «batyr adam» dep tanydy. Sebebi, qoǵamdyq ortada ashyq pikir bildirip, únemi artynan «sóz eretin» sanaýly sheneýniktiń biri de osy – Zamanbek Nurqadilov edi. Burynǵy jubaiymen ajyrasyp, ánshi Maqpal Júnisovamen otasqannan keiin BAQ betterinde Qalabaiuly týraly ártúrli áńgime údei tústi. Ony synaýshylar, «ákim bolýǵa laiyq emes» dep min taǵýshylar da tabylatyn. Olardyń pikiri negizinen «jumysqa qyry joq, ekonomikalyq reformalardy júrgizýge qaýqarsyz, qarapaiym halyq tirliginen jyraq» degen sarynda órbitin.
[caption id="attachment_13276" align="alignleft" width="327"]
Bir jyldary jubaiymen birge án salyp, sahnadan da kórindi. Ony jaǵalaǵan ánshiler men mádeniet salasynyń adamdary maqtap, «márt, jomart» adam retinde sipattaýmen boldy. Onymen jaqyn aralasqan adamdardyń kóbi jastaiynan qarasha jurt arasynda ósken saiasatkerdiń óte qarapaiym, biraq minezi qyńyr, alǵan betinen qaitpaityn birbetkei bolǵanyn aitady.
Jaqyndarynyń pikirinshe, 1990 jyldardyń basynda elimizdi qarjylyq qiynshylyq búrgen tusta el arasynda túrli bandittik toptar kóbeigen. Zamanbek Nurqadilov ol jyldary Almaty qalasynyń ákimi edi. Almatyǵa shoǵyrlanǵan mafiozdardyń kóbi Zamanbekten seskenetin. Onyń ózi de mańaiyna bedeldi jigitterdi toptastyryp, qoǵamdyq tártipti saqtaýǵa kúsh salǵanyn aitýshylar da bar. Keibir áńgimelerde 1990 jyldary Qazaqstanda ǵana emes, TMD kóleminde aty málim bolǵan qylmystyq toptardyń basshylarymen Zamanbektiń qarym-qatynasy óte jaqyn bolǵany jóninde aitylady. Ony «batyrlardyń serkesi» dep sipattaityndar da joq emes. Biraq mafiia basshylarynyń kóbi túrli jaǵdailarda qaza qushyp, tazartylǵan soń, Zamanbek Nurqadilovtiń saiasi yqpaly álsiredi dep sanaityndar da bar.
[caption id="attachment_13274" align="alignright" width="554"]
Almatynyń qazaǵyn kóbeitken
Marqum Zamanbek Nurqadilov ólerinen birer kún buryn óz úiinde «Almaty aqshamy» gazetiniń tilshisine suhbat bergen (Suhbatty gazettiń sol kezdegi tilshisi Dýman Anash alǵan). Bul onyń sońǵy suhbaty bolatyn. Almatyny basqarǵan tulǵalar týraly jeliles maqalalar bergen gazettiń ótinishine kelisken ol qazaqtyń nán shaharynyń ákimi bolǵan jyldary týraly ári óziniń ómiri, óner jaiyndaǵy kózqarastarymen bólisken. Sol suhbatynda ol Keńes odaǵy kezinde Almatydaǵy qazaqtyń sany 20 paiyzdan aspaýy kerek degen jasyryn nusqaýdyń bolǵanyn, bul zańsyzdyqqa óziniń zańsyzdyqpen jaýap bergenin aitady. Óziniń dereginshe, ákim bolyp turǵan jyldary Almaty qalasyndaǵy qazaq sanyn 20 paiyzdan 40 paiyzǵa jetkizgen. 2006 jyly aitýly shýǵa ainalǵan Baqai, Shańyraq oqiǵasy kezinde bul aýyldardy Zamanbek turǵyzǵany jaiynda da aityldy.
