"ە. بٶكەيحان اتىنداعى سىيلىققا" ۇسىنىلعان ساراپتامالىق ماقالا
قازاقستان كسرو-عا (رەسەيگە) وتار كەزٸندە ۇلت مەكتەبٸ قالىپتاستى, جاسىراتىنى جوق بٸراز جەتٸستٸكتەرگە جەتتٸك. [1] ايتالىق, بٷگٸنگٸ كٷنٸ ەلەمدە ساۋاتسىزدىقتى ەلٸ دە جەڭە الماي كەلە جاتقان ەلدەر بار. مەسەلەنكي, يندييادا, پەكٸستاندا, كٶپتەگەن اراب ەلدەرٸندە ەلٸ ساۋاتسىز, نە شالا ساۋاتتى ادامدار كٶپ. يندييادا ساۋاتسىزدار ٷلەسٸ - 30%, پەكٸستاندا - 45%, بانگالادەشتە - 42%.
كٶپتەگەن اراب ەلدەرٸندە ساۋاتسىزدىق بيٸك دەڭگەيدە جەنە ساۋاتسىزدىق قايتادان ٶسٸپ كەلەدٸ. ال دجيبۋتي, يەمەن, يراك جەنە ماروككودا ساۋاتتىلىق اراب مەملەكەتتەرٸنٸڭ ورتا دەنگەيٸنەن دە تٶمەن. قازاق زييالى قاتارىنا دٸندارلىق ينتەلليگەنتسييا, دٸن سالاسىنىڭ ينتەللەكتۋالدارى, سونداي-اق ەلدٸڭ رۋحانيياتىنىڭ ساقتالۋىنا كٶپ سەپتٸگٸن تيگٸزٸپ كەلە جاتقان ازاماتتاردى ايتسا بولادى.ولاردىڭ ٸشٸندە ارداگەر, بۇرىڭعا پارتييا جەنە كەڭەس ٷكٸمتٸ قىزمەتكەرلەرٸ بارشىلىق. بٸرەۋٸ شەجٸرە جيناسا, ەكٸنشٸسٸ رەسمي ناسيحاتشىلاردىڭ قولى جەتپەي جٷرگەن تاقىرىپتاردى قوزعاپ, جاقسى نەتيجەگە جەتەتكەنٸن بايانداۋعا بولادى.
ۇلتتىق مەكتەپتە وقۋشىلار ديناميكاسى (مىڭ ادام ەسەبٸمەن) [2]
| ۇلتتىق مەكتەپتە وقۋشىلار ديناميكاسى (مىڭ ادام ەسەبٸمەن) | |||||||
| وقۋ جىلدارى | 1985/86 | 1987/88 | 1990/91 | 1995/96 | 2003/04 | 2006/07 | 2007/08 |
| قازاق تٸلٸندە | 936.5 | 908.9 | 1008.1 | 1358.4 | 1662.5 | 1567.3 | 1553.5 |
| ورىس تٸلٸندە | 2047.1 | 2009 | 2027.2 | 1584.9 | 1207.3 | 1029.1 | 957.3 |
| ۇيعىر تٸلٸندە | 13.5 | 11.0 | 13.8 | 20.7 | 20.3 | 16.4 | 15.4 |
| ٶزبەك تٸلٸندە | 60.4 | 58.0 | 64.8 | 69.1 | 86.5 | 81.8 | 80.3 |
| ۇلتتىق مەكتەپتە وقۋشىلار ديناميكاسى (مىڭ ادام ەسەبٸمەن) | |||||||
| وقۋ جىلدارى | 2008/09 | 2009/10 | 2010/11 | 2011/12 | 2012/13 | 2013/14 | 2014/15 |
| قازاق تٸلٸندە | 1542.8 | 1551.0 | 1573.7 | 1590.7 | 1617.6 | 1649.1 | 1716.1 |
| ورىس تٸلٸندە | 903.9 | 868.5 | 843.4 | 819.5 | 805.4 | 779.7 | 802.1 |
