سەيداحمەت قۇتتىقادامنىڭ سول كەزدەگٸ 8 تٷرلٸ بولجامى بٷگٸندە شىنعا اينالا باستاعانىن كٶزٸمٸز كٶرۋدە. بيلٸك ترانزيتٸ نٷكتەلەنٸپ, ەلدٸڭ ساياسي ارەناسىندا اۋىس-تٷيٸستەر جالعاسىپ جاتىر. ەرٸ قاراي نە بولماق? سەيداحمەت مىرزا سول كەزدەگٸ ەكس-پرەزيدەنت نازارباەۆ پەن ونىڭ «مۇراگەرٸ» توقاەۆقا تۋرالى ايتقان پٸكٸرلەرٸنەن اينىعان جوق پا?
Dalanews.kz ساراپشىمەن سۇحبات قۇرعان ەدٸ.
...
نەگە توقاەۆ? نەگە باسقا ەمەس?
Dalanews: اعا, ەڭگٸمەمٸزدٸ ەرينە, «قازاق دراماسىنان» باستايمىز. ەلدە رەسمي بيلٸك ترانزيتٸ تۋرالى ەشكٸم ايتپاعان ۋاقتا, سٸز توقاەۆتىڭ تاقتى يەلەنەتٸنٸن جازدىڭىز...
– بۇل تۋرالى وسىدان 10-15 جىل بۇرىن العاش بولىپ ايتقانمىن. كەيٸن قازٸرگٸ پرەزيدەنت حاتشىسى بەرٸك ۋەليدٸڭ 31 ارناداعى باعدارلاماسىندا (11 جىل بۇرىن): «بٸزدٸڭ قوعامداعى, ساياسي ەليتا ٸشٸندەگٸ مۇراگەرلٸككە ەڭ قولايلىسى - توقاەۆ», - دەپ ايتقان ەدٸم.
«قازاق دراماسى» كٸتابىن وقىساڭىز, مەن كٶپ نەرسەنٸ بولجاپ ايتقانمىن. نەگە توقاەۆ? نەگە باسقا ەمەس? سول ەڭبەگٸمدە بەرٸن تٷسٸندٸرٸپ جازدىم. مەنٸڭ ويىمشا, سولاي بولعانى دا دۇرىس بولدى.
مەن ماقالالارىمدا قازاقستان تاريحىن جازىپ كەلەمٸن. ەر جىلى, ەر سەتتە نە بولعانىن باعالاپ, ساراپ قىلىپ جازامىن. مىسالى, 1992 جىلى «وپتيميزم حوروشو, رەاليزم لۋچشە» دەگەن ماقالامدى شىعاردىم. وندا, تەزٸرەك تەڭگەنٸ ەنگٸزۋ كەرەكتٸگٸن ايتىپ, دابىل قاققانمىن. وعان سول كەزدە ەشكٸم قۇلاق سالعان جوق. ەگەر سول كەزدە قۇلاق اسسا, قازٸرگٸ جاعداي مٷلدە باسقاشا بولار ەدٸ. كٶپ اقشا كٷيٸپ كەتتٸ, ينفلياتسييا بولدى. بٸز بٸرٸنشٸ بولىپ ٶز اقشامىزدى ەنگٸزگەندە, رۋبل كەرٸسٸنشە, رەسەيگە باراتىن ەدٸ. سوندا بٸزدٸڭ ەكونوميكامىز دا اسا اۋىر سوققىدان امان قالار ەدٸ...
نازارباەۆ كاپيتالىنىڭ 80 پايىزىن ەلگە قايتارۋى كەرەك
Dalanews: سٸز «قازاق دراماسىندا»: «توقاەۆ نازارباەۆتىڭ يميدجٸنە نۇقسان كەلتٸرمەۋ ٷشٸن بار كٷشٸن سالادى. سەبەبٸ, ول بٷگٸنگٸ جەتٸستٸگٸ ٷشٸن نازارباەۆقا قارىزدار»,- دەيسٸز. سٸز ايتقانداي توقاەۆ مۇراگەر بولدى, پرەزيدەنتتٸكتٸ قولىنا الدى. وسىعان دەيٸن نازارباەۆتىڭ يميدجٸنە نۇقسان كەلتٸرمەۋ ٷشٸن كٷشٸن سالدى. بٸراق وسى قاڭتار وقيعاسىنان كەيٸن ەكەۋٸنٸڭ اراسى الشاقتاعانعا ۇقسايدى...
– بٸرٸنشٸدەن, سول كٸتاپتى شىعارۋدىڭ ٶزٸندە ماعان قيىنعا تٷستٸ. تاريحىن ايتىپ بەرەيٸن. 2002 جىلى «ميراجي ي رەاليي» دەگەن كٸتاپ شىعاردىم. سونىڭ ٷش رەتكٸ باسىلىمىن كنب (ۇقك) ٶرتەپ جٸبەردٸ. ونىڭ دەلەلدەرٸ مەندە بار. سوسىن بٸر جولى بٸشكەكتە باسىپ شىعارماق بولدىق. سونىڭ ٶزٸن ٶرتەپ جٸبەردٸ. سوندىقتان, وسى جولى مەن ٶتە مۇقييات قارادىم. قالاي بولسا دا شىعۋىم كەرەك بولدى. قازٸرگٸ كٶزبەن قاراعاندا ول ەڭبەگٸمدەگٸ ايتىلعان پٸكٸر جۇمساقتاۋ سيياقتى, ال سول كەزدەگٸ كٶزبەن قاراساڭىز ٶتە ٶتكٸر ەدٸ.
