رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى سوعىس ەلٸ دە جالعاسىپ جاتىر. بۇل قاقتىعىس تەك ەكٸ ەلدٸڭ ەمەس, ٷشٸنشٸ مەملەكەتتەردٸڭ دە ازاماتتارىن ٶز وربيتاسىنا تارتتى. ولاردىڭ اراسىندا قازاقستان ازاماتتارى دا بار. بٸرٸ يدەولوگييالىق كٶزقاراسپەن, بٸرٸ اقشا ٷشٸن, ەندٸ بٸرٸ شىنايى سەنٸممەن سوعىس دالاسىنا اتتانعان. بٸراق بۇل ەرەكەتتٸڭ زاڭدىق سالدارى قانداي? ولار ەلگە ورالسا, نە كٷتٸپ تۇر? ساراپشىلار نە دەيدٸ? Dalanews.kz تٸلشٸسٸ شولۋ جاسادى.
سوعىستا قانشا قازاقستاندىق جٷر?
رەسمي دەرەكتەر بويىنشا, 2022 جىلدان باستاپ ۋكراينادا جٷرٸپ جاتقان سوعىسقا قاتىسقانى ٷشٸن 30-دان استام قازاقستان ازاماتى انىقتالعان. بۇل — ناقتى تٸركەلگەندەر عانا. ساراپشىلار بۇل سان ودان ەلدەقايدا جوعارى بولۋى مٷمكٸن ەكەنٸن جوققا شىعارمايدى.
قر باس پروكۋراتۋراسى مەن ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸنٸڭ دەرەكتەرٸ بويىنشا, قازاقستاندىقتاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ رەسەي تاراپىندا جالدامالى نەمەسە ەرٸكتٸ رەتٸندە سوعىسقا قاتىسۋدا. الايدا ۋكراينا جاعىندا جٷرگەندەر دە كەزدەسەدٸ. مەسەلەن, 2023 جىلى ۋكراينا قارۋلى كٷشتەرٸ جاعىندا ەرٸكتٸ رەتٸندە سوعىسقان بٸر قازاقستاندىقتىڭ ەلگە ورالىپ, جاۋاپقا تارتىلعانى بەلگٸلٸ بولدى.
سونىمەن قاتار, "ٶمٸر سٷرگٸم كەلەدٸ" جوباسى رەسەي ەسكەرٸنٸڭ قاتارىندا ۋكرايناداعى سوعىسقا قاتىسىپ جٷرگەن قازاقستاندىقتاردىڭ تٸزٸمٸن جارييالاعان ەدٸ. جوبا مەلٸمەتٸنشە, سوعىسقا 600-دەن استام قازاقستاندىق اتتانعان. تٸزٸمدە 264 ادامنىڭ اتى-جٶنٸ كٶرسەتٸلگەن, ولاردىڭ اراسىندا قازاق ازاماتتارى دا بار.
زاڭ نە دەيدٸ?
قازاقستان زاڭناماسى بويىنشا, شەت مەملەكەتتەردٸڭ اۋماعىنداعى قارۋلى قاقتىعىستارعا قاتىسۋ قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸككە جاتادى. بۇل قر قىلمىستىق كودەكسٸنٸڭ 172-بابى بويىنشا رەتتەلەدٸ:
- 172-باپ, 1-بٶلٸك: شەت مەملەكەت اۋماعىندا جالدامالى رەتٸندە سوعىسقا قاتىسقاندار — 5 جىلدان 9 جىلعا دەيٸن باس بوستاندىعىنان ايىرىلادى.
- ەگەر بۇل ٸس ۇيىمداسقان توپ قۇرامىندا نەمەسە بٸرنەشە رەت جاسالسا — 10 جىلدان 15 جىلعا دەيٸن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ قاراستىرىلعان.
2023 جىلى قىرعىزستاندا بٸرنەشە ازامات جالدامالىلار قاتارىنا قوسىلعانى ٷشٸن سوتتالعان. قازاقستاندا دا وسىعان ۇقساس جاعدايلار تٸركەلٸپ وتىر: كەم دەگەندە 8 ادام جاۋاپقا تارتىلعان. ولار ۋكرايناداعى سوعىس ايماعىنان ەلگە ورالعان سەتتە ۇستالعان.
ساراپشىلار نە دەيدٸ?
ساياساتتانۋشى, مەجٸلٸس دەپۋتاتى ايدوس سارىمنىڭ ايتۋىنشا, بۇعان دەيٸن سيريياعا 500-گە جۋىق ادام كەتكەن, ال قازٸر ۋكرايناداعى سوعىسقا قاتىسىپ جٷرگەندەر دە از ەمەس.