| ۇيعىر تٸلٸندە | 15.4 | 14.7 | 14.4 | ... | ... | 14.4 | 14.7 |
| ٶزبەك تٸلٸندە | 79.2 | 79.1 | 78.9 | ... | ... | 77.9 | 79.0 |
بٸرٸنشٸ تۇجىرىم, 1985/86 - 2014/2015 وقۋ جىلدارى اراسىندا ورىس تٸلٸندە وقۋشىلار سانى ازايدى: 2047.1 مىڭنان 802.1 مىڭعا دەيٸن. ياعني ورىس تٸلٸندە وقۋشىلار سانى مٶلشەرٸ 2.5 ەسە كەمٸدٸ. بۇل ٶزگەرٸستەردٸڭ باس سەبەبٸ – ەلٸمٸزدٸڭ ەگەمەندٸك الۋى. توتاليتارالىق كسرو قۇلاعاننان كەيٸن ەلٸمٸزدٸڭ ەربٸر ۇلت ٶكٸلدەرٸ قالاعانىنشا تٶل مەكتەبٸنە بالالارىن بەرەتٸن بولدى. سونىمەن بٸرگە ورىس مەكتەبٸنەن باسقا قازاق مەكتەپ جوق جەرلەر بارشىلىق. بۇل قالالارعا جەنە سولتٷستٸك ٶلكەلەرگە قاتىستى جاعدايلار. ەلٸ 10% قازاق بالاسى ورىس مەكتەبٸندە وقىپ جٷر. ال ورىس مەكتەبٸندە قازاقشا ٷيرەنۋ قيىن ەكەنٸن ەسەپكە الساق, ولار بولاشاقتا قازاقشا بٸلمەگەندٸكتەن مەكتەپ بٸتٸرٸسٸمەن جۇمىسقا تۇرۋ ولارعا قيىندايدى دەگەن سٶز.تٸپتٸ دٷبەرا ۇرپاق سۇبەتنوس قۇرۋى ىقتيمال. ولاردىڭ ورىستانۋى, ورىسشىل بولۋى , ورىستارمەن نەكەلەسۋٸ تاڭ ەمەس. تاتارلاردا شوقىنعان تاتارلار ٶزدەرٸن كرياشەن دەپ ەسەپتەپ, كەيبٸر ساناقتاردا ٶزدەرٸن تاتاردان بٶلەك سانايدى.
ەكٸنشٸ تۇجىرىم, ەگەمەن قازاق رەسپۋبليكاسى باسقا ۇلت تٸلٸندە وقۋشىلار سانىنىڭ ٶسۋٸنە مٷمكٸندٸك بەردٸ. سول سەبەپتٸ تٷرلٸ ۇلت مەكتەپتەرٸندەگٸ وقۋشىلار سانى ٶستٸ. ايتالىق, قازاق تٸلٸندە وقيتىندار سانى: 1985/86 وقۋ جىلىندا - 936.5 مىڭ بولسا 2014/15 جىلى - 1716.1 مىڭعا دەيٸن ٶستٸ, ٶزبەك تٸلٸندەگٸ وقۋشىلار: 1985/86 وقۋ جىلى - 60.4 مىڭ وقۋشى بولسا, ال 2014/15 - 79.0 مىڭ وقۋشىعا جەتتٸ, ۇيعىر تٸلٸندە وقۋشىلار سانى: 1985/86 وقۋ جىلىندا - 13.5 مىڭ وقۋشى بولسا, 2014/15- 14.7 مىڭ وقۋشىدان استى. سول سيياقتى تەجٸك مەكتەپتەرٸ پايدا بولدى.سوڭعى ەكٸ ساناقتا ۇيعىر سانىنىڭ ٶسٸمٸ 7% جەتپەدٸ.اسسيميلياتسييالىق ٷردٸستەر باۋىرلاس ۇيعىردا كٶپ تاراپ كەلەدٸ. تٸپتٸ ەكەسٸ دە, شەشەسٸ دە ۇيعىر ازاماتتار قازاق بولىپ ٶز ەركٸمەن جازىلىپ كەلەدٸ. قىساستىق جوق جەردە توقتاۋ دا جوق ەكەنٸن ايتامىز. ياعني, ۇيعىر مەكتەبٸ مەن كلاستار سانى, سول سيياقتى وقۋشىلار سانى بولاشاقتا ازايماق.
