ٶڭٸرلەردٸڭ ساياسي بەلسەندٸلٸگٸ تٶمەن
سارىمنىڭ پايىمىنشا, ٶزگە ٶڭٸرلەردە ساياسي ٶمٸر جوق. سوندىقتان ول قوعامدا كٶتەرٸلٸپ جٷرگەن جەكەلەگەن وكرۋگ بويىنشا بۇرىنعى بٸر مانداتتىق سايلاۋدى قايتارۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىسقا تٷبەگەيلٸ قارسى.
– وبلىستاعى, اۋدانداعى ساياسي ۇيىم, اينالىپ كەلگەندە, اقساقالدار كەڭەسٸمەن ودان سوڭ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى دەگەن ۇيىمنىڭ ٶكٸلدٸگٸمەن عانا شەكتەلەدٸ.
تٸپتٸ اۋدانداردا مەسليحات سايلاۋىنا تٷسەتٸن ٷمٸتكەرلەر جەتپەي جاتادى. مىسالى, سولتٷستٸك ٶڭٸرلەردە ەكٸمنٸڭ ورىنباسارى پوزيتسيياسىنا ادام تاپپاي جاتادى, كونكۋرس جارييالاپ.
ال بٸزگە قازٸر ادامداردىڭ ساياسي بەلسەندٸلٸگٸ قاجەت. ونى بۇرىنعى جٷيەنٸ قايتارۋ ارقىلى جانداندىرا المايسىز.
ەگەر بٸزدٸڭ قازاقستاندا 200-دەي اۋدان بار بولسا, سوعان ەلدەگٸ ەر پارتييا 10 ادامنان شىعارسىنشى, مەسليحاتتاعى 13-14 دەپۋتاتتىڭ ورنىنا تالاس تازا بەسەكەلەستٸك دەڭگەيدە ٶتەدٸ سوندا. پارتييا قاتارىنان شىققان ادام بولسا, ونىڭ ەرينە, ساۋاتى دا, بٸلٸگٸ دە بار عوي.
ەرينە, سايلاۋعا جان-جاقتان تٷسكەندٸكتەن ولار دايىندالادى. كەم دەگەندە اۋداندا قانداي مەسەلە بارىن, اۋدان بيۋدجەتٸن دە بٸلۋٸ تيٸس ولار. رەسپۋبليكادان, وبلىستان قانشا اقشا بٶلٸنٸپ جاتىر, جەرگٸلٸكتٸ جەردەن قانشا سالىق جينالدى, وسىنىڭ بەرٸنەن حالىقتى ولار حاباردار ەتەدٸ. وسى جاعىنان العاندا, بٸزگە ساياسي پارتييالىق جٷيە كەرەك. دەمەك, وعان ٶزگەرٸستەر ەنگٸزۋ قاجەت, – دەيدٸ ساراپشى.
قولىمىزدى كەش سەرمەپ جٷرمەيٸك
ال «ساياسي پارتييالار تۋرالى» زاڭعا ٶزگەرٸس ەنگٸزٸپ, ونى قۇرۋ جاعى جەڭٸلدەيتٸن بولسا, ساياساتتانۋشىنىڭ پٸكٸرٸنشە, الداعى بٸر جىل ٸشٸندە ەلٸمٸزدٸڭ ساياسي ساحناسىنا 2-3 جاڭا پارتييا كەلە الاتىنداي جاعداي بار ەكەن.
– نەگٸزٸنەن, قازٸرگٸ ساياسي ويىنشىلار 90-جىلداردىڭ سوڭىندا قالىپتاسقان جٷيەدەن كەلە جاتقان ادامدار.
ودان بەرٸ 20 جىلدان استام ۋاقىت ٶتتٸ. ال وسى 20 جىل ٸشٸندە قانشاما ەتنو-دەموگرافييالىق ٶزگەرٸس ٶتتٸ, قوعامنىڭ تابيعاتى, قوعامنىڭ باعىت-باعدارى ٶزگەردٸ.
قازٸر جاستاردىڭ سانى باسىم. مٸنە, سولارعا قولداۋ جاسالۋى تيٸس, ياعني ساياسي پارتييالاردى قۇرۋعا دەگەن جەڭٸلدٸككە مٷمكٸندٸك بولسا, وسى الداعى بٸر جىلدىڭ ٸشٸندە ساياسي ساحناعا جاڭا 2-3 پارتييا كەلە الاتىنداي جاعدايدامىز. قازٸر نەشەتٷرلٸ پارتييالار قۇرىلىپ جاتىر.
