اقش كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸنە قارسى حالىقارالىق كەلٸسٸمنەن شىعىپ, ٶزدەرٸنٸڭ مۇنايى مەن گازىنىڭ ٶندٸرٸس كٶلەمٸن كٷرت ارتتىرماق. وسى ۋەدەسٸنە ساي اقش-تىڭ جاڭادان سايلانعان پرەزيدەنتٸ دونالد ترامپ دٷيسەنبٸدە كەڭ-كٶلەمدٸ جوسپارىن جارييالادى. بۇل قادامدار ۆاشينگتوننىڭ ەنەرگەتيكالىق ساياساتىنداعى كٷرت ٶزگەرٸستٸ بٸلدٸرٸپ قانا قويماي, ەلەمدەگٸ ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردى ەكسپورتتاۋشىلارعا دا ٷلكەن قاۋٸپ تۋدىرۋى ىقتيمال. ەلەمدٸك شيكٸزات رەسرۋستارى نارىعىنداعى جاعداي قالاي ٶربۋٸ مٷمكٸن? مۇنى Dalanews.kz سايتىنىڭ بٷگٸنگٸ ساراپتامالىق ماتەريالىنان وقىپ-بٸلە وتىرىڭىزدار.
Brent ماركالى مۇناي باعاسىنىڭ بٷگٸنگٸ تٶمەندەۋٸ نەنٸ بٸلدٸرەدٸ?
شيكٸزات نارىعى جان-جاعىنا بايىپپەن قاراۋدا. ترامپ يناۋگۋراتسيياسى كەزٸندەە Brent ماركالى مۇنايدىڭ بٸر باررەلٸنٸڭ قۇنى 80,66 دوللارعا دەيٸن تٶمەندەدٸ. يە, ينۆەستورلار دونالد ترامپتىڭ اق ٷيگە ورالۋىنا دايىندالۋدا. باستى نازار ترامپ ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ ەنگٸزٸلگەن سانكتسييالار مەن ەرتٷرلٸ شەكتەۋلەرگە قاتىستى ٶزٸن قالاي ۇستاناتىندىعىندا بولادى. سونىمەن قاتار ترەيدەرلەر يران مەن ۆەنەسۋەلاعا قاتىستى ساۋدا باجدارى مەن ىقتيمال سانكتسييالار تۋرالى كٶبٸرەك بٸلگٸسٸ كەلەدٸ. ٶتكەن اپتادا شيكٸ مۇناي باعاسى 1,3%-عا ٶستٸ. بۇعان اقش-تىڭ رەسەيگە قارسى سانكتسييالارىنان كەيٸن شيكٸزات تاسىمالى كٸلت توقتاۋ ىقتيمالدىلىعىنا بايلانىستى تۋىنداعان قورقىنىش جەنە ينفلياتسييانىڭ تٶمەندەۋ بەلگٸلەرٸ اياسىندا اقش-تىڭ پايىزدىق مٶلشەرلەمەلەردٸ تٶمەندەتۋٸ مٷمكٸن دەگەن بولجامدار ەسەر ەتتٸ. الايدا تاياۋ شىعىستاعى شيەلەنٸستٸڭ بەسەڭدەۋٸ باعانىڭ ودان ەرٸ ٶسۋٸن شەكتەۋٸ مٷمكٸن. جەكسەنبٸدە حاماس پەن يزرايل كەپٸلگە الىنعاندار مەن تۇتقىندارمەن الماستى, بۇل 15 ايلىق قاقتىعىستان كەيٸنگٸ اتىستى توقتاتۋدىڭ العاشقى كٷنٸ بولدى.
قالاي دەگەنمەن دە ەلەمدٸك مۇناي نارىعىنداعى قازٸرگٸ احۋال "باعانى كەرەك بولسا, 40 دوللارعا دەيٸن تٷسٸرەمٸن" دەگەن ترامپتىڭ ايتقانىنىڭ بۇل ٸسكە اسىرىلا باستاۋىن بٸلدٸرەدٸ مە? حالىقارالىق ساراپشىلار قاۋىمى وسىنى ەگجەي-تەگجەي زەرتتەپ كٶرٸپتٸ.
ترامپ يناۋگۋراتسيياسىندا مۇناي تۋرالى نە ايتتى?
"امەريكا قايتادان ٶندٸرۋشٸ ەلگە اينالادى جەنە بٸزدە باسقا ٶندٸرۋشٸ ەلدەردە جوق نەرسە بار: جەر بەتٸندەگٸ بارلىق ەلدەر اراسىنداعى مۇناي مەن گازدىڭ ەڭ ٷلكەن قورى. بٸز ولاردى قولداناتىن بولامىز",- دەدٸ ترامپ ٶزٸنٸڭ يناۋگۋراتسييالىق سٶزٸندە.
