كەشەگٸ كەڭەس كەزٸندە الاش ازاماتتارىن ارداقتاۋدان تايسالماي, قازاق تٸلٸنٸڭ تاعدىرىنا الاڭداۋشىلىق بٸلدٸرگەن, ەگەمەندٸكتٸڭ العاشقى جىلدارىندا ۇلت مٷددەسٸن قورعايتىن جٷيەلٸ زاڭ شىعارۋعا ىقپال ەتٸپ, ادالدىق پەن ار-نامىستى بەرٸنەن بيٸك قويعان اردا ۇلعا باقالى اۋىلدىق مەدەنيەت ٷيٸنٸڭ الدىنان ەڭسەلٸ ەسكەرتكٸش-بيۋست اشىلدى. تاعىلىمدى شارانىڭ سالتاناتىنا الىس-جاقىننان بەلگٸلٸ مەملەكەت جەنە قوعام قايراتكەرلەرٸ, ەلگە تانىمال اقىندار مەن جۋرناليستەر, عالىمدار مەن ساياساتتانۋشىلار كەلدٸ.
قاي زاماندا دا قازاقتىڭ جوعىن جوقتاپ, مۇڭىن مۇڭداعان مۇحتار ارىن ەسٸمٸن مۇقىم ەل بٸلەدٸ. دٷنيەدەن وزعانىنا شيرەك عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ٶتسە دە, وي-تولعامدارى ەل ورتاسىندا ەلٸ كٷنگە دەيٸن ايتىلىپ كەلەدٸ. ٶمٸرشەڭ سٶزدەرٸ كەيٸنگٸ جاستارعا ٶشپەس ٶنەگە.
ەر جىلدارى بٸرنەشە جوعارى وقۋ ورنىندا, مينيسترلٸكتە ابىرويلى قىزمەتتەر اتقاردى. عۇمىرىنىڭ سوڭعى ون ەكٸ جىلىن ق. جۇبانوۆ اتىنداعى اقتٶبە ٶڭٸرلٸك مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ رەكتورلىعىنا ارنادى. قانداي قىزمەتتە جٷرسە دە, ۇمىت قالعان ۇلتتىق مۇرالاردى قايتا جاڭعىرتۋعا كٷش سالىپ, عالامات عىلىمي ەڭبەكتەر جازدى. حالىقتىڭ رۋحىن وياتىپ, قىزىل ساياساتتان سارعايا باستاعان تٸلٸن تٸرٸلتەتٸن ماقالالار جارييالادى. زاڭعار تۇلعا تۋرالى زييالى قاۋىم ايتار پٸكٸر دە بٸر تٶبە. بەرٸ دە ەل ٷشٸن تۋعان پەرزەنتتٸڭ پاراسات-پايىمىن ەڭگٸمەلەپ, جارقىن ٸستەرٸن جوقتايدى.
سانالى ەل ەرٸن ۇمىتپايدى. وعان اياداي اۋىلعا جينالعان القالى توپ دەلەل. ايماقتا ٶتكەن الاشتىڭ اتاۋلى كٷنٸنە حالىق كٶپ جينالدى. ۇلىن ۇلىقتادى, كٶزٸنە جاس الىپ, كەمەڭگەرلٸگٸن سٶز ەتتٸ.
قابٸرستاننان اتتامايتىن قازاق الدىمەن باقالى ٶڭٸرٸندە مەڭگٸلٸك تىنىس تاپقان مۇحتار ارىننىڭ كەسەنەسٸنە كەلٸپ, رۋحىنا قۇران باعىشتادى. ەڭسەلٸ ەسكەرتكٸشتٸڭ اشىلۋ رەسٸمٸندە سارقان اۋدانىنىڭ ەكٸمٸ ەرعازى قوشانبەكوۆ وسىنداي ٶنەگەلٸ ٸسكە ەلباسىنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋ باعدارلاماسى تٷرتكٸ بولعانىن ايتىپ, شاراعا قاتىسىپ وتىرعان مۇحتار ارىننىڭ زايىبى رايحان بەردٸقوجاقىزىنا, اسىلدىڭ سىنىقتارى ەرلان مەن نۇرلانعا ٸزگٸ تٸلەگٸن ارنادى.