“قايتارىلعاندارى قايتارىلدى, وتباسىمەن بٸرگە كەتكەندەرٸ دە بار. بٸراق بٸزدٸڭ ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸنٸڭ مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ. ونىڭ قۇرامىندا بار-جوعى 2-3 مىڭ ادام عانا. ەگەر ولار ەلدەگٸ قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتٸپ, ەكسترەميزم مەن تەرروريزمنٸڭ جولىن بٶگەي السا, سونىڭ ٶزٸ جەتكٸلٸكتٸ”, – دەدٸ سارىم.
ول سوعىسقا كەتكەن ازاماتتار ٶز تاڭداۋىن جاساعانىن جەنە بۇل جاعداي باسقالارعا ساباق بولۋى كەرەگٸن اتاپ ٶتتٸ.
“مەن ٶزٸم 2-3 ناقتى جاعدايمەن اينالىسىپ جاتىرمىن. بٸرنەشە ادام قابىلداۋىما كەلٸپ, “بالالارىمىز رەسەي تٷرمەسٸندە وتىر” دەپ شاعىمداندى. بٸز بۇل مەسەلەنٸ شەشۋ ٷشٸن ەلشٸلٸكپەن جۇمىس ٸستەپ جاتىرمىز. “سول ازاماتتى ەلگە قايتارىڭىزشى, بٸز ٶزٸمٸز-اق سوتتاپ, جازاسىن بەرەمٸز” دەگەن ەڭگٸمەنٸ بٸز دە ايتىپ جاتىرمىز. سوندىقتان, مەيلٸ ولار ۋكراينا جاعىندا بولسىن, رەسەي جاعىندا بولسىن – بەرٸبٸر. ولار ٶز تاڭداۋىن جاساعاندا, ەلگە قايتپايتىنىن بٸلٸپ كەتتٸ. ەندٸ زاڭ الدىندا جاۋاپ بەرۋٸ كەرەك”, – دەدٸ ساياساتتانۋشى.
ال "شىندىق" قوزعالىسىنىڭ باسپاسٶز حاتشىسى ەرمەك نارىمبايدىڭ سٶزٸنشە,ۋكرايناداعى سوعىستا قازا تاپقان استراحان وبلىسى تۇرعىندارىنىڭ 80 پايىزى — قازاقتار.
"بۇل ٶڭٸردە قازاق دياسپوراسى حالىقتىڭ نەبەرٸ 16 پايىزىن عانا قۇرايدى. ۋكراينادا قازا تاپقان قازاقتاردىڭ جالپى سانى 3 000-نان كەم ەمەس", دەيدٸ نارىمباي.
ونىڭ مٶزٸنشە, بۇل جاعدايدىڭ ەكٸ تٷرلٸ تٷسٸندٸرمەسٸ بار:
-
ەڭ الدىمەن ەسكەرگە جەرگٸلٸكتٸ, تٷپكٸلٸكتٸ ۇلت ٶكٸلدەرٸن موبيليزاتسييالايدى.
-
رەسەيلٸك قازاقتار ٶزدەرٸن تٶمەن ساناپ, سول كەشەننٸڭ ەسەرٸنەن ورىس پاتريوتيزمٸنە تىم بەرٸلٸپ, ورىستاردان دا بەتەر مايدانعا ٶز ەركٸمەن اتتانۋعا تىرىسادى.
بيلٸك پٸكٸرٸ
قازاقستاننىڭ ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸ ۋكرايناداعى تۇتقىننان ەكٸ قازاقستاندىق بوساپ شىققانىنان حابارسىز بولىپ شىقتى. ٸٸم ورىنباسارى سانجار ەدٸلوۆ مەجٸلٸس كۋلۋارىندا جۋرناليستەردٸڭ ۋكرايناداعى تۇتقىننان بوساتىلعان ەكٸ قازاقستاندىققا قاتىستى ساۋالعا جاۋاپ بەرە المادى.
بٸزدە ونداي اقپارات جوق. سوندىقتان تٷسٸنٸكتەمە بەرە المايمىن. بۇل ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸنٸڭ قۇزىرەتٸنە كٸرمەيتٸن مەسەلە. بٸزدٸڭ باستى مٸندەتٸمٸز – قىلمىستىڭ الدىن الۋ جەنە ونى اشۋ, – دەدٸ ەدٸلوۆ.
