وسىناۋ جوبا اياسىندا Dalanews.kz تٸلشٸسٸ تٷركٸستان وبلىسى كەلەس اۋدانىنا باردى. بٸراز شارۋاشىلىق پەن ٶندٸرٸس وشاقتارىن ارالاپ, ەڭبەگٸنٸڭ زەينەتٸن كٶرٸپ وتىرعان شارۋالارمەن سۇحباتتاسۋ سەتٸ تٷستٸ.
سولاردىڭ اراسىندا جاس كەسٸپكەر قۇدييار تاستانوۆتىڭ قولعا العان ٸسٸ نازارىمىزدى اۋداردى. ٷلكەن ٸستٸ قولعا العان جاس جٸگٸت كەلەس ٶزەنٸنٸڭ بويىنان بٸرنەشە جاساندى كٶلدەر قازىپ, بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتىپ وتىر ەكەن. كەزدەسۋ بارىسىندا قۇدييار شارۋاشىلىعى جايىندا جان-جاقتى ەڭگٸمەلەپ بەردٸ.
ەرەكەتسٸز وتىرۋعا بولمايدى
– قۇدييار, ٷلكەن ٶزەن-كٶلٸ جوق كەلەس اۋدانىندا بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتىپ وتىرعانىڭدى ەستٸگەن سەتتە تاڭعالدىق. جاسىرىپ قايتەيٸك, ارتىنشا ٶزٸڭمەن كەزدەسٸپ, بۇل شارۋاشىلىقتى قالاي قۇرعانىڭدى بٸلۋگە اسىقتىق. بالىق شارۋاشىلىعىن قاشان قولعا الدىڭ?
– يە, قازٸرگٸ زاماندا اۋىل شارۋاشىلىعىن زامان تالابىنا ساي دامىتۋدىڭ ماڭىزى زور. ٶزٸڭٸز دە بٸلەتٸن شىعارسىز, جەرٸ سورتاڭ, تاستى يزاريلدٸڭ ٶزٸ تامشىلاتىپ سۋارۋ جٷيەسٸن ويلاپ تاۋىپ, ٶزٸنە قاجەتتٸ اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸن ٶندٸرٸپ, بٸرازىن سىرت ەلدەرگە ەكسپورتتاپ, مول پايداعا بەلشەدەن باتىپ وتىر.
بٸراق ولارعا «تاستى جەردەن قالايشا مول ٶنٸم الىپ وتىرسىڭدار» دەپ ەشكٸم سۇراق قويمايدى.
يزاريلدٸڭ جەرٸمەن سالىستىرساڭ تٷركٸستان وبلىسىنداعى قارا جەردٸڭ تٷگٸن تارتساڭ مايى شىعادى. يە, كەلەس اۋدانىندا ٷلكەن ٶزەن-كٶل جوق. بٸراق بٸزدٸڭ ٶزەن-كٶلٸمٸز جوق دەپ ەرەكەتسٸز وتىرۋعا بولمايدى.
وسى رەتتە بٸزدەر شاعىن بولسا دا كەلەس ٶزەنٸنٸڭ مٷمكٸندٸگٸن پايدالانىپ, بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەنٸن تٷسٸندٸك.
ەرينە, بۇل رەتتە بالىق شارۋاشىلىعىن بٸرشاما دامىعان شاردارا اۋدانىمەن بەسەكەلەسە الماسپىز. بٸراق ٶزٸمٸزگە قاجەتتٸ بٸراز بالىقتى اۋدان اۋماعىندا ٶسٸرٸپ, حالىققا ۇسىناتىن مٷمكٸندٸك بار.
بٸزدەر كەلەس ٶزەنٸنٸڭ بويىندا بٸرنەشە جەردە جاساندى كٶل قازىپ, بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ٸسٸن 2016 جىلى قولعا الدىق. ەۋ باستا بٸر جاساندى كٶلدٸ قازىپ, ٸرگەدەگٸ شارداراداعى بالىق تەلٸمباعىنان شاباقتار ەكەلٸپ, جٸبەردٸك.