ترامپ بۇل جارلىقتار تۇتىنۋشىلىق باعانى تٶمەندەتۋگە جەنە اقش-تىڭ ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸگٸن جاقسارتۋعا كٶمەكتەسەتٸنٸن ايتتى.
"بٸز باعانى تٶمەندەتەمٸز, ستراتەگييالىق رەزەرۆتەرٸمٸزدٸ قايتادان لىق تولتىرامىز جەنە امەريكالىق ەنەرگەتيكالىق شيكٸزات رەسۋرستارىن بٷكٸل ەلەمگە ەكسپورتتايمىز", — دەدٸ ول.
ترامپ مۇناي باعاسىن قالاي تٶمەندەتۋٸ مٷمكٸن نەمەسە ونىڭ كەلەسٸ قادامى قانداي?
ترامپ مۇناي باعاسىن تٶمەندەتۋدٸ ٶز ماقساتى دەپ سانايدى. سولايشا ول اقش-تىڭ وسى سەكتورداعى باستى ەكٸ بەسەكەلەسٸ – رەسەي مەن ساۋد ارابيياسىن جەڭبەك نيەتتە. سول ٷشٸن بٷگٸنگٸ اقش-تاعى مۇناي مەن گاز ٶندٸرٸسٸن تاعى 15 پايىزعا نەمەسە تەۋلٸگٸنە 3 ملن باررەلگە ارتتىرۋدى كٶزدەپ وتىر. اقش قازٸردٸڭ ٶزٸندە ەلەمدەگٸ ەڭ ٸرٸ ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردى ٶندٸرۋشٸ بولىپ تابىلادى. گاز كوندەنساتى ارالاس مۇنايعا يە امەريكا تەۋلٸگٸنە 13 ملن باررەلدەن استام مۇناي ٶندٸرەدٸ, ال رەسەي مەن ساۋد ارابيياسى بۇل كەزدە تەۋلٸگٸنە شامامەن 10,5 ملن باررەل ٶندٸرٸسكە يە. سونىمەن قاتار, اقش جەر بەتٸندەگٸ سۇيىتىلعان گازدىڭ جەتەكشٸ ەكسپورتتاۋشىسى بولىپ تابىلادى. امەريكا رەسەيدٸڭ ۋكرايناعا باسىپ كٸرۋٸ جەنە ۆلاديمير پۋتيننٸڭ ەۋروپاعا جارييالاعان گاز سوعىسى تۋرالى شەشٸمٸنەن كەيٸن ەۋروپاداعى پوزيتسيياسىن نىعايتا باستادى. "گازپروم" ٶزٸنٸڭ ەڭ قولجەتٸمدٸ جەنە تيٸمدٸ ەۋروپالىق نارىعىنان ايىرىلدى. بوس ورىندى امەريكالىق گاز كومپانييالارى باستى, ال ترامپ ولاردىڭ ٷستەمدٸگٸن نىعايتۋعا, سونىمەن بٸرگە قاتار, كانادا جەنە اۆسترالييا سىندى باسقا ٸرٸ ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ ازييا نارىعىنداعى ٷلەسٸنە قول سالماق نيەتتە. بۇل ونىڭ رەفورمالارىنداعى ەكٸ باستى ماقساتتارىنىڭ بٸرٸ. ەكٸنشٸسٸ - امەريكانىڭ ٸشكٸ نارىعىندا جانار-جاعارمايدىڭ باعاسىن تٶمەن ۇستاپ تۇرۋ ٷشٸن ٶندٸرٸستٸ ارتتىرۋ. قازٸر ونداعى گاز اقش-تىڭ ەكٸ ٸرٸ ەكونوميكالىق قارسىلاسى - ەۋروپاعا نەمەسە قىتايعا قاراعاندا ٷش ەسە ارزان. بۇل امەريكالىق ٶنەركەسٸپكە بەسەكەلەستٸك جاعىنان ارتىقشىلىقتار بەرٸپ, ەڭ باي ەلدە ەل-اۋقاتتىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتەدٸ.