سونىمەن بٸرگە, وبلىس ەكٸمٸ اماندىق باتالوۆتىڭ سەلەمٸن جەتكٸزدٸ. شارادا ۇلت ۇستازىنىڭ ٷزەڭگٸلەسٸ, فيلوسوفييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور امانگەلدٸ ايتالى سٶز سٶيلەپ, قايراتكەردٸڭ سان قىرىن تەبٸرەنٸسپەن ەسكە الدى. فيلوسوف اقتٶبەلٸكتەردٸڭ ىستىق سەلەمٸن دە ارقالاي كەلٸپتٸ.
– قۇرمەتتٸ اعايىن! مۇحتار ارىن – بٷكٸل قازاق حالقىنا ورتاق تۇلعا. ەسٸرەسە, ونىڭ ەسٸمٸ اقتٶبەلٸكتەرگە ٶتە ىستىق, – دەپ باستادى امانگەلدٸ ەبدٸراحمانۇلى العاشقى سٶزٸن. – مۇحتار اقتٶبەدە ۇزاق جىل رەكتور بولدى. كٶپ رەكتورلاردىڭ بٸرٸ ەمەس, كەلەلٸ وي ايتاتىن كەمەڭگەر باسشى ەدٸ. مۇحتار عاليۇلى ستۋدەنتتەردٸ عانا تەربيەلەپ قويعان جوق. سونىمەن بٸرگە, حالىقتىڭ تەربيەشٸسٸنە اينالا بٸلگەن ابزال جان. بٸلە بٸلسەڭٸزدەر, رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ العاشقى كەزەڭٸ تەۋەلسٸزدٸك العان جىلدارمەن سەيكەس كەلدٸ. سول جاڭعىرۋدىڭ العاشقى لەگٸندە مۇحتار ارىن جٷردٸ. ول قانداي ٸسكە دە قازاق رۋحانيياتى تۇرعىسىنان قارايتىن. ادامدى تٸرٸسٸندە ماقتاپ جاتادى. ٶلگەننەن كەيٸن ۇمىتادى. بٸراق ۇلى ٸستەرٸمەن ۇمىتىلمايتىن ادامدار بار. ونداي تۇلعانى حالىق ٸزدەيدٸ, ساعىنىپ تۇرادى. قايران مۇحاڭ-اي, بىلاي دەيتٸن ەدٸ-اۋ دەپ ەسكە الادى. مٸنە, مۇحتار ارىننىڭ ەر سٶزٸ, كٶرسەتكەن ٷلگٸسٸ ەل جادىندا. قازاق حالقىمەن بٸرگە.
سوناۋ بٸر جىلدارى قازاقتىڭ باتىر قىزى ەلييانى كومسومول مەكتەبٸ تەربيەلەدٸ دەپ كەۋدە سوققان كوممۋنيستەر كٶپ ەدٸ. ال ابايدى ورىس مەدەنيەتٸ ٶسٸردٸ دەگەن ۇشقارى پٸكٸرلەر جيٸ ايتىلاتىن. مۇحتار ارىن ۇلت رۋحىن جانىشتايتىن تەرٸس يدەولوگييالارعا قارسى شىعىپ, حالىقتىڭ ماڭدايالدى ماقتانىشتارى ەڭ الدىمەن قازاقتىڭ ۇلتتىق تەربيەسٸنەن نەر العاندىعىن دەلەلدەپ باعاتىن. امانگەلدٸ ايتالى الاش اعارتۋشىسىنىڭ كٶپكە ٷلگٸ بولارلىق ٸستەرٸن ەڭگٸمەلەپ بەردٸ. جيىندا سٶيلەگەن سارقان اۋدانىنىڭ قۇرمەتتٸ ازاماتى مەيرامعالي قالياسقاروۆ جيرەنشە شەشەننٸڭ دٷنيەدە نە ٶلمەيدٸ – عالىمنىڭ حاتى ٶلمەيدٸ دەپ تٷيٸندەلەتٸن اڭىزىن مىسالعا كەلتٸرٸپ, مۇحتاردىڭ ەسٸمٸ مەڭگٸ ٶشپەيتٸنٸن تٸلگە تيەك ەتتٸ.
مۇحتار ارىنداي ۇلت ۇستازىنىڭ ۇرپاعىن ٶربٸتٸپ, كيەلٸ شاڭىراعىنىڭ وتىن مازداتقان رايحان انامىز دا القالى ەلەۋمەت الدىندا اقتارىلا سٶز سٶيلەپ, بارشا جۇرتقا راحمەتٸن ايتتى.