ارادا بٸرشاما ۋاقىت ٶتكەننەن كەيٸن قولعا العان ٸسٸمٸزدٸڭ جەمٸستٸ بولاتىنىنا كٶزٸمٸز جەتكەننەن كەيٸن تاعى دا بٸرنەشە جاساندى كٶلشٸكتەردٸ قازىپ, بالىق ٶسٸرۋ ٸسٸنە شىنداپ كٸرٸستٸك. بۇل رەتتە بٸزدٸڭ باستامامىزدى اۋداندىق ەكٸمدٸك تە قولدادى. قازٸرگٸ تاڭدا بٸزدٸڭ جوبامىز اۋداندى ەكونوميكالىق تۇرعىدان ٶركەندەتەتٸن ينۆەستيتسييالىق جوبالاردىڭ قاتارىنا ەنٸپ, ايرىقشا قولداۋعا يە بولۋدا.
– جۇمىستى 2016 جىلى باستاساڭىزدار, بالىق ٶسٸرۋ سالاسىندا بٸراز تەجٸريبە جيناعان شىعارسىزدار?
– ەرينە, شىندىعىندا, بالىق ٶسٸرۋ وڭاي شارۋا ەمەس. بٸزدٸڭ اۋداندا بۇرىندارى بالىق ٶسٸرگەن شارۋاشىلىقتار بولماعان. سوندىقتان بٸلمەگەن دٷنيەلەرٸمٸزدٸ ينتەرنەتتەن قاراپ, مامانداردى ٸزدەپ بارىپ سۇراپ-بٸلۋگە تۋرا كەلدٸ.
بۇل جەردە ٸرگەدەگٸ شاردارا اۋدانىنداعى تەلٸمباقتاردا ٶسٸرٸلگەن شاباقتاردى تاستادىق. بٸر شاباق 25-30 گرامدى قۇرادى. جاساندى كٶلدە سازان مەن دٶڭماڭداي دەپ اتالاتىن ەكٸ بالىقتىڭ تٷرٸن ٶسٸرۋدەمٸز. بۇل ەكٸ بالىقتى بٸر سۋ قويماسىندا ٶسٸرۋگە بولادى. بٸر-بٸرٸنە كەدەرگٸ جاسامايدى, جىرتقىش ەمەس. جاساندى كٶلدەگٸ بالىقتاردىڭ سالماعى 2 كەلٸگە جەتكەندە اۋلاپ, ساۋداعا شىعارۋعا بولادى.
ەكٸ تسەحتى ٸسكە قوسامىز
– سوندا توعانداعى بالىقتارعا قاي كەزدە اۋ تاستايسىزدار?
– بيىل قىستا توعانعا اۋ سالىپ, بالىقتاردى اۋلاپ, ساۋداعا شىعاردىق. ەڭ ٷلكەن توعاننان 18 توننا بالىق اۋلاندى. ٶندٸرگەن بالىقتاردىڭ بەرٸ تٷركٸستان وبلىسىنىڭ اۋماعىندا ساۋدالاندى. جالپى, وبلىستا بالىققا دەگەن سۇرانىس جوعارى. سوندىقتان بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ كەلەشەگٸ زور دەپ نىق سەنٸممەن ايتا الامىن.
توعانداعى بالىقتار مامىر ايىنىڭ ورتاسىنان باستاپ ۋىلدىرىق شاشادى. سول كەزدە توعانعا اۋ تاستاۋعا بولمايدى. ال قالعان ۋاقىتتا سالماعى 2 كەلٸگە جەتكەن بالىقتاردى اۋلاي بەرۋگە بولادى.
– بالىقتى ٶڭدەپ ساۋداعا شىعارۋ ويلارىڭىزدا بار ما?
– بالىقتاردى ٶڭدەپ تۇتىنۋشىعا جەتكٸزۋدٸ كٶپتەن بەرٸ ويلاپ جٷرگەنبٸز. سول ارمان-ماقساتىمىزعا بيىل قول جەتكٸزەيٸك دەپ وتىرمىز. تەۋەلسٸزدٸك مەرەكەسٸ قارساڭىندا اۋلانعان بالىقتاردى ىستايتىن شاعىن تسەحتى ٸسكە قوسۋ جوسپاردا بار. بٷگٸندە شاعىن ٶندٸرٸس ورنىنىڭ عيماراتىن سالدىق. جاقىن كٷندەرٸ بالىقتى ىستايتىن جابدىقتاردى ەكەلٸپ ورناتپاقشىمىز.
