Resei men Ýkraina arasyndaǵy soǵys áli de jalǵasyp jatyr. Bul qaqtyǵys tek eki eldiń emes, úshinshi memleketterdiń de azamattaryn óz orbitasyna tartty. Olardyń arasynda Qazaqstan azamattary da bar. Biri ideologiialyq kózqaraspen, biri aqsha úshin, endi biri shynaiy senimmen soǵys dalasyna attanǵan. Biraq bul árekettiń zańdyq saldary qandai? Olar elge oralsa, ne kútip tur? Sarapshylar ne deidi? Dalanews.kz tilshisi sholý jasady.
Soǵysta qansha qazaqstandyq júr?
Resmi derekter boiynsha, 2022 jyldan bastap Ýkrainada júrip jatqan soǵysqa qatysqany úshin 30-dan astam Qazaqstan azamaty anyqtalǵan. Bul — naqty tirkelgender ǵana. Sarapshylar bul san odan áldeqaida joǵary bolýy múmkin ekenin joqqa shyǵarmaidy.
QR Bas prokýratýrasy men Ulttyq qaýipsizdik komitetiniń derekteri boiynsha, qazaqstandyqtardyń basym bóligi Resei tarapynda jaldamaly nemese erikti retinde soǵysqa qatysýda. Alaida Ýkraina jaǵynda júrgender de kezdesedi. Máselen, 2023 jyly Ýkraina Qarýly kúshteri jaǵynda erikti retinde soǵysqan bir qazaqstandyqtyń elge oralyp, jaýapqa tartylǵany belgili boldy.
Sonymen qatar, "Ómir súrgim keledi" jobasy Resei áskeriniń qatarynda Ýkrainadaǵy soǵysqa qatysyp júrgen qazaqstandyqtardyń tizimin jariialaǵan edi. Joba málimetinshe, soǵysqa 600-den astam qazaqstandyq attanǵan. Tizimde 264 adamnyń aty-jóni kórsetilgen, olardyń arasynda qazaq azamattary da bar.
Zań ne deidi?
Qazaqstan zańnamasy boiynsha, shet memleketterdiń aýmaǵyndaǵy qarýly qaqtyǵystarǵa qatysý qylmystyq jaýapkershilikke jatady. Bul QR Qylmystyq kodeksiniń 172-baby boiynsha retteledi:
- 172-bap, 1-bólik: Shet memleket aýmaǵynda jaldamaly retinde soǵysqa qatysqandar — 5 jyldan 9 jylǵa deiin bas bostandyǵynan aiyrylady.
- Eger bul is uiymdasqan top quramynda nemese birneshe ret jasalsa — 10 jyldan 15 jylǵa deiin bas bostandyǵynan aiyrý qarastyrylǵan.
2023 jyly Qyrǵyzstanda birneshe azamat jaldamalylar qataryna qosylǵany úshin sottalǵan. Qazaqstanda da osyǵan uqsas jaǵdailar tirkelip otyr: kem degende 8 adam jaýapqa tartylǵan. Olar Ýkrainadaǵy soǵys aimaǵynan elge oralǵan sátte ustalǵan.
Sarapshylar ne deidi?
Saiasattanýshy, májilis depýtaty Aidos Sarymnyń aitýynsha, buǵan deiin Siriiaǵa 500-ge jýyq adam ketken, al qazir Ýkrainadaǵy soǵysqa qatysyp júrgender de az emes.
“Qaitarylǵandary qaitaryldy, otbasymen birge ketkenderi de bar. Biraq bizdiń Ulttyq qaýipsizdik komitetiniń múmkindigi shekteýli. Onyń quramynda bar-joǵy 2-3 myń adam ǵana. Eger olar eldegi qaýipsizdikti qamtamasyz etip, ekstremizm men terrorizmniń jolyn bógei alsa, sonyń ózi jetkilikti”, – dedi Sarym.
Ol soǵysqa ketken azamattar óz tańdaýyn jasaǵanyn jáne bul jaǵdai basqalarǵa sabaq bolýy keregin atap ótti.
“Men ózim 2-3 naqty jaǵdaimen ainalysyp jatyrmyn. Birneshe adam qabyldaýyma kelip, “balalarymyz Resei túrmesinde otyr” dep shaǵymdandy. Biz bul máseleni sheshý úshin elshilikpen jumys istep jatyrmyz. “Sol azamatty elge qaitaryńyzshy, biz ózimiz-aq sottap, jazasyn beremiz” degen áńgimeni biz de aityp jatyrmyz. Sondyqtan, meili olar Ýkraina jaǵynda bolsyn, Resei jaǵynda bolsyn – báribir. Olar óz tańdaýyn jasaǵanda, elge qaitpaitynyn bilip ketti. Endi zań aldynda jaýap berýi kerek”, – dedi saiasattanýshy.