توقاەۆقا زييان كەلمەسٸن دەدٸم. سەبەبٸ: «ويباي وسى توقاەۆ كەرەمەت, وسى پرەزيدەنت بولادى», - دەسەڭ, نازارباەۆ ٶكپەلەپ, ٶشتەنٸپ, توقاەۆقا جول بەرمەۋٸ مٷمكٸن ەدٸ.
ول كەزدە ول كٸسٸ قىلت ەتە قالاتىن ادام بولدى عوي.
دەگەنمەن نۇرسۇلتانعا: «توقاەۆ دايىن. وعان سەنسەڭ سەنٸڭ جۇمىسىڭدى ٸلگەرٸ جاسايدى, ساعان زييان كەلتٸرمەيدٸ», - دەگەندٸ جەتكٸزدٸم.
ال, قازٸر مٷلدەم باسقا جاعداي.
مەن ەكٸ رەت ماقالا جازدىم.
نازارباەۆتىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويى جاقىنداعان كەزدە: «نۇرسۇلتان نازارباەۆ وتباسى, دوستارىمەن بٸرگە كەتسٸن», - دەپ جازدىم. سول كەزدە كەتسە, تىنىش كەتەر ەدٸ. بەلكٸم, تٷركيياعا بارىپ, جاتار ما ەدٸ? بٸراق, ول سٶزٸمە قۇلاق اسقان نۇرەكەڭ جوق.
سودان كەيٸن 2020 جىلى 20 تامىزدا تاعى بٸر كٸتاپ جازدىم, «وتەچەستۆو سمەرتەلنىي وپاسنوستي يز-ششا نەپومەرنىي جادنوستي دليا ودنوگو چەلوۆەكا», دەگەن. ونىڭ ٷزٸندٸسٸن «دات» گازەتٸ جارييالادى.
قازاق تٸلٸنە دە اۋدارىپ شىعاردىق. ٶتٸرٸك, ۇرلىق, بارلىعىن اشىق جازدىم.
سول ماقالادا مەن توقاەۆقا باتىلداۋ قيمىلداۋ كەرەك ەكەنٸن دە ەسكەرتكەن ەدٸم. «جالتاقتاي بەرسەڭٸز, ەشتەڭە شىقپايدى. حالىق سٸزدٸ قولدايدى», - دەگەنمٸن.
راس, وسى قاڭتاردان كەيٸن ەكەۋٸنٸڭ اراسى تىم الشاقتاپ كەتتٸ. بٸراق, تٷسٸنٸكتٸ بٸر نەرسە بار: نازارباەۆتىڭ وتباسى مٷشەلەرٸ مەن ونىڭ اينالاسىنداعىلار بيلٸكتٸ بەرگٸسٸ كەلمەدٸ. سوندىقتان, توقاەۆ بيلٸكتٸ تارتىپ الۋىنا تۋرا كەلدٸ.
ال 5 قاڭتار كٷنٸ نازارباەۆ مەسكەۋگە ۇشىپ كەتكەن. وعان دەيٸن جەنە ودان كەيٸن دە نازارباەۆتىڭ باسپاسٶزٸ ونىڭ استانادا ەكەنٸن ايتىپ جٷردٸ عوي. جوق, ول مەسكەۋگە ۇشىپ كەتكەن.
ٶيتكەنٸ, مۇندا ٶزٸنە قاۋٸپتٸ ەكەنٸن, كەلەشەگٸن وسى جەرمەن بايلانىستىرمايتىنىن جاقسى تٷسٸندٸ. سوندىقتان دا, بيلٸكتٸ تاپسىرىپ كەتۋٸنە تۋرا كەلدٸ. سودان بەرٸ ەكەۋٸنٸڭ اراسى بۇرىنعىداي ەمەس.
قازٸر توقاەۆتىڭ موينىندا مەملەكەتتٸڭ, حالىقتىڭ جٷگٸ تۇر. «بٸرەۋگە سٶز بەردٸم عوي», - دەگەندٸ قويۋ كەرەك. قازٸر ەلدٸ ويلاۋ كەرەك. ەلدٸ شىنىمەن ويلايتىن باسشىلار بۇرىنعى باسشىلارىنا قارسى قيمىل-ەرەكەتتەر جاساۋعا مەجبٷر بولادى. بٸزدە دە سولاي بولادى.
نازارباەۆ سٶزٸندە تۇرمايتىن ادام.
قوناەۆقا «سەنٸڭ بالاڭمىن» دەپ جٷرٸپ, ساتىپ كەتتٸ. دەمەك, ونداي ادام ٷشٸن بەرٸلگەن سٶزدٸڭ جويىلۋى تٷككە تۇرمايدى. سوندىقتان, توقاەۆ ونىڭ وتباسىنىڭ, بالا-شاعاسى مەن ولاردىڭ دوستارىنىڭ ٷپتەپ كەتكەن اقشالارىنىڭ كەمٸ 80 پايىزىن ەلگە قايتارۋى تيٸس.
