قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلدە ەدٸلەتتٸ مەملەكەت پەن ينكليۋزيۆتٸ قوعام قۇرۋ قاجەتتٸگٸن ٷنەمٸ ايتىپ كەلەدٸ. بۇل باعىتتا ناقتى قادامدار جاسالىپ, زاڭنامالىق, ينستيتۋتسيونالدىق ٶزگەرٸستەر جٷزەگە اسۋدا. مٷگەدەكتٸگٸ بار ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن ٶمٸر سٷرۋ ساپاسىن ارتتىرۋ جولىنداعى جاڭا باستامالار تۋرالى قر پارلامەنتٸ سەناتىنىڭ دەپۋتاتى, سەنات جانىنداعى ينكليۋزييا جٶنٸندەگٸ كەڭەستٸڭ تٶراعاسى, ەيەلدەر ٸستەرٸ جەنە وتباسىلىق-دەموگرافييالىق ساياسات جٶنٸندەگٸ ۇلتتىق كوميسسييا مٷشەسٸ لەززات قالتاەۆا ايتىپ بەردٸ.
ينكليۋزيۆتٸ پارلامەنت – زاڭنامالىق قولداۋدىڭ جاڭا ساتىسى
2023 جىلى قازاقستاندا العاش رەت «ينكليۋزيۆتٸ پارلامەنت» دەپۋتاتتىق توبى مەن سەنات جانىنداعى ينكليۋزييا جٶنٸندەگٸ كەڭەس قۇرىلدى. «ينكليۋزيۆتٸ پارلامەنت» – مەجٸلٸس پەن سەنات ٶكٸلدەرٸنەن تۇراتىن مەجپالاتالىق توپ. بۇل توپتىڭ جۇمىسى – مٷگەدەكتٸگٸ بار ازاماتتارعا قاتىستى قابىلدانىپ جاتقان زاڭداردىڭ ولاردىڭ قۇقىقتارىن قانشالىقتى ەسكەرەتٸنٸن ساراپتاۋ, بيۋدجەتتەن بٶلٸنەتٸن قاراجاتتىڭ تيٸمدٸلٸگٸن باقىلاۋ, حالىقتان كەلٸپ تٷسكەن ٶتٸنٸشتەردٸ قاراۋ. مىسالى, ۇلتتىق جوسپارعا ەنگٸزٸلگەن ينۆاتاكسي قىزمەتٸنٸڭ ناقتى ٶڭٸرلەردە ٸسكە اسپاۋى مەسەلەسٸ كٶتەرٸلٸپ, قۇجات قايتا قارالدى.
سەناتتاعى ينكليۋزييا جٶنٸندەگٸ كەڭەستٸڭ مٸندەتٸ اۋقىمدىراق: مۇندا جٷيەلٸ مەسەلەلەر تالقىلانادى. كەڭەس قۇرامىندا ون شاقتى سەناتور, مينيسترلٸكتەر مەن ۆەدومستۆولاردىڭ ٶكٸلدەرٸ جەنە ساراپشىلار بار. العاشقى وتىرىستاردىڭ بٸرٸ بالالار اراسىنداعى مٷگەدەكتٸكتٸڭ ارتۋى مەسەلەسٸنە ارنالدى. ٶڭٸرلەردەگٸ احۋال, نەۆرولوگتار مەن گەنەتيكتەردٸڭ پٸكٸرٸ, ەرتە ارالاسۋ قاجەتتٸگٸ تالقىلاندى. بۇل مەسەلە بيۋدجەتتەۋدٸ, مامان دايارلاۋدى جەنە ۆەدومستۆوارالىق توپتاردىڭ جۇمىسىن قامتيدى.
كەڭەس سونداي-اق مٷگەدەكتٸگٸ بار ادامداردىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋى, IT جەنە باسپا رەسۋرستارىنا قولجەتٸمدٸلٸگٸ, مارراكەش شارتىنىڭ راتيفيكاتسيياسى, سۋردليمپيادالىق سپورت تٷرلەرٸن مەملەكەتتٸك قولداۋ مەسەلەلەرٸمەن دە اينالىسادى.