جۋرناليست بٸر ەمەس, بٸرنەشە رەت قايتارا سۇراق قويدى. قازاقستاننىڭ ەكٸ ازاماتى ەلگە ورالسا, نە بولاتىنىن بٸلگٸسٸ كەلدٸ. سوعان قاراماستان ەدٸلوۆ “بۇل اقپاراتتان حابارسىزبىن” دەگەننەن ارى اسپادى.
مينيستر بالاەۆانىڭ ويى قانداي?
بٷگٸن مەدەنيەت جەنە اقپارات مينيسترٸ ايدا بالاەۆا قازاقستان جەنە تمد ەلدەرٸ ازاماتتارىنىڭ ۋكرايناداعى سوعىسقا قاتىسۋىنا قاتىستى جارنامانىڭ تارالۋىنا پٸكٸر بٸلدٸردٸ. مينيستردٸڭ ايتۋىنشا, مۇنداي جارناما ەسٸرەسە «ۆكونتاكتە» مەن «ودنوكلاسسنيكي» سيياقتى ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە جيٸ كەزدەسەدٸ.
"جالعان اقپارات پەن زاڭسىز كونتەنتتٸڭ كٶلەمٸ ٶتە ٷلكەن. بٸز وسىنداي ماتەريالداردى انىقتاۋ بويىنشا اۋقىمدى جۇمىس جٷرگٸزٸپ جاتىرمىز. ولار ساراپتاماعا جەكە جٸبەرٸلەدٸ جەنە, ەرينە, كەيبٸر ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردٸڭ ەكٸمشٸلٸگٸ ولاردى دەرەۋ ٶشٸرەدٸ", دەدٸ بالاەۆا ٷكٸمەتتەگٸ بريفينگتە.
مينيستردٸڭ ايتۋىنشا, مۇنداي جالعان اقپاراتتار «جٷيەلٸ ەرٸ تۇراقتى» تٷردە تارالادى جەنە قوعامدا كەرٸ ەسەر تۋدىرۋدا.
"بۇل جەردە جاۋاپكەرشٸلٸك تەك مەملەكەتتٸك ورگاندار مەن پلاتفورمالارعا ەمەس, قاراپايىم پايدالانۋشىلارعا دا جٷكتەلەدٸ. ەلەۋمەتتٸك جەلٸ قولدانۋشىلارى قوعامداعى تۇراقتىلىق پەن جالعان اقپاراتتى تاراتپاۋ ٷشٸن ٶز جاۋاپكەرشٸلٸكتەرٸن تٷسٸنۋٸ تيٸس", دەپ قوستى ول.
بالاەۆانىڭ ايتۋىنشا, زاڭ بۇزۋشىلار جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتىلىپ جاتىر. جارنامالاردىڭ اۋقىمدى تارالۋىنا قاراماستان, مينيسترلٸك مونيتورينگ پەن ەلەۋمەتتٸك جەلٸ پلاتفورمالارىمەن جۇمىستى جالعاستىرا بەرمەك.
قوعامنىڭ رەاكتسيياسى قانداي?
جەلٸدە بۇل تاقىرىپ جيٸ تالقىلانباسا دا, ەركەز قىزۋ پٸكٸر تۋدىرادى. بٸرٸ «ٶز ەركٸمەن كەتكەن ادامعا نەگە تىيىم سالىنادى?» دەسە, ەندٸ بٸرٸ «قازاقستان بەيتاراپ ۇستانىمدى ساقتاۋى تيٸس, سوندىقتان سوعىسقا قاتىسقان ازاماتتاردى زاڭمەن شەكتەۋ قاجەت» دەگەن پٸكٸردە.
ساراپشىلار ۋكرايناداعى سوعىس قازاقستان ٷشٸن تٸكەلەي ەسكەري قاتەر بولماسا دا, ازاماتتارىنىڭ شەتەلدەگٸ قاقتىعىستارعا قاتىسۋى ەلدٸڭ ٸشكٸ ساياساتىنا, حالىقارالىق قاتىناسىنا, تٸپتٸ ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸگٸنە ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن دەيدٸ.
"بۇل — جاي عانا جەكە شەشٸم ەمەس, بۇل — زاڭمەن رەتتەلەتٸن, ٷلكەن قوعامدىق سالدارى بار مەسەلە. سوندىقتان مەملەكەت بۇل جاعدايدى ەرەكشە نازاردا ۇستاپ, تيٸستٸ شارالار قابىلداۋعا مەجبٷر", دەيدٸ جەلٸ قولدانۋشىلارى.