«نۇر وتاننىڭ» كەلەشەگٸ – «كومپارتييادان» قيىن بولادى
Dalanews: سٸز: «نۇر-وتان» توقاەۆقا مۇراگەرلٸككە قالادى. ول پارتييانى تولىق تٷرلەندٸرٸپ, اۋىس-تٷيٸس جاسايدى. زامان ٷردٸسٸنە جاۋاپ بەرەتٸن جاڭا كٶزقاراستاعى ساياسي كٷشكە اينالدىرادى»,- دەيسٸز. ٶتكەن جولعى «نۇر-وتاننىڭ» ىلدىم-جىلدىم ٶتكٸزگەن سەزٸنەن كەيٸن پارتييانىڭ تٸزگٸنٸ توقاەۆقا تيدٸ. كٶپشٸلٸك ٶزگەرٸستەر كٷتتٸ. بٸراق, رەسمي ٶزگەرٸستەر كٶرمەدٸك...
– بەرٸبٸر مەنٸڭ ايتقانىم كەلدٸ عوي. پارتييا تٸزگٸنٸ توقاەۆتىڭ قولىنا تيدٸ. پارتييا باسشىلىعىن ٶزگەرتتٸ. «پارتييانىڭ كەلەشەگٸن قارايمىز. مەن كەتەمٸن», - دەگەندٸ ىمداپ ايتتى.
دەمەك بۇل پارتييانى توقاەۆ باسقارماۋى مٷمكٸن. ول باسقا پارتييالاردىڭ قاتارىنا قوسىلىپ, ٶزٸنٸڭ مىقتىلىعىن دەلەلدەسە عانا قالادى. دەلەلدەمەسە پارتييا قۇرىپ كەتەدٸ. بەرٸ مەنٸڭ ايتقانىما ساي كەلٸپ تۇر, قازٸر.
Dalanews: قازٸر ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە «پرەزيدەنت توقاەۆ ەشقانداي پارتيياعا مٷشە بولماۋى كەرەك. ەسٸرەسە, «نۇر-وتانعا» ەلدٸڭ سەنٸم كرەديتٸ ەبدەن تاۋسىلعان. تاراتىلۋى كەرەك. نەمەسە بيلٸكتەگٸ دومينانت پارتييالىقتان تٷسۋ كەرەك», - دەگەن پٸكٸرلەر ايتىلىپ جاتىر. سٸزدٸڭشە «نۇر-وتاندا» بولاشاق بار ما?
– «نۇر-وتاننىڭ» بولاشاعى جوق. ەرتەڭ, ايتالىق, توقاەۆ پارتييادان كەتكەننەن كەيٸن, پارتييا ىدىراي باستايدى.
بٸرٸنشٸدەن, وعان بيۋدجەتتەن اقشا بٶلۋدٸ توقتاتادى. توقتاتۋى كەرەك! سودان كەيٸن, مايلى شەلپەك جەپ ٷيرەنگەندەر اقشادان ايىرىلادى. اقشاسى جوق پارتييا ەشكٸمگە كەرەگٸ دە جوق. ٶزدەرٸ-اق, تاراپ كەتەدٸ. ونى باسقا پارتييالار جەڭەدٸ. تٸپتٸ, جاڭادان باسقا پارتييا پايدا بولادى. ولاردى حالىق قولدايدى, كٷش جينايدى. سونىمەن «وتان» پارتيياسى قۇردىمعا كەتەدٸ. بۇل قاشان بولاتىنى بەلگٸسٸز.
اناۋ رەسەيدە دە «كومپارتييا» ساقتالىپ قالدى عوي. بٸراق, ەشبٸر كٷشٸ جوق. بٸزدە, «نۇر وتاننىڭ» جاعدايى ودان قيىن بولادى. رەسەيدەگٸ سول «كومپارتييا» بيلٸكتە بولعان ۋاقتا حالىقتىڭ جاعدايىن جاسادى, دەرجاۆا قۇرىپ, ونى قورعادى. حالىق تا سول پارتييانى قولدادى.
ال بٸزدەگٸ «نۇر وتانعا» دەگەن حالىقتىڭ قولداۋى جوق. «نۇر وتان» قانشاما جىلدار بويى حالىقتىڭ نانىن تارتىپ جەپ كەلدٸ. پارتييانىڭ قۇردىمعا كەتەر ۋاعى ەرٸ كەتسە, ەكٸ جىل شىعار...
جاڭا پارتييالار پارلامەنتتە 60 پايىز الادى
Dalanews: سٸز «توقاەۆتىڭ تۇسىندا وپپوزيتسييانى تۇنشىقتىرۋ دەگەن تٷسٸنٸك بولمايدى, وپپوزيتسييا ٶكٸلدەرٸ پارلامەنتتەن ورىن الادى», - دەپ ايتاسىز. قازٸر بٸزدە پارلامەنتكە بارادى دەگەن وپپوزيتسييا بار ما? جەكەلەگەن ادامدار بار, بٸراق, بٸر كواليتسييا, توپ بار ما?
– مەن ٶزٸ قازاقستان تاريحىن ٶتە جاقسى بٸلەم. نازارباەۆ تەك قانا وپپوزيتسييا, وپپوزيتسييالىق پارتييالار ەمەس, جەكە تۇلعالاردىڭ سوڭىنا تٷسٸپ, قۇرتتى عوي. قانشا مىقتى ازاماتتار: ٶزبەكەلٸ جەنٸبەكوۆ, ەركٸن ەۋەلبەكوۆ, مارات وسپانوۆ, ميحايل ەسەنەليەۆ, ەرٸك اسانباەۆ سيياقتى كەرەمەت ساياساتكەرلەر بولدى. سونىڭ بەرٸن قۋدالاپ, جوق قىلدى. مٷلدە وپپوزيتسييالىق پارتييا قالعان جوق. وپپوزيتسييالىق باسىلىم دا قالعان جوق. تەك قانا «دات» ساقتالىپ قالدى. وندا دا, امالدىڭ جوعىنان ساقتاپ وتىر. ەلەمدٸك قۇقىق قورعاۋشى ۇيىمداردىڭ قاھارىنان قورقادى.