پارلامەنتتەگٸ ٶكٸلدٸك جەنە ينكليۋزيۆتٸ ساياسي مەدەنيەت
لەززات قالتاەۆا – سەناتتاعى مٷگەدەكتٸگٸ بار العاشقى جەنە ەزٸرگە جالعىز دەپۋتات. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, مٷگەدەكتٸگٸ بار ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن تەك سولاردىڭ اراسىنان شىققان دەپۋتاتتار عانا ەمەس, جالپى قوعام, پارلامەنت مٷشەلەرٸ قورعاۋى تيٸس. الايدا پوستكەڭەستٸك كەڭٸستٸكتە قالىپتاسقان ستەرەوتيپتەر ەلٸ دە ساقتالىپ وتىر: مٷگەدەكتٸگٸ بار جاندار تەك كٶمەككە مۇقتاج, ولار ٷشٸن شەشٸمدٸ كەسٸبي ماماندار قابىلداۋى كەرەك دەگەن تٷسٸنٸك باسىم.
«شىن مەنٸندە, مٷگەدەكتٸگٸ بار كٶپتەگەن ازاماتتار ٶز ٶمٸرٸن ٶزٸ باسقارىپ, وتباسىن اسىراپ وتىر. سوندىقتان ولاردىڭ داۋىسى پارلامەنتتە ەستٸلۋٸ كەرەك», – دەيدٸ سەناتور.
ونىڭ پٸكٸرٸنشە, ينكليۋزيياعا ارنالعان تۇراقتى كۆوتا – ۋاقىتشا شەشٸم. باستىسى – دەپۋتاتتىڭ بەلسەندٸلٸگٸ مەن ساراپتامالىق بٸلٸگٸ. ستاتيستيكا بويىنشا, قازاقستان حالقىنىڭ 3,7%-ى – مٷگەدەكتٸگٸ بار ازاماتتار. بۇل ساناتتىڭ پارلامەنتتە ٶز ٶكٸلدەرٸ بولۋى – دەموكراتييالىق تالاپ.
فاكۋلتاتيۆتٸك حاتتاما: حالىقارالىق قۇقىق قورعاۋ تەتٸگٸ
2023 جىلى قازاقستان بۇۇ-نىڭ مٷگەدەكتەر قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسيياسىنا قوسىمشا فاكۋلتاتيۆتٸك حاتتامانى راتيفيكاتسييالادى. بۇل – مٷگەدەكتٸگٸ بار ازاماتتارعا ەلٸمٸزدٸڭ ٸشكٸ جٷيەسٸندە ەدٸلدٸككە جەتە الماعان جاعدايدا بۇۇ-نىڭ جەنەۆاداعى كوميتەتٸنە جٷگٸنۋ مٷمكٸندٸگٸن بەرەدٸ. كوميتەت تەرگەۋ جٷرگٸزٸپ, ٷكٸمەتكە ۇسىنىم بەرە الادى.
«بٸز بۇل قۇجاتتى كونۆەنتسييادان كەيٸن سەگٸز جىل ٶتكەن سوڭ قابىلدادىق. بۇل ۋاقىت ٸشٸندە مەملەكەت قاجەتتٸ جاعدايلاردى جاساپ ٷلگەردٸ. ەندٸ ازاماتتاردىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە دە ٶز قۇقىعىن قورعاۋعا مٷمكٸندٸگٸ بار», – دەيدٸ لەززات قالتاەۆا.
ەلەۋمەتتٸك كودەكس جەنە ٶمٸر ساپاسىن ارتتىرۋ
جاڭا قابىلدانعان ەلەۋمەتتٸك كودەكس مٷگەدەكتٸگٸ بار ازاماتتار ٷشٸن بٸرقاتار وڭ ٶزگەرٸس ەكەلدٸ. كودەكس ەلەۋمەتتٸك كەپٸلدٸكتەر مەن جەڭٸلدٸكتەردٸ تٷسٸنٸكتٸ جەنە قۇرىلىمدى ەتۋگە باعىتتالعان. سونىڭ ٸشٸندە ديسكريميناتسيياعا تىيىم سالۋ, جەردەماقىلاردى كٶبەيتۋ, بالالارعا ارنالعان شاعىن ٷيلەر اشۋ سيياقتى جاڭالىقتار بار.
«بۇرىن بالالار كٶبٸنە ٷلكەن مەكەمەلەردە تەربيەلەنسە, ەندٸ ولار ٷي جاعدايىنا ۇقساس ورتادا ٶمٸر سٷرە الادى. بۇل – ولاردىڭ دامۋىنا دا, ەلەۋمەتتٸك بەيٸمدەلۋٸنە دە ٷلكەن ىقپال ەتەدٸ», – دەيدٸ سپيكەر.