Qazaqtyń qalaǵa kóshýine múmkindik týǵyzyp, bos jatqan jerlerdi qarapaiym halyqqa úlestirý, tipti zańsyz basyp alýǵa jasyryn ruqsat berýge osy Qalabaiulynyń muryndyq bolǵanyn aitatyndar kóp.
Zamanbek Almaty qalasynyń ákimi bolǵan jyldary qala kóshelerine qazaqtyń tańdaýly tulǵalarynyń atyn berý, qalany qazaqylandyrý úrdisi júrgenin, ásirese, mádeniet qairatkerlerine baspana berip, zor qoldaý tanytqanyn, Koreiadan kelgen bir bankirdi elden bir kúnde alastap, ol salǵan úilerdi aqyn-jazýshy, ánshilerge tegin taratqanyn ańyz ǵyp aitatyndar áli de bar.
[caption id="attachment_13275" align="alignright" width="459"]
Jumbaq ólimniń syry qashan ashylady?
On jyldan beri osy suraqty baspasóz ókilderi qaýzap keledi. «Otbasylyq kikiljińniń kesirinen óz ózine qol jumsaǵan» degen tergeýshilerdiń toqtamyna senbeitin jurtshylyqtyń qarasy mol.
Saiasatkerdiń jesiri Maqpal Júnisova ár jyldary baspasózge bergen suhbatynda onyń ólimine múddeli toptar bolǵanyn jasyrmaidy. Ol: «Búgingi bilik aýyspai turyp shyndyqtyń beti ashylsa eken» dep armandaidy.
Júnisovanyń pikirinshe, onyń ólimin jasyrýǵa búgingi biliktiń ózi múddeli. Eger olar shyn syrdy ashamyz dese, barlyq múmkindik bar. Ol, sondai-aq, Zamanbek Nurqadilovtiń jaqsylyǵyn kórgenderdiń ózi qazir teris ainalyp, ol kisini umytyp ketkenderine ókpeli. Burnaǵy jyldary týǵan kúni men qaitys bolǵan kúninde jinalatyn oppozitsiia serkeleri de qazir barýyn siretken. Al biliktegi burynǵy áriptesteri tiri kezinde ara-tura hal-jaǵdai surasqandarymen, qaitys bolǵan soń múldem «jyraqtap» ketkenderin aitady. «Men olarǵa ókpelemeimin. Bul dúnie kimniń basynda máńgilik turar deisiń. Tek Zákeńniń esimin urpaq jadynda jańǵyrtýdan nege seskenetinderine tańmyn», – deidi M. Júnisova.
Ánshiniń aityp otyrǵany Almaty qalasynan Zamanbek Nurqadilov atyna kóshe berýge talpynǵanymen, ákimshiliktegiler eshqandai is-áreket jasamaǵandyǵy. Joǵarydaǵy shendilerdiń de bul taqyryp kóterilse teris ainalyp, qashatyndyǵy.
«Tym qurysa óziniń týǵan jerinen kóshe men mektepke esimin berýge bolady ǵoi. Munshalyqty shetke ysyryp, múldem umyttyrýǵa talpynatyndai, ol ne istedi? Ómirinde qazaq úshin eńbek etti. Táýelsizdiktiń keregesin birge kóteristi. Qazir máńgilik dúniede. Qaita tirilip kelmeidi, eshkimge ziianyn da tigizbeidi ǵoi», – deidi Maqpal Júnisova.
Zamanbek Nurqadilov pen Maqpal Júnisovanyń Merei esimdi jalǵyz qyzy bar. Endigi maqsaty – sol qyzyn durys tárbieleý. «Bolashaqta ákesiniń atyn shyǵaratyn qazaqtyń maqtanyshy bolady dep úmittenemin», – deidi ol.
Saiasatkerdiń burynǵy jarynan týǵan eki balasy bar. Qairat Nurqadilov – Almaty qalalyq turǵyn úi departamentiniń basshysy. Qyzy – Quralai Nurqadilova elimizge tanymal dizainer.
Erjan QAMALBEKOV