بٸزدەر ەكٸ تسەح اشپاقشىمىز. بٸر تسەح بٸر تەۋلٸكتە 500 كەلٸ بالىقتى ٶڭدەسە, ەكٸنشٸ تسەح بٸر توننا بالىقتى ٶڭدەيتٸن مٷمكٸندٸككە يە. اۋلانعان بالىقتاردى ٶڭدەيتٸن تسەح بولماعاندىقتان, بەرٸن ەرتٷرلٸ باعادا ساتىپ كەلدٸك. الداعى ۋاقىتتا بالىقتاردى ٶڭدەپ, تيٸمدٸ باعاعا ساتاتىن مٷمكٸندٸككە يە بولامىز. ٶندٸرٸس ورىنى ٸسكە قوسىلعاندا توعاننان جىل بويىنا قاجەتتٸ بالىقتى اۋلاپ, ٶڭدەۋگە مٷمكٸندٸك تۋادى. ەكٸ تسەح ٸسكە قوسىلسا, ٸسٸمٸز العا باسىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارى دا اشىلاتىن بولادى.
– قۇدييار, توعانداعى بالىقتاردى قالاي قورەكتەندٸرەسٸڭدەر. جەمدٸ قايدان الاسىڭدار?
– بالىقتاردى جٷگەرٸمەن جەنە بيدايمەن قورەكتەندٸرەمٸز.
– بالىقتىڭ ارنايى جەمٸ بولادى دەۋشٸ ەدٸ عوي?
– يە, ارنايى جەمدەر بار. بٸراق ول قىمبات. بٸزدەر جٷگەرٸنٸ ۇنتاقتاپ, تٷيٸرشٸكتەپ بالىقتاردىڭ جەۋٸنە ىڭعايلاپ, دايىندايمىز. ەربٸر جاساندى كٶلگە كٷن ارالاتىپ 150 كەلٸدەن جەم شاشامىز. بالىقتارعا جٷگەرٸدەن باسقا كەبەك تە بەرۋگە بولادى.
وسىدان بٸرشاما ۋاقىت بۇرىن بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ قىرى مەن سىرىن جەتٸك بٸلەتٸن ماماندار كەلٸپ, جاساندى كٶلدەردٸ ارالاپ بٸراز جايتقا كٶزٸمٸزدٸ جەتكٸزدٸ. ولاردىڭ ايتۋىنشا, جاساندى كٶلدٸڭ جاعاسىنداعى قۇراق قامىستار, كٶل تابانىنداعى شٶپتەردٸڭ اراسىندا بالىقتارعا قاجەتتٸ قورەك كٶزدەرٸ مول ەكەنٸن ايتتى. ماماندار بالىقتارعا كٷن ارالاتىپ جەم شاشقانىمىز ارتىق ەكەنٸن دە ەسكەرتتٸ. ٶيتكەنٸ شاشقان جەمٸمٸزدٸڭ بٸرازى توعاننىڭ جاعاسىنا شىعىپ قالىپتى.
جەڭٸلدەتٸلگەن نەسيەگە قولىمىز جەتسە...
– قازاقستاننىڭ قاي ايماعىن الىپ قاراساڭىز دا بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەنٸ انىق. جالپى, ٶزٸڭدەي بالىق شارۋاشىلىعىمەن اينالىسىپ جٷرگەن ازاماتتارعا مەملەكەت تاراپىنان قانداي كٶمەكتەر كٶرسەتٸلەدٸ?
– شىنى كەرەك, بٷگٸندە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىمەن اينالىسۋعا دەن قويعان ازاماتتارعا مەملەكەت تاراپىنان كٶپتەگەن قولداۋلار بار. ونى جوققا شىعارۋعا بولمايدى.
ٶزٸڭٸز دە بٸلەتٸن شىعارسىز, اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداۋ قورلارى ارقىلى قولعا العان جوبالارعا قارجىلاي قولداۋ كٶرسەتٸلٸپ, جەڭٸلدەتٸلگەن نەسيەلەر بەرٸلەدٸ.
قازٸرگٸ تاڭدا بٸزدەر مەملەكەتتٸڭ جەڭٸلدەتٸلگەن نەسيەسٸن الۋعا تالپىنىپ جاتقان جايىمىز بار. الداعى ۋاقىتتا جەڭٸلدەتٸلگەن نەسيەگە قولىمىز جەتسە, جاساندى كٶلدەردٸڭ اۋماعىن كەڭەيتۋدٸ جوسپارلاپ وتىرمىز.