سونىمەن قاتار, مەنتالدىق اۋىتقۋى بار بالالارعا ساناتورلىق ەمدەلۋ قۇقىعى بەرٸلٸپ, وعان بيۋدجەتتەن قاراجات بٶلٸندٸ.
ينكليۋزيۆتٸ بٸلٸم بەرۋ – بولاشاقتىڭ كەپٸلٸ
2025 جىلعا دەيٸن ەلدەگٸ مەكتەپتەر مەن بالاباقشالاردىڭ 100%-ى, كوللەدجدەر مەن جوو-لاردىڭ 70%-ى ينكليۋزييا تالاپتارىنا ساي بولۋى تيٸس. الايدا پاندۋس پەن كەڭ ەسٸك – ينكليۋزييانىڭ بٸر بٶلٸگٸ عانا.
«نەگٸزگٸ مەسەلە – وقىتۋ پروتسەسٸن ۇيىمداستىرۋ, بەيٸمدەلگەن باعدارلاما, پەداگوگ دايارلاۋ, قارجىلاندىرۋ. تٸپتٸ مەكتەپ ٸشٸندەگٸ كەڭٸستٸكتٸ دۇرىس جوبالاۋ دا ماڭىزدى. بالانىڭ ەرەكشە قاجەتتٸلٸكتەرٸن تٷسٸنەتٸن كەشەندٸ جٷيە قاجەت», – دەيدٸ قالتاەۆا.
مىسالى, ديسلەكسييا دياگنوزى بار بالالارعا قوسىمشا ۋاقىت قاجەت. بۇل – جەڭٸلدٸك ەمەس, تەڭ مٷمكٸندٸك.
جۇمىسپەن قامتۋ سالاسىنداعى تٷيتكٸلدەر
كۆوتالار, جۇمىس ورىندارىنىڭ ستاندارتتارى, جالاقىنى سۋبسيدييالاۋ بۇرىننان بار. بٸراق بۇل تەتٸكتەر تولىق ٸسكە اسپاي وتىر. جۇمىس بەرۋشٸ تاراپىنان تٷسٸنٸسپەۋشٸلٸك, قورقىنىش پەن ستەرەوتيپتەر بار. سوندىقتان سەناتتا گەرمانييا مەن جاپونيياداعىداي كومپەنساتسييالىق تٶلەمدەر جٷيەسٸن ەنگٸزۋ ۇسىنىلدى. بۇل مەحانيزم جۇمىس بەرۋشٸنٸ ىنتالاندىرادى.
«بۇدان بٶلەك, مەنتالدىق اۋىتقۋى بار جاندارعا ەڭبەك ەتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەتٸن جاڭا مودەلدەر قاجەت. بٷگٸندە ولار جۇمىسقا ورنالاسا الماي وتىر», – دەيدٸ لەززات قالتاەۆا.
ەلەۋمەتتٸك ومبۋدسمەن: تىڭ قادام
2024 جىلى پرەزيدەنت جارلىعىمەن ەلەۋمەتتٸك وسال توپتار بويىنشا ۋەكٸل ينستيتۋتى قۇرىلدى. بۇل – ازاماتتار شاعىمدارىنىڭ كٶبەيٸپ, بيلٸك تاراپىنان ناقتى رەاكتسييا بەرٸلگەنٸنٸڭ كٶرٸنٸسٸ.
ومبۋدسمەن ينستيتۋتى ەندٸ «زونتيك» فورماتىندا جۇمىس ٸستەيدٸ: كەسٸپكەرلەر, بالالار جەنە ەلەۋمەتتٸك وسال توپتار قۇقىعى جەكە باعىتىمەن قارالادى.
قازاقستاندا ينكليۋزييا ساياساتى بٸرتٸندەپ دامۋ ٷستٸندە. بۇرىن قوعامنان وقشاۋلانعان مٷگەدەكتٸگٸ بار ازاماتتار ەندٸ مەملەكەتتٸك شەشٸمدەر قابىلداۋ پروتسەسٸنە تارتىلىپ وتىر. پارلامەنتتە ولاردىڭ داۋىسى ەستٸلە باستادى. ال بۇل – ينكليۋزيۆتٸ مەملەكەتتٸڭ باستى كٶرسەتكٸشٸ.
«ينكليۋزيۆتٸ قازاقستان – بۇل بارلىق ازاماتتىڭ قوعام ٶمٸرٸنە تەڭ دەرەجەدە قاتىسۋ مٷمكٸندٸگٸ بار مەملەكەت», – دەيدٸ سەناتور لەززات قالتاەۆا.