ٷشٸنشٸ تۇجىرىم, ۇلت مەكتەپ تاعدىرى دەموگرافييالىق ٶسٸم مەن ميگراتسييالارعا تەۋەلدٸ بولدى. ورىس تٸلٸندە وقۋشىلاردىڭ سانىنىڭ ازايۋى سەبەبتەرٸنٸڭ بٸرٸ ورىس, ۋكراين, نەمٸس ەميگراتسيياسى. ورىس – رەسەيگە, نەمٸس – گەرمانيياعا, ۋكرايندەر – رەسەي مەن ۋكرايناعا اتتانا باستادى. مەسەلەنكي, 1990 جىلى كسرو ەلٸ دە بار كەزدە رەسپۋبليكانىڭ 16 ملن. 300 مىڭ جۇرتشىلىعى بولدى. سول جىلى تابيعي ٶسٸم 233.5 مىڭ, رەسپۋبليكاعا كٶشٸپ كەلگەندەر سانى - 180 مىڭ, رەسپۋبليكادان كٶشٸپ كەتكەندەر سانى - 272.4 مىڭ ادام بولدى. سوندا 1990 جىلى ميگراتسييالىق سالدو مينۋس 92.4 مىڭ ادام. قازاقتىڭ باسقا رەسپۋبليكالاردان جەنە مەملەكەتتەردەن قايتۋى 1934 جىلدان كەيٸن (اشارشىلىق اياقتالاعاننان كەيٸن) باستالىپ بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن جالعاسىپ كەلەدٸ. ال ورىس, ۋكراين, بەلورۋستاردىڭ قازاقستاننان كٶشۋٸ 1970 جىلدان باستالىپ, ەرٸ دە توقتاماي تۇر. سوندىقتان «جەرگٸلٸكتٸ قازاقتار سلاۆيان تەكتٸلەردٸ سىيدىرماي قۋىپ جاتىر» دەگەن سٶز بەكەر. كسرو-نىڭ وتارلاردى كولونيزاتسييالاۋ ساياساتى 1970 جىلدان باستاپ ٶز پەرمەنٸن كٶرسەتتٸ. كەلەسٸ فاكتور سلاۆيان حالىقتارى مەن تاتارلاردىڭ تۋۋ دەڭگەيٸ تىم تٶمەن بولدى, ال 1992 جىلدان باستاپ بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن ورىس, ۋكراين, بەلورۋس, تاتارلار ٸشٸندە دەپوپۋلياتسييا ٷردٸسٸ بايقالدى. ياعني ٶلگەندەردٸڭ سانى بۇل ەتنوستاردا تۋعانداردىڭ سانىنان ارتىق. اتالعان ۇلت ٶكٸلدەرٸنٸڭ سانى كٷن ساناپ ازايىپ جاتىر. 1994 جىلى ەلٸمٸزدەن 477 مىڭ ادام كٶشٸپ كەتتٸ دە, 70 مىڭداي ادام كٶشٸپ كەلدٸ. 1990 جىلدان باستاپ كەلگەندەردٸڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ ورالمەن ەدٸ. مٶلشەرلەپ الاعاندا ورالمانداردىڭ 60% - ٶزبەكستاننان,12% - قىتايدان, 10% - موڭعولييادان, 8% - تٷركمەنستاننان, 4% - رەسەيدەن ەكەن. جالپى, قازاقستاندا 1 ميلليون ورالمان اعايىن قونىستانىپتى. ورالماندار نەگٸزٸنەن بالالارىن قازاق مەكتەبٸنە بەردٸ. سوڭعى جىلدارى ورالمانداردى قابىلداۋ تىم كٷرت ازايتىلدى. سونىمەن بٸرگە ورىس, ۋكراين, نەمٸستەردٸڭ كەتۋٸ دە ازايدى. رەسەيدٸڭ فەدەرالىق باعدارلامالارى ٶز وتانداستارىن شاقىرۋ جۇمىسىن ٸستەپ جاتىر. مەسەلەنكي, ارنايى شاقىرۋدى رەسەيدٸڭ ٶلكەسٸ - تاتارستان دا تاراتىپ جاتىر.