اقش-تا ٶندٸرٸس كٶلەمٸن ارتتىرۋعا نە كەدەرگٸ نەمەسە بايدەننٸڭ "تۇزاعى"
"جالپى, مۇناي ٶندٸرٸسٸن ارتتىرۋدىڭ ەكٸ جولى بار. بٸرٸنشٸسٸ- مەملەكەت تاراپىنان بولاتىن قاتاڭ رەتتەۋدٸ جۇمسارتۋ, ەكٸنشٸدەن, مۇناي كومپانييالارى ٶندٸرٸسٸنە قولداۋ جاسايتىن جاعدايلار تۋدىرۋ", - دەيدٸ Institute of International Finance (IIF) ساراپشىسى مارسەللو ەستەۆاو.
سوڭعى تٶرت جىلدا دجو بايدەننٸڭ ەنەرگەتيكالىق قازبا وتىننان جاسىل كٶزدەرگە الماستىرۋعا ارنالعان "جاسىل" رەفورمالارى مۇنايشىلاردى تٸزگٸندەپ كەلدٸ. سول سەبەپتٸ ترامپتىڭ ەكٸنشٸ مەرتە پرەزيدەنت بولۋى ولاردىڭ "جىرتقىش ينستيكتٸن" وياتارى سٶزسٸز. جالپى, بۇل رەتتە الدا بٸر-بٸرلەپ الىپ شىقپاق ترامپتىڭ جەڭٸنە تىققان "باستى كٶزٸرلەرٸ" بار. بٸرٸنشٸسٸ - مۇنايشىلارعا فەدەرالدى جەرلەر مەن قايرانداردى بەرۋ. قازٸر ولاردا جەنە ٷندٸ جەرلەرٸ قورلارىندا اقش-تاعى بارلىق مۇنايدىڭ تٶرتتەن بٸر بٶلٸگٸ ٶندٸرٸلەدٸ. بايدەن تابيعاتتى قورعاۋ ٷشٸن, ەڭ الدىمەن, تىنىق مۇحيتى مەن اتلانت مۇحيتىنىڭ قايراڭىندا مەملەكەتتٸك مەنشٸكتٸڭ ەدەۋٸر بٶلٸگٸن يگەرۋگە تىيىم سالىپ, ليتسەنزييا بەرمەدٸ.
ترامپ مۇنايعا باي فەدەرالدى شتاتتاردا, ەڭ الدىمەن الياسكا مەن تەحاستا, سونداي-اق پارسى شىعاناعىنىڭ مەملەكەتتٸك قايراڭىندا بۇرعىلاۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋگە رۇقسات بەرۋٸ مٷمكٸن. الايدا, فەدەرالدى جەرلەردٸ بەرۋ — بۇل شايقاستىڭ بەل ورتاسى. ودان كەيٸن بارلاۋ مەن ٶندٸرۋگە رۇقسات الۋ كەرەك بولادى. بۇل - ترامپتىڭ ەكٸنشٸ كٶزٸرٸ.
فەدەرالدى شتاتتاردى باسقارۋ بيۋروسىنىڭ (BLM) مەلٸمەتتەرٸ بويىنشا, ونىڭ بٸرٸنشٸ پرەزيدەنتتٸك مەرزٸمٸندە رۇقسات الۋعا ورتا ەسەپپەن 174 كٷن قاجەت بولعان. ال بايدەننٸڭ تۇسىندا بۇل ۋاقىت 258 كٷنگە سوزىلدى, سونىمەن قاتار بيلٸككە كەلگەننەن كەيٸن ول رۇقسات بەرۋدٸ مٷلدەم توقتاتتى جەنە تٶرت جىلدىق پرەزيدەنتتٸك مەرزٸمنٸڭ ورتاسىندا عانا ونى قايتا قاراي باستادى.
ترامپتىڭ ٷشٸنشٸ كٶزٸرٸ - ينفراقۇرىلىمداردى دامىتۋ. ترامپ بايدەننٸڭ كەزٸندە تىيىم سالىنعان قۇبىرلاردى سالۋعا رۇقسات بەرۋدٸ كٶزدەپ وتىر. مۇندايدا كومپانييالار جاڭا ٶتكٸزۋ نارىقتارىنا جەنە ەكسپورتتىق تەڭٸز تەرمينالدارىنا قول جەتكٸزٸپ, سولاردىڭ كٶمەگٸمەن كەن ورىندارىندا ٶندٸرٸستٸ تەز ارتتىرۋعا مٷمكٸندٸك الادى. جاڭا ەكٸمشٸلٸكتٸڭ قولعا الماق تٶرتٸنشٸ شاراسى ٶندٸرٸس پەن ۇسىنىستى ەمەس, مۇناي مەن گازعا دەگەن سۇرانىستى قولداۋعا ارنالعان. ترامپ بايدەننٸڭ اۋقىمدى "جاسىل" سۋبسيدييالارىن الىپ تاستاۋعا, ەكولوگييالىق تالاپتاردى جەڭٸلدەتۋگە جەنە اۆتوموبيلدەردٸڭ بەنزيننەن جاڭارتىلاتىن كٶزدەرگە اۋىسۋىن قايتا قاراۋعا نيەتتٸ. سونىمەن, بەسٸنشٸ كٶزٸر — بايدەن ەنگٸزگەن سۇيىتىلعان گاز ەكسپورتىنا ەنگٸزگەن شەكتەۋلەردٸ جويۋ.