سونداي-اق, ەسكەرتكٸشتٸڭ اۆتورى, بەلگٸلٸ مٷسٸنشٸ قادىرجان كەكٸموۆكە انالىق العىسىن جاۋدىردى. «مۇحاڭ بٷكٸل ٶمٸرٸن ۇستازدىققا ارنادى. بۇل ەسكەرتكٸش حالىقتىڭ اق نيەتٸمەن, اق باتاسىمەن اشىلىپ تۇر. مۇحاڭ بولاشاقتا ەلٸم رۋحاني باي, كەمەڭگەر بولسا ەكەن دەپ ارمانداپ كەتتٸ.
ونىڭ جٷرەگٸ دٸنٸم, تٸلٸم ەلٸم, جەرٸم دەپ سوقتى. قىسقا ٶمٸر سٷرسە دە ەسكە الاتىن ەلٸمەن مەڭگٸ بٸرگە, مەڭگٸ باقىتتى. مەن مۇحاڭداي ازاماتى بار باقىتتى ەيەلمٸن», – دەدٸ رايحان انا.
سالتاناتتى شارانىڭ ەكٸنشٸ بٶلٸگٸ «مۇحتار ارىن: ۇستاز, اعارتۋشى, قايراتكەر» تاقىرىبىنداعى عىلىمي-تەجٸريبەلٸك كونفەرەنتسييامەن جالعاسىن تاپتى. مۇندا سارقان اۋدانىنىڭ ەكٸمٸ قر پرەزيدەنتٸ كەڭسەسٸنٸڭ باسشىسى جەڭٸس قاسىمبەكتٸڭ, قر بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترٸ ەرلان ساعاديەۆتٸڭ قۇتتىقتاۋ حاتتارىن وقىپ بەردٸ.
كونفەرەنتسييادا ەر وبلىستان كەلگەن عالىمدار, وقىتۋشىلار ۇلت تۇلعاسى جايلى ەستەلٸكتەرٸن ايتىپ, سىيلىقتارىن تابىستادى. اتاپ ايتقاندا, اقتٶبە ٶڭٸرلٸك مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ وقىتۋشىسى ابىلاي مۇحامبەتجان بايانداما جاساپ, «اقتٶبەنٸڭ ابايى» اتانىپ كەتكەن تەكتٸ ازاماتتىڭ اتقارعان ۇشان-تەڭٸز ٸستەرٸنە توقتالدى. سونىمەن قاتار, كونفەرەنتسيياعا ەسكەرتكٸشتٸڭ اشىلۋىنا ىستىق ٸلتيپاتتارىن بٸلدٸرٸپ, ٸزگٸ تٸلەكتەرٸن جولداعان تانىمال تٸلتانۋشى عالىمدار ەبدۋەلي قايداردىڭ, رابيعا سىزدىقتىڭ جەنە ٶمٸرزاق ايتباەۆتىڭ سەلەمدەمەلەرٸ جەتكٸزٸلدٸ. بۇدان بٶلەك, اقتٶبە, قىزىلوردا, پاۆلودار, اتىراۋ وبلىسى ەكٸمدەرٸ مەن ۋنيۆەرسيتەت رەكتورلارىنىڭ قۇتتىقتاۋ حاتتارى وقىلىپ, جاڭا جيناقتار, عىلىمي كٸتاپتار, پورترەتتەر تارتۋ ەتٸلدٸ. ونىڭ ٸشٸندە «نۇر وتان» پارتيياسى قىزىلوردا وبلىستىق فيليالى تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەرجان بايتٸلەس مۇحتار ارىننىڭ كٷرٸشتەن بەينەلەنگەن پورترەتٸن سىيلاسا, پاۆلودار مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پرورەكتورى ارمان اقىشەۆ عالىمنىڭ جارى رايحان انامىزعا زەرلٸ كامزول جاپتى.