تٶرتٸنشٸ تۇجىرىم, بۇرىن قالادا قازاق مەكتەبٸن, تٸپتٸ كلاسىن اشۋ قيىن بولدى. بٸز كسرو كەزٸندەگٸ شونا سماحانۇلى, مۇحتار قازىبەكۇلىنىڭ ەرلٸگٸ مەن بەلسەندٸلٸگٸن ايتىپ وتىرمىز. بٷگٸنگٸ تاڭدا قازاقتىڭ جارتىسىنان كٶبٸ, 57% قالادا تۇرادى. قازاق مەكتەبٸ قالا مەكتەبٸنە اينالدى. ەرينە بۇل باسقا ساپالىق كٶرسەتكٸش. بولاشاقتا اۋىل وقۋشىلارى ٷلەسٸ تٶمەندەي بەرمەك.
بەسٸنشٸ تۇجىرىم, بٷگٸندە ەلٸمٸزدەگٸ مەكتەپتەردٸڭ وقۋشىلارىنىڭ 73% - قازاقتار, 14% - ورىستار, 4% - ٶزبەكتەر, 1.5% - ۇيعىرلار, 1.3% - ۋكرايندەر. قازاق بالالارىنىڭ 90% -عا جۋىعى قازاق مەكتەبٸنە بارادى جەنە بۇل كٶرسەتكٸش ٶسٸپ كەلەدٸ. بولاشاقتا 120% , ياعني قازاق مەكتەبٸنٸڭ وقۋشىلارىنىڭ 20% باسقا ەتنوس ٶكٸلدەرٸ بولماق.
التىنشى تۇجىرىم, سوڭعى جىلدارى سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسىندا قازاق وقۋشىلار سانى قىسقارۋدا: 2013 جىلى - 21116 وقۋشى (139 مەكتەپتە) قازاق تٸلٸندە وقىسا, 2014 جىلى 20813 وقۋشى (136 مەكتەپتە) قازاق تٸلٸندە وقىدى. قر بٸلٸم مينيسترلٸگٸ, پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸ بٸز كٶرسەتكەن وسى كەلەڭسٸزدٸكتٸ سارالاپ, دۇرىس شارا قولدانادى دەپ ەسەپتەيمٸز. جاڭا مينيستر وسى مەسەلەگە نازار اۋدارۋعا تيٸس.