سول سەبەپتٸ بەرٸن جاڭادان باستاۋ كەرەك. ايتالىق, كەڭەس وداعى قيراعان كەزدە بٸزدە كپسس-تەن باسقا ەشقانداي پارتييا بولعان جوق. بٸر جىلدىڭ ٸشٸندە قانشاما پارتييا پايدا بولدى?..
ولار كٷش جيناپ, بٸرٸنشٸ, ەكٸنشٸ پارلامەنتكە باردى. توقاەۆ ەشكٸمدٸ قۋدالاماسا, جاعداي جاساسا, ەلدٸڭ اراسىندا ەرٸ كەتكەندە ەكٸ جىلدىڭ ٸشٸندە كەرەمەت پارتييالار پايدا بولادى. تٸپتٸ, وسى بٸر جىلدىڭ ٸشٸندە كەلەشەك پارتييالاردىڭ نەگٸزٸ قۇرىلا باستايدى. ولار, ەرينە, پارلامەنتتەن كٶپ ورىن الا قويماس, بارلىعى جينالعاندا 15 پايىزداي داۋىس السا دا جامان ەمەس. بٸراق, ونان كەيٸنگٸ سايلاۋدا جاڭادان بۇل جاڭا پارتييالار پارلامەنتتٸڭ 60 پايىزىن يەلەنەتٸن بولادى. دەمەك, ولاردىڭ كەلەشەگٸ بار.
قازٸر بٸزدە پوپۋليزم مىقتى بوپ تۇر. ەرٸنبەگەن ەركٸم ويىنا كەلگەنٸن ايتا بەرەدٸ. بٸزگە كونسترۋكتيۆتٸ پارتييالار كەرەك. ولاردىڭ ەلدٸڭ بولاشاعىنا باعىتتالعان باعدارلامالارى بولۋى كەرەك. ەلدٸ ويلايتىن ازاماتتار باسقارۋى كەرەك. ولار ٶزدەرٸنٸڭ پوزيتسيياسىن حالىققا مٸندەتتٸ تٷردە دەلەلدەۋٸ كەرەك. راس, باس كەزٸندە وڭاي بولمايدى.
بٸرٸنشٸ سايلاۋدا ەرتٷرلٸ جاعدايلار بولۋى مٷمكٸن. رۋشىلدىق, جەرشٸلدٸك كٶرٸنٸس تابۋى عاجاپ ەمەس. بٸراق, كٶش جٷرە تٷزەلەدٸ. 3-4 جىلدان كەيٸن پارتييالار دا تازارادى. اقىرىن-اقىرىن, دەموكراتيياعا, ٶسۋ جولىنا بەت الادى. ال توقاەۆتىڭ مٸندەتٸ – سول پارتييالارعا جاعداي جاساۋ!
قازٸر حالىق پەن بيلٸكتٸڭ اراسى تىم الشاقتاپ كەتكەن. حالىق بيلٸك ٷشٸن ەمەس, بيلٸك حالىق ٷشٸن قىزمەت قىلۋى كەرەك. ەكەۋٸنٸڭ اراسىندا سەنٸم بولسا, 3-4 جىلدا ەلدە شىنايى ٶزگەرٸستەر ورىن الادى.
Dalanews: «قازاق دراماسىندا»: «بيزنەسكە بەيٸم بەسەكە ورتا قالىپتاستىرىپ, بارلىعىنا تەڭ مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. بيزنەستەگٸ بارىمتا-سارىمتا توقاەۆتىڭ تۇسىندا ساپ تىيىلادى», - دەدٸڭٸز.
ٶتكەن جولى پرەزيدەنت توقاەۆ بيزنەس ٶكٸلدەرٸن جيناپ الدى. ەلدٸڭ بايلىعى 162 ادامنىڭ قولىندا ەكەنٸن ايتتى. 2018 جىلعى سول بٸر ستاتيستيكانى ايتىپ, بٸزدەگٸ وليگوپولييانى تۇقىرتىپ العانداي بولدى. سٸزدٸڭ تاعى بٸر بولجامىڭىز وسىعان قاتىستى.
«كٷنٸ كەشەگە دەيٸن سالىقتان بوساپ كەلگەن, بٸلگەنٸن ٸستەپ كەلگەن وليگارحتىق كلاندار توقاەۆتىڭ تالابىنا كٶنۋگە مەجبٷر بولادى, قارجى كلاندارى توقاەۆتىڭ بٸر جاعىنا شىعىسىپ, سونىڭ تٶڭٸرەگٸندە جٷرۋگە تىرىسادى», - دەيسٸز. وسى ويىڭىز ٶزگەرگەن جوق پا?
– بٸر كٷندە جۇماق ورناتا المايسىڭ, وعان ۋاقىت كەرەك. ەڭ نەگٸزگٸ مەسەلە - باعىت. باعىت دۇرىس بولسا, شىنايى بولسا بەرٸن ٶزگەرتۋگە بولادى.