بٸراق ونىڭ قايسىسى ساياسي ساحنادان ويىپ تۇرىپ ورىن الا الادى, ونى مەن دٶپ باسىپ ايتا المايمىن. بٸراق بۇل رەتتە قوعامدا سەڭ قوزعالعان. ساياسي پارتييالاردىڭ كٶبەيگەنٸ, ولاردىڭ ساياسي ساحناعا كەلگەنٸ ەلٸمٸزدەگٸ ساياسي مەدەنيەتتٸ كٶتەرەدٸ.
ول قازٸر ەلٸم-جەرٸم دەگەن ازاماتتاردى پايدالانباساق, ەرتەڭ كەش بولۋى مٷمكٸن ەكەنٸن دە ەسكەرتەدٸ.
– ساياسي پارتييا قۇرامىن دەگەن ۇيىمدار, ەلدٸڭ زاڭىن بٸلەمٸز, ەلدٸڭ كونستيتۋتسيياسىن بٸلەمٸز دەگەن ازاماتتار, سونىمەن بٸرگە العا جىلجۋعا دايىن ادامدار. ولاردى ەل يگٸلٸگٸنە پايدالانا الساق, ودان ۇتپاساق ۇتىلمايمىز. قازٸر, كەرٸسٸنشە, قوعام ٸشٸندە بٷگٸنگٸ جٷيەنٸ, ساياسي زاڭدى, كونستيتۋتسييانى مويىندامايتىن توپتار بار. ولار: «بٸزگە مىنا زاڭدارىڭنىڭ, كونستيتۋتسييالارىڭنىڭ قاجەتٸ جوق, بٸز رۇقساتسىز ميتينگٸ ٶتكٸزە بەرەمٸز», – دەيتٸن توپتار جوق ەمەس, – دەيدٸ ول.
ساياساتتانۋشىنىڭ پٸكٸرٸنشە, قولدانىستاعى «ساياسي پارتييالار تۋرالى» زاڭناما پارتييانىڭ تابيعاتىنا قايشى. ٶيتكەنٸ ول ەبدەن ەسكٸرگەن, كەرٸسٸنشە, بٷگٸنگٸ پارتييانىڭ دامۋىنا, مۇراتتارىنا قايشى بولىپ وتىر. سوندىقتان سٶزسٸز, بۇل زاڭ ٶزگەرٸسكە ۇشىراۋى تيٸس.
– مٷيٸزٸ قاراعايداي, ليتسەنزيياسى بار پارتييالاردىڭ كٶپتەگەن جاعدايدا وبلىستا جيىنداردا بٸر ٶكٸلٸ عانا جٷرەدٸ.
ال شىن مەنٸندە, كٶشەگە 10 ادام شىعارشى دەسەڭ, ونى ٸستەي المايدى, ونداي ادامى دا جوق. نەمەسە بٸر دٶڭگەلەك ٷستەل قۇرىپ جاتىرمىز ٶڭٸردە دەسەك, وعان قاتىساتىن مامانى دا, ساراپشىسى دا, تٸپتٸ پوزيتسيياسى دا جوق, ٶكٸنٸشتٸسٸ. پوزيتسييا جوق. مٸنە, وسى داعدىنىڭ كٶزٸن جويۋ ٷشٸن دە زاڭعا ٶزگەرٸس كەرەك.
اتاپ ايتقاندا, بٸرٸنشٸدەن, پارتييا قۇرامىنا قاجەتتٸ ادامنىڭ سانى قىسقارۋى قاجەت.
ەكٸنشٸدەن, ساياسي پارتييانى قۇرۋ تەرتٸبٸ, مەنٸڭشە, ماكسيمالدى تٷردە جەڭٸلدەتٸلۋٸ تيٸس سەكٸلدٸ. بٸر ورىنعا مىڭ ادام جيناۋ دەگەن, مەنٸڭشە, ارتىق نەرسە. ول, كەرٸسٸنشە, پارتييانى قۇرۋعا جول بەرمەۋ ٷشٸن جاسالعان دٷنيە سەكٸلدٸ. سوندىقتان قوعامدا وسى مەسەلەگە قاتىستى قازٸر سٶزتارتىس جٷرٸپ جاتىر.
تٸپتٸ پارتييانىڭ پارلامەنتكە ٶتۋٸ تسەنزى, ياعني باعامىنا دا قاتىستى. 7 پروتسەنت جيناۋ كەرەك دەگەن كٶپ, قايتا پارلامەنتتە كٶپ پارتييا ورىن الۋى ٷشٸن ونى 3-4 پروتسەنتكە دەيٸن تٷسٸرۋ كەرەك سەكٸلدٸ. مۇنى بەرٸ دە ايتىپ, وسىنداي ٶزگەرٸستەر بولۋ كەرەكتٸگٸن تٷسٸنٸپ وتىر, – دەيدٸ ول.