جەتٸنشٸ تۇجىرىم, قازاقتىڭ ٷلەسٸ 70% جاقىندادى. قازاق جىلدام قارقىنمەن ٶسٸپ كەلەدٸ. ەگەردە 1989 جىلى قازاقتىڭ سانى - 6 ملن. 534 مىڭ, 1999 جىلى – 7 ملن. 985 مىڭ, 2009 جىلى - 10 ملن. 096 مىڭ, ال 2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا ەسەپتەلگەن مەمستات اگەنتتٸگٸنٸڭ بولجامى بويىنشا - 11 ملن. 497 مىڭعا جەتٸپپٸز. 1989-2015 جىلدارى قازاقتىڭ جالپى ٶسٸمٸ - 5 ملن. (ناقتىراق ايتساق 4 ملن. 963 مىڭ) بولىپتى. بٸزگە ۇلتتىق بٸرەگەيلٸك كەرەك. [3] ول – قازاقستاندىق ۇلت ەمەس, ٷلكەن قازاق ۇلتى. باسقا ۇلت ٶكٸلدەرٸنە ەكٸمشٸلٸك كەدەرگٸسٸز قازاق بولىپ جازىلۋعا مٷمكٸندٸك بەرۋ (قازاقشا بٸلگەن جاعدايدا). ەگەر ورالمان باۋىرىمىز: «مەنٸ جات جەردە ٶزبەك, قاراقالپاق, قىرعىز, ت.ب. ۇلت ٶكٸلٸ رەتٸندە ەكٸمشٸلٸك جولمەن جازىپ جٸبەردٸ, بٸراق مەن قازاقپىن» دەگەنگە ازاماتتىقتى دا, قازاقتىقتى دا بەرۋ كەرەك. سول سيياقتى يدەنتيفيكاتسييانى ٶزگەرتۋ قۇقىعى جەكە ۇلت ٶكٸلدەرٸنە دە بەرٸلۋ كەرەك. بۇل بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدٸڭ كسرو توتاليتارلىق جٷيەسٸنٸڭ وزبىرلىعىنان باس تارتقانىمىز بولادى. قازاقستاننىڭ ەگەمەندٸگٸ باسقا ۇلت ٶكٸلدەرٸنە دە ٶز جاقسىلىعىن تيگٸزۋ كەرەك دەيمٸن. ولاي دەسەك, ورىس بولىپ جازىلىپ كەتكەن ۋكرايندەر, ەۆرەيلەر, تاتارلار تٶل ۇلتتىلىعىنا ورالادى.
سەگٸزٸنشٸ تۇجىرىم, مەسەلەنكي, ٶزبەك, ۇيعىر, تەجٸك مەكتەبٸن بٸتٸرٸپ, ودان كەيٸن نە ٸسكە, نە وقۋىن جالعاستىرۋعا جاراماي, جاعدايى جايسىز جٷرگەن ازاماتتاردى قايتەمٸز. سول سيياقتى ورىس مەكتەبٸن بٸتٸرگەن ورىس بالالارى تٸپتٸ ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ ورىس بٶلٸمٸن بٸتٸرٸپ, قازاقشا بٸلمەگەندٸكتەن وفيس قىزمەتٸنە دە جاراماي جاتىر. ٶزبەك,تەجٸك مەكتەبٸنٸڭ تٷلەگٸ شەتٸنەن كەتپەنشٸ مەن دٷكەنشٸدەن اسا الماي جٷر. ورتا مەكتەپ پەن ۋنيۆەرسيتەت ەلەۋمەتتٸك ٶسۋگە, كارەرا جاساۋعا جول اشۋى كەرەك ەمەس پە? سوندىقتان از ۇلتتار (ورىس مەكتەبٸ سونىڭ ٸشٸندە) مەكتەبٸن جاپپاۋ كەرەك شىعار, بٸراق ول مەكتەپتەردە 80% ساباق قازاق تٸلٸندە ٶتۋ كەرەك, سوندا عانا ۇلتتىق ازشىلىقتار مەكتەبٸن بٸتٸرگەندەر ٶز تالابى مەن تالانتىنا سەيكەس قازاقستاننان ٶز ورنىن تابادى, تٸپتٸ تەۋٸر قىزمەتتٸك كارەرا جاسايدى.