ترامپ جۇمىسقا كٸرٸسكەن بٸرٸنشٸ كٷنٸ-اق سۇيىتىلعان مۇناي گازى ەكسپورتىنا ەنگٸزٸلگەن شەكتەۋلەردٸ الىپ تاستاي الادى, بٸراق بٸردەن ەكٸ مەسەلەگە تاپ بولادى. بٸرٸنشٸدەن, بايدەن جاعالاۋ تەرمينالدارىنىڭ كەڭەيتۋدٸڭ ەكولوگييالىق سالدارىن زەرتتەۋ سىلتاۋىمەن تىيىم سالدى. سوندىقتان ساراپتاما اياقتالعانعا دەيٸن بەرٸلگەن كەز-كەلگەن رۇقسات سوتتا داۋ تۋعىزۋى مٷمكٸن. بٸراق بۇل مەسەلە ۋاقىتشا — ەكولوگييالىق ساراپتامانىڭ رەسمي بٶلٸگٸ بٸر ايدان كەيٸن اياقتالادى. اۆسترالييانىڭ تەجٸريبەسٸ كٶرسەتكەندەي, ەلدەقايدا ٷلكەن كەدەرگٸ — بۇل گازدىڭ ٸشكٸ باعاسىنىڭ ٶسٸمٸ, ٶيتكەنٸ شيكٸزات باعالارى بٸرنەشە ەسە جوعارى بولاتىن سىرتقى نارىقتارعا ەكسپورتتالادى. ال ترامپ ەنەرگييا رەسۋرستارىنىڭ قىمباتتاۋىنان اۋلاق بولعىسى كەلەدٸ, ٶيتكەنٸ ول سايلاۋشىلارعا, كەرٸسٸنشە باعانى تٶمەندەتۋگە ۋەدە بەرٸپ وتىر. جەكە كومپانييالاردى "بۇرعىلاۋعا جۇمىلدىرۋ" جۇمىسى دا وڭاي ەمەس. كومپانييالار رەنتابەلدٸلٸككە جەنە الداعى جىلدارعا قاراپ ينۆەستيتسييالىق شەشٸمدەر قابىلدايدى. ەگەر ترامپتىڭ مۇناي مەن گاز باعاسىن تٶمەندەتۋ ماقساتىنا قول جەتكٸزٸلسە, وندا ولار بارلىق فەدەرالدى جەرلەردٸ تەگٸن بەرسە دە, كٶپ بۇرعىلاۋعا بەيٸلدٸلٸك تانىتپايدى.
ترامپ ايتقان باعالار - 40 دوللاردىڭ دا, 65 دوللاردىڭ دا اۋىلى الىس
كانزاس-سيتي فەدەرالدى رەزەرۆتٸك بانكٸنٸڭ مۇنايشىلار اراسىندا جٷرگٸزگەن جاڭا ساۋالناما نەتيجەسٸ كٶرسەتكەندەي, قولدانىستاعى كەن ورىندارىن پايدا تابۋ ٷشٸن مۇنايدىڭ بٸر باررەلٸنٸڭ ورتاشا باعاسى 65 دوللار بولۋى قاجەت. ال ٶندٸرٸستٸ ەدەۋٸر ارتتىرۋ ٷشٸن بٸر باررەل قۇنى 89 دوللار بولعانى كەرەك.
بٸراق ولاردىڭ ەشقايسىسى باعا ٶسەدٸ دەپ كٷتپەيدٸ. ورتاشا العاندا, مۇنايشىلار "جارتى جىلدان كەيٸن بٸر باررەلدٸ 73 دوللار, بٸر جىلدان كەيٸن 77 دوللار جەنە ەكٸ جىلدان كەيٸن 80 دوللاردان ساتامىز" دەپ بولجايدى. سوندىقتان, ٸرٸ كومپانييالاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ ترامپتىڭ جٸگەرلەندٸرەتٸن مەلٸمدەمەلەرٸنە قاراماستان, ينۆەستيتسييالاردى ارتتىرۋعا نيەتتٸ ەمەس. سونىمەن قاتار, ينۆەستورلار مەن نارىق اكتسيونەرلەرگە ديۆيدەندتەر مەن اكتسييالاردى ساتىپ الۋ تٷرٸندەگٸ تٶلەمدەردٸ كٶبٸرەك تٶلەۋدٸ تالاپ ەتەتٸن بولادى.