Al "Shyndyq" qozǵalysynyń baspasóz hatshysy Ermek Narymbaidyń sózinshe,Ýkrainadaǵy soǵysta qaza tapqan Astrahan oblysy turǵyndarynyń 80 paiyzy — qazaqtar.
"Bul óńirde qazaq diasporasy halyqtyń nebári 16 paiyzyn ǵana quraidy. Ýkrainada qaza tapqan qazaqtardyń jalpy sany 3 000-nan kem emes", deidi Narymbai.
Onyń mózinshe, bul jaǵdaidyń eki túrli túsindirmesi bar:
-
Eń aldymen áskerge jergilikti, túpkilikti ult ókilderin mobilizatsiialaidy.
-
Reseilik qazaqtar ózderin tómen sanap, sol keshenniń áserinen orys patriotizmine tym berilip, orystardan da beter maidanǵa óz erkimen attanýǵa tyrysady.
Bilik pikiri
Qazaqstannyń Ishki ister ministrligi Ýkrainadaǵy tutqynnan eki qazaqstandyq bosap shyqqanynan habarsyz bolyp shyqty. IIM orynbasary Sanjar Ádilov Májilis kýlýarynda jýrnalisterdiń Ýkrainadaǵy tutqynnan bosatylǵan eki qazaqstandyqqa qatysty saýalǵa jaýap bere almady.
Bizde ondai aqparat joq. Sondyqtan túsinikteme bere almaimyn. Bul ishki ister ministrliginiń quzyretine kirmeitin másele. Bizdiń basty mindetimiz – qylmystyń aldyn alý jáne ony ashý, – dedi Ádilov.
Jýrnalist bir emes, birneshe ret qaitara suraq qoidy. Qazaqstannyń eki azamaty elge oralsa, ne bolatynyn bilgisi keldi. Soǵan qaramastan Ádilov “bul aqparattan habarsyzbyn” degennen ary aspady.
Ministr Balaevanyń oiy qandai?
Búgin Mádeniet jáne aqparat ministri Aida Balaeva Qazaqstan jáne TMD elderi azamattarynyń Ýkrainadaǵy soǵysqa qatysýyna qatysty jarnamanyń taralýyna pikir bildirdi. Ministrdiń aitýynsha, mundai jarnama ásirese «VKontakte» men «Odnoklassniki» siiaqty áleýmettik jelilerde jii kezdesedi.
"Jalǵan aqparat pen zańsyz kontenttiń kólemi óte úlken. Biz osyndai materialdardy anyqtaý boiynsha aýqymdy jumys júrgizip jatyrmyz. Olar saraptamaǵa jeke jiberiledi jáne, árine, keibir áleýmettik jelilerdiń ákimshiligi olardy dereý óshiredi", dedi Balaeva Úkimettegi brifingte.
Ministrdiń aitýynsha, mundai jalǵan aqparattar «júieli ári turaqty» túrde taralady jáne qoǵamda keri áser týdyrýda.
"Bul jerde jaýapkershilik tek memlekettik organdar men platformalarǵa emes, qarapaiym paidalanýshylarǵa da júkteledi. Áleýmettik jeli qoldanýshylary qoǵamdaǵy turaqtylyq pen jalǵan aqparatty taratpaý úshin óz jaýapkershilikterin túsinýi tiis", dep qosty ol.
Balaevanyń aitýynsha, zań buzýshylar jaýapkershilikke tartylyp jatyr. Jarnamalardyń aýqymdy taralýyna qaramastan, ministrlik monitoring pen áleýmettik jeli platformalarymen jumysty jalǵastyra bermek.
Qoǵamnyń reaktsiiasy qandai?
Jelide bul taqyryp jii talqylanbasa da, árkez qyzý pikir týdyrady. Biri «óz erkimen ketken adamǵa nege tyiym salynady?» dese, endi biri «Qazaqstan beitarap ustanymdy saqtaýy tiis, sondyqtan soǵysqa qatysqan azamattardy zańmen shekteý qajet» degen pikirde.
Sarapshylar Ýkrainadaǵy soǵys Qazaqstan úshin tikelei áskeri qater bolmasa da, azamattarynyń sheteldegi qaqtyǵystarǵa qatysýy eldiń ishki saiasatyna, halyqaralyq qatynasyna, tipti ulttyq qaýipsizdigine áser etýi múmkin deidi.
"Bul — jai ǵana jeke sheshim emes, bul — zańmen retteletin, úlken qoǵamdyq saldary bar másele. Sondyqtan memleket bul jaǵdaidy erekshe nazarda ustap, tiisti sharalar qabyldaýǵa májbúr", deidi jeli qoldanýshylary.