توعىزىنشى تۇجىرىم, جالپى, تٸلدەر لوكالدىق تٸلدەر, ٶلكەلٸك تٸلدەر جەنە دٷنيەجٷزٸلٸك تٸلدەر بولىپ بٸرنەشەگە بٶلٸنەدٸ. تٸلدٸك كونيۋكتۋرا جەنە تٸلدٸك ديۆەرسيفيكاتسييا. يسپان, اراب, ورىس, فرانتسۋز تٸلدەرٸ ٶلكەلٸك تٸلدەر. نەمٸس تٸلٸ مەن جاپون تٸلٸ لوكالدىق تٸل قاتارىندا. بٸراق بۇل تٸلدەر وزىق تەحنولوگييا مەن عىلىم تٸلٸ. حيندي, ۋردۋ, سۋاحيلي, باحاسا – پەلەندەي دامىماعان ەلدەردٸڭ تٸلٸ ٶلكەلٸك تٸلدەر ساپىنا جاتادى. ٸجٶ كٶلەمٸ بويىناشا يندييا ەلەمدە تٶرتٸنشٸ ورىندا, بٸراق ول ماڭىزدى ەمەس. تٸلدٸك كونيۋنكتۋرا جەنە تٸلدٸك ديۆەرسيفيكاتسييا تالابى بٸزگە بٸر-ەكٸ تٸلدٸ عانا تاڭداۋدى دۇرىستايدى. سولاردىڭ ٸشٸندە ەڭ ماڭىزدىسى اعىلشىن تٸلٸ مەن قىتاي تٸلٸ. بٸزدٸڭ پرەزيدەنت پروگرەسسيست, وزىق ادام, زامان تالابى مەن جاڭالىقتىڭ لەبٸن ۋاقىتىندا سەزەدٸ. مەكتەپ پەن جوعارى وقۋ جٷيەسٸنە اعىلشىن تٸلٸن ەنگٸزۋ نەگٸزٸنەن ورىس تٸلٸ ەسەبٸنەن بولۋ كەرەك. ەگەردە ورىس تٸلٸنە قايتادان ٷستەمدٸك بەرسەك, قازاق تٸلٸ تاعى دا شەگٸنۋگە مەجبٷر بولادى. ەگەردە بٸز اعىلشىن تٸلٸنە ەرٸك بەرٸپ قازاق تٸلٸن قورعاساق, اعىلشىن تٸلٸ ورىس تٸلٸن ٶزٸ ىعىستىرادى. مەن ٶزٸم ۋنيۆەرسيتەتتە اعىلشىن تٸلٸندە تاريح پەنٸنەن ساباق بەرەمٸن, مەنٸڭ بٸراز ستۋدەنتتەرٸمنٸڭ ورىسشاسىنان اعىلشىنشاسى تەۋٸر. رەسەي ەكونوميكالىق, تەحنولوگييالىق باعىتتا كەنجەلەپ كەلەدٸ, بٸزگە ورىس تٸلٸن قولداۋ ساياساتى قاجەت ەمەس.
بٸزدٸڭ عىلىم, مەكتەپ پەن جوعارى وقۋ ورنى جٷيەسٸنٸڭ بٸر ەلەۋلٸ كەمشٸلٸگٸ – ول اعىلشىن تٸلٸنٸڭ جەتٸسپەۋشٸلٸگٸ. مىقتى دەپ جٷرگەن عالىمدارىمىز اعىلشىنشا تٸل قاتپايدى, ياعني وقىمايدى. ەگەردە ەلەمدەگٸ عىلىم مەن بٸلٸم جٷيەسٸ اعىلشىن تٸلٸندە دەسەك, وندا كٶپ عالىمدارىمىز ەلەمدٸك ٷردٸستەن تىس جٷرگەن «قاراعىمدار». بٸزگە شەت تٸلدەر ديۆەرسيفيكاتسيياسى كەرەك. بٸز ورىس تٸلٸمەن وڭاشا قالدىق. قىتايدىڭ ەلەمدەگٸ ەكونوميكالىق قۋاتىن ەسەپكە الىپ وتىرىپ بٸز قىتاي تەحولوگييالارىن جەرسٸندٸرۋ جەنە يگەرۋ ماماندىعىن يگەرگەنٸمٸز ابزال. سول سيياقتى قىتاي قازاقتارى اتامەكەنگە جەتۋدەن بۇرىن سول مەملەكەتتەردەگٸ تەحنولوگييالىق ماماندىقتاردى يگەرگەنٸ جٶن. بۇرىن فرانتسۋز, نەمٸس فاكۋلتەتتەرٸ بار بولاتىن, ولار عايىپ بولدى. ەندٸ قىتاي تٸلٸن وقىتۋدى دا مەملەكەت شىنداپ قولعا الۋ كەرەك. بۇل ماڭىزدى باعىتتى ٶزٸمەن ٶزٸن جٸبەرۋگە بولمايدى.