بۇدان باسقا, جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك ورىندارى دا قولدان كەلگەن كٶمەكتەرٸن كٶرسەتٸپ كەلەدٸ.
تٸكەلەي بالىق شارۋاشىلىعىنا كەلەتٸن بولساق, بالىق ٶسٸرۋگە قاجەتتٸ قورەكتٸك جەم مەملەكەت تاراپىنان سۋبسيدييالانادى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸنٸڭ رەەسترٸنە نازار اۋدارساڭىز, بالىققا بەرٸلەتٸن جەمنٸڭ ەربٸر كەلٸسٸنە 50 تەڭگەدەن كٶمەكقارجى بەرٸلەتٸنٸن كٶرەسٸز.
مينيسترلٸكتٸڭ ەسەبٸنشە, جىلىنا ەر بالىققا 4 كەلٸ جەم بەرٸلەدٸ دەپ ەسەپتەلٸنگەن. ەگەر توعاندا مىڭ بالىق ٶسٸرسەڭٸز 4 توننا جەمٸڭٸز سۋبسيدييالانادى. مۇنىڭ ٶزٸ بٸزدەرگە ٷلكەن كٶمەك بولىپ تۇر. بيىل بالىق جەمٸن سۋبسيدييالاۋعا قاتىستى تيٸستٸ قۇجاتتارىمىزدى تيٸستٸ ورىندارعا ٶتكٸزٸپ قويدىق.
– بٸر سۇراق. توعاندا 1000 بالىق بار ەكەنٸن ولار قايدان بٸلەدٸ?
– سۇراعىڭىز ورىندى. جاساندى كٶلدە جٷرگەن بالىقتاردى ەشكٸم ساناي المايدى. بٸزدەر توعانعا بالىق تەلٸمباعىنان شاباقتار تاستاعاندا ولارمەن كەلٸسٸمگە وتىرامىز عوي. سۋبسيديياعا قۇجات ٶتكٸزگەندە بٸزدەرگە تەلٸمباقتان توعانعا قانشا شاباق تاستاعانى جايىندا انىقتاما قاعاز الىپ, سونى تيٸستٸ ورىندارعا ٶتكٸزەمٸز. وسىلايشا, توعاندا قانشا بالىق ٶسٸپ جاتقانىن راستاي الامىز.
– بالىقتارعا تاعى قانداي كٷتٸم كەرەك?
– بالىقتارعا ۋاقىتىلى جەمٸن شاشىپ تۇرۋ كەرەك. و باستا جاساندى كٶلدٸڭ جاعاسىن جاعالاي ٶسكەن قامىستار مەن كٶل تابانىنداعى جالبىزداردى تازالاپ تۇرۋ كەرەك شىعار دەپ ويلاعانبىز. سٶيتسەك, ونىڭ قاجەتٸ جوق ەكەن.
ماماندار قايتا قامىس پەن جالبىز بالىقتارعا قاجەتتٸ تابيعي قورەك قورىن تٷزەتٸنٸن ايتتى.
ايتپاقشى, بالىقتار قىستا سۋ تٷبٸنە شٶگٸپ, ۇزاق ۇيقىعا كەتەدٸ ەكەن. سول سەبەپتٸ قاڭتار, اقپان ايىندا جەم شاشپايمىز.
قىستا سۋ بەتٸنە مۇز قاتقاندا مۇزدى جارىپ, بالىقتارعا وتتەگٸنٸڭ بارۋىن قامتاماسىز ەتەمٸز. تٷركٸستان وبلىسىنىڭ قىسى قاتتى ەمەس قوي, قاڭتار مەن اقپان ايىندا عانا كٷن ارالاتىپ مۇزدى ويىپ وتىرامىز. ال قالعان ۋاقىتتا سۋ بەتٸنە مۇز قاتپايدى.
ەڭ باستىسى, بالىقتار ٷشٸن سۋدىڭ تازارىپ تۇرعانى ماڭىزدى. كەلەس ٶزەنٸنٸڭ بٸر ارىق سۋى جاساندى كٶلدەرگە تٷسٸپ, ەڭ سوڭعى كٶلدەن ٶزەنگە قايتا قوسىلىپ كەتٸپ وتىرادى.
سۇحباتتاسقان نۇرلان جۇماحان