جالپى مەنٸڭ ايتقانىم – توقاەۆتىڭ جولى. وڭاي بولمايدى, وليگوپولييا وعان قارسى شىعادى. سەبەبٸ, نۇرسۇلتاننىڭ ٶزٸندە (قىزدارىن, تۋىستارىن ساناماعاندا) 200 ملرد دوللار بار. بٸزدٸڭ ەلەمگە ۇلتتىق قارىزىمىز 160-170 ملدر دوللوار. سوندا بٷكٸل قارىزىمىز نازارباەۆتىڭ اقشاسىنا جەتپەيدٸ. بٸزدە قانشاما زاۋىت-فابريكالار بولدى, بەرٸن قيراتتى. تەك قانا قازبا بايلىققا قاراپ قالدىق.
توقاەۆتىڭ تەحنيكا ماماندارىن كٶتەرەيٸك دەگەن سٶزٸ – زاۋىتتار سالايىق, فابريكا سالايىق دەگەنٸ بولسا كەرەك. مەنٸڭشە, بۇل دۇرىس. بٸزدٸڭ تەجٸريبەدە بىلاي, كٸم باسشى بولسا, سوعان بەرٸ بٸرتە-بٸرتە بەيٸمدەلٸپ كەتەدٸ. سودان ٶمٸر بويى بيلٸك ٶزٸنٸڭ ايتقانىن جاساپ كەلەدٸ. سول بيلٸك جەكە باسىن ويلاسا ەل قيرايدى. بيلٸك ەلدٸ ويلاسا ەل گٷلدەيدٸ...
توقاەۆ ستالين مەن شىڭعىس حاننىڭ مىسالىن ەسكەرۋٸ كەرەك
Dalanews: سەگٸزدٸ تٷگەلدەسەك: «العاشقىدا نازارباەۆتىڭ سٷرلەۋٸنەن اۋىتقىمايدى. كەيٸن كەلە ٶز ستراتەگيياسىن سايلاپ, ەلدەگٸ ٸرٸ دەگەن ساياسي پارتييالاردىڭ سٶزٸنە قۇلاق تٷرەدٸ», - دەيسٸز. راسىندا سولاي بولدى. توقاەۆ ەر سٶزٸندە نازارباەۆتى ٷلگٸ ەتۋمەن بولدى. كەرەك دەسەڭٸز, توقاەۆتىڭ ٶزٸ سول نازارباەۆتىڭ تۇسىندا بيلٸككە كەلگەن كادر.
بٸراق, قاڭتار وقيعاسىنان كەيٸن جاساعان مەلٸمدەمەلەرٸندە نازارباەۆتى ٷلگٸ ەتۋ, ەلباسى سٶزٸن قولدانۋ ازايدى. ازايعانى نە, تٸپتٸ «ەلباسىنىڭ كەزٸندە بايىعاندار» دەگەن ايىپتاۋلار ايتىلا باستادى. توقاەۆ ٶزٸنٸڭ جولىن تاپتى ما?
– قاي كەزدە دە رەفورماتورلار توبى سول بۇرىنعى بيلٸكتەن شىعادى. يسپانييا, پورتۋگالييا, جاپونييادا دا بيلٸككە كەلگەندەر اسپاننان تٷسكەن جوق. سول سەبەپتەن, توقاەۆ تا سول جەردەن شىققانى بەلگٸلٸ, بٸراق ول ٶزگەرە باستايدى. بٸرٸنشٸدەن, ونىڭ قولىنا بيلٸك تيدٸ. ەندٸ ٶز ويلاعانىن جاسايدى. ول بٸلٸمدٸ ازامات. ديپلوماتييانى جاقسى بٸلەدٸ. رەسەي, قىتايمەن, امەريكامەن دە جاقسى. سوعان قاراي ساياساتىن جاسايدى. مٷلدەم باسقاشا ساياسات بولادى.
ەزٸرگە نازارباەۆتىڭ جولىمەن جٷرۋگە مەجبٷر. سەبەبٸ, قازٸر ەل بيلٸگٸندەگٸلەردٸڭ 90 پايىزى نازارباەۆتىڭ كادرلارى. بٸر كٷندە ولاردىڭ بەرٸن قۋىپ شىعا المايدى.
بٸراق, توقاەۆ ەڭ بٸرٸنشٸ جاڭا ادامداردى تارتۋى كەرەك. كەزٸندە الاياقتاردى مينيستر قويىپ, بٸلٸمدٸ ازاماتتاردى جولاتپادى. بٸلٸمدٸ ازاماتتار ىعىسىپ جٷرٸپ, بيلٸككە اناليز جاسادى, ال جەمٸسٸن ٶزدەرٸ پايدالاندى.
كەزٸندەگٸ ستاليننٸڭ «كادرى رەشايۋت ۆسە» دەگەن لوزۋنگٸ كەرەمەت سٶز بولعان. سول سٶزدٸ ەسكەرٸپ, قىتاي, جاپونييا, وڭتٷستٸك كورەيا وسى جولمەن كەلە جاتىر. سول كادرلاردى جاڭارتۋ كەرەك.
سەۋلە وماروۆا دەگەن قازاق سەل بولعاندا امەريكانىڭ قارجى مينيسترٸ بولا جازدادى. سونى نەگە بٸزدٸڭ قارجى مينيسترٸ قويماسقا?..
بولماسا, مۇحتار جەكٸشەۆ كەرەمەت مامان. مەن ونى جەكە تانىمايمىن. بٸراق, سٶزدەرٸن تىڭداپ جٷرمٸن. مەملەكەتشٸل, حالىقتى ويلايتىن ازامات. ونى قاسىنا كەڭەسشٸ قىلىپ السا, كەنە?..