ونىنشى تۇجىرىم, پوستكولونيالدىق كەزەڭدە بٸز ٷش مودەرنيزاتسييا جاساۋىمىز كەرەك: ول ەكونوميكالىق مودەرنيزاتسييا, ەلەۋمەتتٸك مودەرنيزاتسييا جەنە رۋحاني مودەرنيزاتسييا.مودەرنيزاتسييا رەفومالار ارقىلى جٷرەدٸ. ەكونوميكالىق مودەرنيزاتسييا نارىقتىق رەفورمالار جٷزەگە اسىردى. قازاقستاننىڭ سەتتٸ رەفورمالارىنىڭ بٸرٸ. ول ٷكٸمەتتٸك پەتەرلەردٸ جەكەشەلەندٸرۋ, ۇساق ورتا جەنە ٸرٸ كەسٸورىنداردى جەكە مەنشٸككە جەنە ينۆەستورلارعا بەرۋ. 2002 جىلعا تامان بۇل ٸس سەتتٸ اياقتالىپ, بٸز اقش-تان قولداۋ تاپتىق. بٸراق بٸز فەرمەرلەرگە جەردٸ جەكەشەلەندٸرٸپ بەرمەپپٸز, ولار سول جەردٸ بانكتەرگە كەپٸلدٸككە بەرٸپ كرەديت الۋى كەرەك-تٸ. سونىمەن بٸرگە بٸز ٸرٸ لاتيفۋندييالاردىڭ پايدا بولۋىنا جول بەردٸك – ٶرەسكەل ٷلەن جەر مەنشٸگٸ قالىپتاستى.ولار سۋ تەگٸن سول جەردٸ الىپ قىمباتقا ساتپاق.ٷشٸنشٸ مودەرنيزاتسييا - ۇلتتىق كەيٸپكە قايتىپ كەلۋ امالدارىن جٷزەگە اسىرۋ. ول قازاق مەكتەبٸنٸڭ ٷستەمدٸگٸن ورناتۋ. ورىس تٸلٸنە تەۋەلدٸلٸكتٸ جويۋ. ينتەللەكتۋالدىق سفەرادا قازاق جەنە اعىلشىن تٸلدەرٸ جٷرۋ كەرەك. ۇلتتىق يدەنتيفيكاتسييانى (پەرەيدەنتيفيكاتسييا) قايتا جٷزەگە اسىرۋ ۋاقىت تالابى.
ەزٸمباي عالي, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, دوتسەنت.
ەلەم تاريحى كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى.
اباي اتىنداعى قازۇپۋ. الماتى. قازاقستان
ەدەبيەتتەر پەن نۇسقالار:
1.ەزٸمباي عالي: ۇلت مەكتەپتەرٸنٸڭ حال-كٷيٸ قانداي? 19.01.16 abai.kz اتالعان ماقالا بۇرىنعى نۇسقانىڭ ٶڭدەلگەن تٷرٸ.
ازيمباي گالي Arabica-كوفە بەز كوفەينا.2015; https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_countries_by_literacy_rate
- www.stat.kz;www.nao. kz داننىە مون رك (نوبد 2014) سرەدنەە وبرازوۆانيە ۆ كازاحستانە:سوستويانيە ي پەرسپەكتيۆى.اناليتيچەسكيي سبورنيك.استانا.2015
3. ەزٸمباي عالي ۇلتتىق بولمىس جەنە سيپاتتار. 18.12.2015 http://www.shyn.kz