وپەك+ مۇناي ٶندٸرۋشٸلەرٸنٸڭ نەگٸزگٸ كارتەلٸ دە, IEA باتىس تۇتىنۋشى ەلدەرٸنٸڭ باس ساراپتامالىق ورتالىعى دا (حالىقارالىق ەنەرگەتيكالىق اگەنتتٸك) ەلەمدٸك ەكونوميكا پروبلەمالارىنا جەنە قىتايدىڭ نەگٸزگٸ تۇتىنۋشىسىنىڭ تەبەتٸنٸڭ تٶمەندەۋٸنە بايلانىستى 2025 جىلى مۇناي مەن گازعا سۇرانىس باياۋ ٶسەدٸ دەپ بولجايدى. ەلەمدە مۇنايعا دەگەن سۇرانىس حالىق سانىنىڭ ٶسۋٸنە جەنە ٶنەركەسٸپتٸڭ دامۋىنا بايلانىستى ٶسۋدە. اعىمداعى جىلى IEA ەسەپتەۋلەرٸ بويىنشا, ول تەۋلٸگٸنە تاعى 1 ملن باررەلگە ارتىپ, تەۋلٸگٸنە 104 ملن باررەلدٸ قۇرايدى. سونىمەن بٸرگە اقش-تىڭ رەسەي مەن يراننىڭ "كٶلەڭكەلٸ فلوتىنا" قارسى سانكتسييالارىنا بايلانىستى ۇسىنىس ازايادى. الايدا, ەلەمدٸك نارىقتا داعدارىس پەن باعانىڭ كٷرت ٶسۋٸن ەلٸ ەشكٸم بولجامايدى.
بٸرٸنشٸدەن,ٶيتكەنٸ اقش پەن قىتاي تاپشىلىققا ارالاسۋ ٷشٸن ٷلكەن ستراتەگييالىق قورلارعا يە. ەكٸنشٸدەن, وپەك+ وسى جىلى كارتەلگە مٷشە ەلدەردٸڭ مۇناي ەكسپورتىنا شەكتەۋلەردٸڭ بٸر بٶلٸگٸنەن باس تارتپاقشى. ٷشٸنشٸدەن, وپەك + قۇرامىنا كٸرمەيتٸن ەلدەر, سونىڭ ٸشٸندە اقش, كانادا, برازيلييا, گايانا جەنە ارگەنتينا بيىلعى جىلى ٶندٸرٸستٸ تەۋلٸگٸنە تاعى 1,5 ميلليون باررەلگە ۇلعايتپاقشى.
"وسى قوسىمشا شارالاردىڭ بارلىعى مەسەلە تۋىنداپ, جەتكٸزٸلٸمدەر توقتاعان جاعدايداعى بوس ورىندى, كٷتٸلگەن سۇرانىس ٶسٸمٸن دە قامتاماسىز ەتۋٸ كەرەك", — دەيدٸ حالىقارالىق ەنەرگەتيكا اگەنتتٸگٸنٸڭ ساراپشىلارى.
ەگەر ارزان باعا بولماسا, وندا, ەڭ بولماعاندا, رەتتەۋدەگٸ جەڭٸلدٸكتەر ترامپقا اقش-تا مۇناي مەن گاز ٶندٸرٸسٸنٸڭ ٶسۋٸنە كٶمەكتەسە الادى ما? ەگەر بۇل ورىن السا, IIF ەكونوميستەرٸنٸڭ پٸكٸرٸنشە, بۇل جاقىن ارادا بولا قويمايدى.
"فەدەرالدىق جەرلەرگە ليتسەنزييالار الۋ پروتسەسٸ بٸر جىلدى, تٸپتٸ ٶندٸرٸستٸ باستاعانعا دەيٸن ونداعان جىلدى قامتيدى, ول جەردە تاۋ-كەن جۇمىستارى باستالعانعا دەيٸن جىلدار, تٸپتٸ ونداعان جىلدار كەرەك بولادى. دەمەك, ترامپتىڭ 2028 جىلعى پرەزيدەنتتٸك مەرزٸمٸ اياقتالعاننان كەيٸن عانا بۇل مٷمكٸن بولادى", - دەيدٸ ولار.