ول كەزٸندە اناۋ «كيندەر سيۋرپريز» دەگەن توپقا كٸردٸ. ول توقاەۆقا ۇنامايتىن شىعار.
بٸراق, ساياساتتىڭ بٸر ەرەكشەلەگٸ بار:
كەزٸندە شىڭعىسحاننىڭ جەبە دەگەن جاۋى بولعان. شىڭعىسحاندى ٶلتٸرمەكشٸ بولعان. سونىڭ كەرەمەت بٸلٸمدٸ, ەلگە كەرەك ادام ەكەنٸن بٸلٸپ, ونى ەڭ مىقتى قولباسشىسى قىلعان. سوندىقتان, توقاەۆ وعان قاراماۋى كەرەك.
بٸز شاعىن عانا ەلمٸز. مەن لي كۋان يۋ-دٸڭ كەڭەسٸن بەرەر ەدٸم. ونىڭ 3 توبى بولعان. التىن, كٷمٸس, قولا جٷزدٸك. ەڭ كەرەمەت ازاماتتاردى التىن جٷزدٸككە قوسىپ, بەرٸن ٶزٸ قاداعالاپ تۇرعان. سولار ٶسپەي قالسا, نەلٸكتەن ٶسپەي قالدى دەپ, كەدەرگٸ جاساعاندار بولسا, سولاردى قۇرتقان. دەمەك «كادرى رەشايۋت ۆسە» ەڭ نەگٸزگٸ مەسەلە بولۋى كەرەك.
Dalanews: وسىعان قاتىستى سۇراق. قازٸر توقاەۆتىڭ كومانداسى بٸرتە-بٸرتە جاساقتالىپ كەلە جاتىر. بٸراق, ٶزٸڭٸز ايتقانداي, بارلىعى نازارباەۆتىڭ كادرلارى. توقاەۆتىڭ جانىندا بولۋى كەرەك دەگەن 4-5 ادامنىڭ اتىن اتاي الاسىز با?
– سەۋلە وماروۆا, مۇحتار جەكٸشەۆ, ايدار اليباەۆ, ۋاليحان قايساروۆ, عاني قاليەۆ دەگەن ازاماتتار بار. وسىنداي ازاماتتاردى تارتۋ كەرەك. بۇرىنعى كادرلاردان بٸلٸمدٸ ازاماتتاردى مينيسترلٸكتەرگە كەڭەسشٸ ەتٸپ العان جٶن دەپ ويلايمىن. قازٸر جاسىنا قاراماۋ كەرەك. بٸرەۋلەر 25 جاسىندا مينيستر بولادى. ول نە تەجٸريبەسٸ جوق, نە ادام تانىمايدى. بۇرىنعى كادرلاردى كەڭەسشٸ رەتٸندە, كٶمەكشٸ رەتٸندە الۋى كەرەك. الىپ جٷرە الماسا, وندا جٶنٸنە قويا بەرۋ كەرەك. بٸراق, بٸلٸمٸن پايدالانۋ كەرەك. قازٸر بٸر ادام بولسا دا ەسەپتە.
قازٸر توقاەۆ ەكٸ جەردەن كادر جيناپ جاتىر, بٸرٸ ٶزٸ ٸستەگەن سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸ, ەكٸنشٸسٸ – سەنات.
بٸراق, مەنٸڭ كەزٸندەگٸ ماقالامدا جازىلعان, توقاەۆ قانشاما لاۋازىمدى قىزمەتتەردە بولدى. سول جٷرگەن جەرلەرٸندە بولاشاق كومانداسىنا كەرەك كادرلاردى قاراپ جٷرۋٸ كەرەك ەدٸ. سٶيتكەن بولسا, قازٸر كادرلەر كٶبەيەتٸن ەدٸ. ەلٸ دە كەش ەمەس...
توقاەۆ بٸلٸمدٸ ازاماتتاردان قورىقپاۋى كەرەك!
Dalanews: وسى ايتىلعان جۇمىستاردى ورىنداۋ ٷشٸن توقاەۆقا قانشا ۋاقىت كەرەك? ول ٶزٸ ەكٸ مەرزٸمنەن ارتىق وتىرمايتىنىن ايتتى.
– قازٸر جاعداي ەرەكشە. توقاەۆ قيىن جاعدايعا تٷستٸ. قازٸر ەلەمدە داعدارىس. قارجى, مەدەنيەت, باق سالاسى ٷلكەن داعدارىسقا تاپ كەلدٸ. باتىستىڭ ٶزٸندە بۇرىنعىداي چەرچيل, رۋزۆەلت, شارل دە گول دەگەن سيياقتى باسشىلار جوق. ەۋرازييا وداعىندا داعدارىس. كەڭەس وداعىنان بٶلٸنگەن مەملەكەتتٸڭ بەرٸ ٸلدەبايلاپ ەرەڭ كەلە جاتىر. نۇرسۇلتاننان كەيٸن ەلدٸڭ جاعدايى مٷمدەم ناشارلاعان.
نازارباەۆ بٸزدەگٸ ەڭ كەرەمەت سپورتشى, ەڭ كەرەمەت ەنشٸ, ەڭ كەرەمەت كومپوزيتور ت.ب. بولدى. بەرٸنەن بٸرٸنشٸ بولعىسى كەلدٸ. ول دەگەن ۇيات نەرسە. توقاەۆ مىقتى بولسا – قابٸلەتتٸ, بٸلٸمدٸ ازاماتتاردى قورىقپاي ٶسٸرۋٸ كەرەك.