شارا سوڭىنان م. تٶلەباەۆ اتىنداعى حالىق اسپاپتارى وركەسترٸنٸڭ سٷيەمەلدەۋٸندە قازاقتىڭ كٷمبٸر كٷيلەرٸ تٶگٸلٸپ, جومارت تەكەباەۆتىڭ, سايا ەسەنكەلدينوۆانىڭ, بەيبٸت مۇساەۆتىڭ جەنە ەسەم سەمبينانىڭ ورىنداۋىندا ەسەم ەندەر شىرقالدى. وركەسترگە تانىمال ديريجەرلار ەلي الپىسباەۆ پەن ارمان امانجولوۆ جەتەكشٸلٸك ەتتٸ.
«اۋىلداعى ەش جەردە وقىماعان, ساقالى بەلٸنە دەيٸن تٷسكەن قاريياعا ٶزٸڭنٸڭ عىلىمي يدەيالارىڭدى تٷسٸندٸرە الساڭ, سوندا عانا ناعىز عالىم بولاسىڭ, بالام!» – دەيدٸ مۇحتار ارىن. ەتتەڭ, وسى سٶزدٸ بٷگٸنگٸ تىم تەرمينشٸل عالىمدار ەر ديسسەرتاتسيياسىنىڭ ماڭدايشاسىنا جازىپ قويسا عوي دەپ كٷيٸنەمٸز. قايراتكەر سول كەزدٸڭ ٶزٸندە عىلىمدى ۇلتتىق كودقا بەيٸمدەپ, رۋحاني جاڭعىرۋعا ٶلشەۋسٸز ٷلەس قوسىپ جٷرٸپتٸ. تاعى بٸر سٶزٸندە: «ۇستاز بەن مۇعالٸمنٸڭ ايىرماشىلىعى نەدەن كٶرٸنەدٸ دەگەندە, بٸرٸنشٸدەن, ۇستازدىڭ سوڭىنان ەرگەن شەكٸرتتەرٸ بولۋ كەرەك.
ەكٸنشٸدەن, قانداي زامان بولسا دا, ۇستاز ەڭ بٸلٸمدٸ ادام بولۋى تيٸس. ٷشٸنشٸدەن, سىنىپتا ساباق بەرٸپ تۇرعان ادامدى مۇعالٸم دەيمٸز. ال ۇستاز ٷيدە بولسىن, تٷزدە بولسىن, دالادا بولسىن, قوناقتا بولسىن, قاي جەردە بولسا دا ۇستازدىق مٸندەتٸن ادال ورىنداپ, ٶز ٸسٸمەن باسقالارعا ٷلگٸ بولۋى كەرەك. تٶرتٸنشٸدەن, ۇستاز قانداي بولسا دا ۇلتتىق سەزٸم تۋعىزاتىن ويلاردى ناسيحاتتاپ, ورتاعا سالىپ, تٷسٸندٸرٸپ, اعارتۋشىلىق قىزمەتتەردٸ اتقارۋى كەرەك. وسىنداي ادامداردى «ۇلت ۇستازى» دەپ اتايدى», – دەپ ايتىپ كەتٸپتٸ. ۇزىن-سونار سٶزدٸ مۇرتىن بۇزباي بەرگەن سەبەبٸمٸز دە سول, مۇحتار ارىندى ۇلت ۇستازى دەپ اتاۋعا ەبدەن لايىقتىعى. ۋاقىت مٸنبەرٸنەن قاراساق, بۇل بايلامدى وي ٶزٸنە ارنالىپ ايتىلعانداي.
PS: مۇحتار ارىنۇلى كٶشەسٸ, 10. باقالى اۋىلدىق مەدەنيەت ٷيٸنٸڭ مەكەنجايى وسىلاي. كونفەرەنتسييادان شىققان قالىڭ جۇرت تەكتٸ ۇلدىڭ رۋحىنا ارنالعان اسقا قاراي باعىت الدى. تاعى دا قوڭىر ماقاممەن قۇران وقىلدى. جاقسى ادامنىڭ ارتىنان جاقسى سٶزدەر ايتىلدى. عالىم جيىرما ٷش كٶكتەمنەن كەيٸن ٶزٸ قاناتتانعان ٶڭٸردە قايتا تاس مٷسٸن كەيپٸندە تٸرٸلدٸ. ەڭ باستىسى, ەل جادىنداعى ەسكەرتكٸش ٶشپەسٸن دەپ تارقاستىق بٸز دە عالىمنىڭ اقجارقىن اۋىلداستارىنا قاراي-قاراي.
قۋانىش تۇنعاتار
باقالى اۋىلى,
سارقان اۋدانى,