كەزٸندە ناپولەون ەشكٸم بٸلمەيتٸن ازاماتتاردان ەليتا جاسادى. قولباسشى, گەرتسوگ, كنياز دەگەن اتاقتار بەرٸپ, سودان فرانتسييا ٷلكەن دەڭگەيگە كٶتەرٸلدٸ. ۇلى پەتر دا ەشكٸم بٸلمەيتٸن ادامداردى بيلٸككە شاقىرىپ, تالانتتارىن پايدالانىپ, رەسەيدٸ جوعارى دەڭگەيگە كٶتەردٸ.
توقاەۆ تا بٸلٸمدٸ ازاماتتاردى شاقىرۋى كەرەك. سونداي ازاماتتار جينالسا ەل تەز-اق, دامىپ كەتەدٸ.
Dalanews: ەندٸ ەرٸ قاراي نە ٸستەۋ كەرەك? سٸزدٸڭ «قازاق دراماسىندا» ايتقان توقاەۆقا قاتىستى پٸكٸرلەرٸڭٸز بٷگٸندە ٶزگەرگەن جوق پا?
- بۇرىن تىنباي ەر مەسەلەگە بايلانستى پٸكٸرٸمدٸ ايتىپ جٷردٸم. قازٸر مەن جاي قاراپ وتىرمىن. توقاەۆتىڭ جولى قانداي, ساياساتى قانداي? قايدا بۇرىپ بارا جاتىر?..
ەزٸرگە پٸكٸرٸمدٸ انىق بٸلمەيٸنشە, ايتپاي جٷرمٸن. انىق كٶزٸم جەتكەندە پٸكٸر ايتامىن. حالىق مەنٸ تىڭدايدى. قاداپ تۇرىپ ماقالا جازعاندا, ماعان ەشكٸم قارسى پٸكٸر ايتپادى. سەبەبٸ, نۇرسۇلتان دارىندى ازاماتتاردان قورىقتى. بٸراق, جالپى توقاەۆقا سەنٸمٸم بار. كەيبٸرەۋلەر « قۋۋ كەرەك, كەتٸرۋ كەرەك», - دەپ جٷر. ەي, اينالايىن بٸزدە باسقا كٸم بار? ەشكٸم جوق قوي. توقاەۆتى قازٸر كەتٸرسە, وندا قىرعىن بولادى. قازٸر قالتالى ازاماتتار كٶپ. جەرشٸلدٸك, جٸكشٸلدٸك دەگەن بولادى.
Dalanews: «توقاەۆتىڭ ساياساتتا تٷگٸ جوق. ەلدەكٸممەن ەمپەي-جەمپەي بولۋعا تىرىسپايدى, نە بٸر ساياسي قۇرىلىمنىڭ جەتەكشٸسٸ ەمەس, ەكٸمشٸل-ەمٸرشٸل كلانداردان اۋلاق جٷرەدٸ. قارجىلىق بازاسى دا بولعان ەمەس, ايتقانىنا كٶنٸپ, ايداۋىنا جٷرەتٸن ماسس-مەدياسى دا بولعان ەمەس. بيلٸككە ەس-اقىلسىز ۇمتىلمايدى. ساياسي وپپونەنتتەرٸن جەر بەتٸنەن جوق قىلىپ جٸبەرەتٸن مٸنەزٸ تاعى جوق. پوپۋليست ەمەس»,- دەيسٸز. قازٸر شە?
– سول كەزدە سولاي بولدى. وسى ارقىلى ەدەيٸ مٸنەزٸن كٶرسەتپەۋٸ كەرەك ەكەنٸن بٸلدٸ. سەبەبٸ, نۇرسۇلتان دارىندى ازاماتتاردى قورقىتتى. ٶزٸندٸك مٸنەزٸ, ساياساتى بار ازاماتتاردى تۇقىرتتى.
ەگەر ول ٶز پوزيتسيياسىن ەۋ, باستا كٶرسەتسە, بٷگٸنگٸدەي بيلٸككە كەلە الماس ەدٸ. ەيتپەسە, كەز كەلگەن ادامنىڭ ٶزٸندٸك ماقسات-مۇراتتارى بولادى عوي. ول مەملەكەت قايراتكەرٸ ساناتىنداعى ادام. ونىڭ دا جوسپار-جوبالارى, ارمان-تٸلەكتەرٸ بولدى. سول ارمان-ماقساتتارىن,وي-جوسپارلارىن ەندٸ اشىپ كٶرسەتۋٸ كەرەك. سوسىن, جانىنا مىقتى ازاماتتاردى جيناۋ كەرەك.
جالپى, باسشى ەشقاشان دارىندى ادامداردان قورىقپاۋ كەرەك. «كوروليا دەلاەت سۆيتا» دەگەن سٶز بار, دەمەك, باسشىنى تٶڭٸرەگٸندە جٷرگەن ادامدار جاسايدى. سوندا بەدەلٸ دە ٶسەدٸ. حالىق قازٸر بارلىعىن جٸتٸ باقىلاپ تۇر. حالىق تالانتتى باعالاعانىڭدى كٶرسە, سەنٸڭ بەدەلٸڭ دە ارتادى.
2019 جىلدىڭ قاڭتارىنداعى توقاەۆ – بٸر ادام, ناۋرىزىنداعى توقاەۆ – ەكٸنشٸ ادام. داريعانى سەناتتان قۋىپ جٸبەرگەندە – ٷشٸنشٸ توقاەۆتى كٶردٸك. ال, قازٸرگٸ توقاەۆ مٷلدە باسقا ادام. سەبەبٸ قولىندا بيلٸك بار. ونىڭ قولىندا قازاقتىڭ كەلەشەگٸ تۇر. ول سونى تٷسٸنۋٸ كەرەك!
Dalanews: سٸز سول «قازاق دراماسىندا» توقاەۆپەن العاش 1992 جىلى تانىسقانىڭىزدى ايتىپسىز. قىتايعا بٸرگە بارعان ەكەنسٸزدەر. ول كەزدە توقاەۆ سٸم ورىنباسارى ەدٸ...
– يە, قىتايدىڭ تيانانمەن دەگەن الاڭىندا قىدىردىق. بٸزگە رۇقسات بەرگەن جوق. بٸز ٶزٸمٸز باردىق. سول كەزدە كٶپ قىزىق ەڭگٸمە ايتتى. ەكەۋٸمٸزدٸڭ دەڭگەيٸمٸز تەڭ عوي. قايتا مەنٸڭ توقاەۆقا قاراعاندا جاسىم ٷلكەندەۋ. ول ٸنٸ رەتٸندە, تىڭداپ, كٶپ نەرسە كٶرسەتتٸ. ول كەزدە قىتايلار سۇراۋسىز بٸر جەرگە بارعاندى جاقتىرمايدى. بٸزگە رۇقسات بەرگەن, بٸز ٶزٸمٸز باردىق. سول كەزدە مەن قاسىم-جومارتتان كەرەمەت ەسەر الدىم. بٸلٸمدٸ, كٶڭٸلٸ اشىق, قالجىڭى كەرەمەت. ول كەزدە قازاقشا ونشا سٶيلەي المايتىن. بٸراق, كەيٸن تەز ٷيرەنٸپ الدى.
قاڭتار ايىندا بٸر-ەكٸ قاتە بولدى.
ەڭ ماڭىزدى مەسەلە, ەڭ ٷلكەن قاتە – قاتەلٸكتٸ مويىنداماۋ. ەرلان تۇرعىمباەۆ قاراۋىنداعى پوليتسەيلەر اسىراسٸلتەۋ جاساپ جاتىر. قىلمىسكەرلەرمەن بٸرگە كٸنەسٸز ادامداردى كٶشەدەن ۇستاپ, تٷرمەگە قاماپ, قيناپ جاتىر. ونى توقتاتۋ كەرەك!
جالپى, ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸن رەفورمالاۋ قاجەت! ول مينيسترلٸك كەيدە ازاماتتاردى قورلاۋ ۆەدومستۆوسى بولىپ تۇر. ال ونى ازاماتتاردى قورعاۋ مينيسترلٸگٸنە اينالدىرۋ كەرەك.
حالىق تٸلەگٸ – نۇرسۇلتاننىڭ اتىنداعى استانانى, وبلىستارداعى كٶشەلەردٸ, مەكەمەلەردٸ اۋىستىرۋ, ونىڭ ەسكەرتكٸشتەرٸن الىپ تاستاۋ. مەنٸڭ ويىمشا, وسى تٸلەكتەردٸ ورىنداۋ كەرەك.
ول ەندٸ مويىنداۋى كەرەك. حالىق تەز كەشٸرەدٸ عوي. باتىلداۋ جٷرۋٸ كەرەك. قازٸر قورقاتىن جاعداي ەمەس. نە قىتاي, نە رەسەي ارالاسپايدى, بٸزگە. ولارعا بٸز قارىم-قاتىناستا كەرەكپٸز...
Dalanews: توقاەۆپەن سوڭعى رەت قاشان جولىقتىڭىز?
-ۇلتتىق سەنٸم كەڭەسٸ قۇرىلعان جىلى. مەنٸ سوعان قوسقان, العاشقىلاردىڭ بٸرٸ بولىپ, ەكٸ ادامدى قابىلدادى. ونىڭ بٸرٸ مەن. 40 مينۋتتاي سٶيلەستٸك. ٶتە جاقسى قابىلدادى. ەلدٸڭ جاعدايىن, ورتالىق ازييانىڭ جاعدايىن ايتتىم. بۇل 3 جىل بۇرىن بولاتىن…
Dalanews: سٸز «قازاق دراماسىندا»: «نازارباەۆ مۇراگەرٸمەن ماقتاناتىن بولادى», - دەيسٸز. تٷيٸنٸن وسىمەن قويساق, قازٸر ەندٸ نازارباەۆ مۇراگەرٸ قاسىم-جومارت توقاەۆپەن ماقتانا ما? ماقتانۋى كەرەك پە?
– بٸرٸنشٸدەن, تاريحتا بولماعان جاعداي بولدى. قاڭتار وقيعاسى ەشكٸم كٷتپەگەن جاعداي بولدى. ەكٸنشٸدەن, قالاي بولعاننىڭ ٶزٸندە نازارباەۆ توقاەۆقا ريزا بولۋى كەرەك! سەبەبٸ, جانىن ساقتاپ قالدى.
مەنٸڭشە, سونى ەسكەرٸپ, توقاەۆ نازارباەۆتار ەۋلەتٸنٸڭ اقشاسىن 100 پايىز قايتارماسا دا, 80 پايىزىن قايتارۋعا تيٸس. نازارباەۆ سونىڭ ٶزٸنە ريزا بولاتىنى ايدان انىق!
– ەڭگٸمەڭٸزگە راقمەت!
سۇحباتتاسقان, نۇرگەلدٸ ەبدٸعانيۇلى