باق تۋرالى زاڭعا ٶزگەرٸس ەنگٸزۋ قاجەت
ال ساياسي پارتييالار ەمٸن-ەركٸن ەرەكەت ەتٸپ, ٶز جۇمىسىن قالتقىسىز اتقارۋ ٷشٸن ساياساتتانۋشىنىڭ پٸكٸرٸنشە, باق تۋرالى زاڭعا بٸرقاتار ٶزگەرٸستەر ەنگٸزۋ كەرەك. ول قولدانىستاعى باق تۋرالى زاڭ دا ەبدەن ەسكٸرگەن دەپ سانايدى.
– بٸرٸنشٸدەن, باسپاسٶزگە ەركٸندٸك بەرەتٸن, ەكٸنشٸدەن, مەملەكەتتٸك مونوپولييانى شەكتەيتٸن زاڭناما قاجەت. ونىڭ ەڭ جاقسى ٷلگٸسٸ رەتٸندە مارقۇم التىنبەك سەرسەنبايۇلى دايىنداعان قازاقستانداعى باسپاسٶز بوستاندىعىنا قاتىستى دايىن زاڭ جوباسى بار.
ونىڭ ٸشٸندە جاقسى پرينتسيپتەر قامتىلعان. مەسەلەن, وندا قوعامدىق تەلەديدار دەگەن مەسەلە كٶتەرٸلەدٸ.
مەملەكەت قولىنداعى بٷكٸل اكتيۆتەرٸن ساتىپ, ٶزٸنە قاجەت بٸر گازەت, بٸر تەلەديدار, بٸر راديو, بٸر اقپارات اگەنتتٸگٸن قالدىرۋى كەرەك, قالعانىنىڭ بەرٸن بەسەكەلەستٸك ورتاعا سالۋى تيٸس.
ياعني باسپاسٶزدٸڭ وليگارحتىق مونوپوليياعا اينالماسى ٷشٸن وسىنداي دٷنيەلەر قاجەت سەكٸلدٸ. ودان كەيٸن 99-جىلدان بەرٸ قاراي ينتەرنەت دەگەن قۇبىلىس پايدا بولدى. ول بٸر جاعىنان, جاقسى مٷمكٸندٸك, تاعى بٸر جاعىنان دەستٷرلٸ باسپاسٶزگە قاۋٸپ. ٶز باسىم, ينتەرنەت كەلدٸ, گازەت, تەلەراديو ٶلەدٸ دەگەنگە سەنبەيمٸن. ەرقايسىسىنىڭ ٶز ورنى بار. وسى ٶزگەرٸستەردٸ دۇرىس قامتاماسىز ەتەتٸن دە زاماناۋي باق تۋرالى بٸزگە جاڭا زاڭ كەرەك.
ايدوس سارىم لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋ كەزٸندە باسپاسٶزدٸ سالىقتان بوساتقان دۇرىس بولار ەدٸ دەپ سانايدى.
– مىسالى, قازٸر قازاقستان ٷلكەن سىناق الدىندا تۇر. ەسٸرەسە, لاتىن قارپٸنە كٶشۋ تۇرعىسىندا. الدا ٶتە اۋقىمدى جۇمىستار كٷتٸپ تۇر. مٷمكٸن, وسى نەگٸزدە باسپاسٶزدٸ ونداعان جىلعا سالىقتان بوساتۋ كەرەك شىعار. بۇل دا ٷلكەن مەسەلە. ونى ٶتكەن جيىندا دا ايتتىق.
توقاەۆ قانداي پرەزيدەنت?
ساياساتتانۋشى قاسىم-جومارت توقاەۆ قانداي پرەزيدەنت دەگەن ساۋالعا دا جاۋاپ بەردٸ.
– قازٸرگٸ قوعام توقاەۆتان ەرتٷرلٸ نەرسەنٸ تالاپ ەتەدٸ. بٸرٸ «نەگە نازارباەۆ سەكٸلدٸ بولمايسىڭ», – دەيدٸ, تاعى بٸرٸ كەرٸسٸنشە, «ميرزيەەۆ بول دا بۇرىنعى پرەزيدەنتتٸڭ قىزىن قۋدالا», – دەيدٸ.
تاعى بٸرەۋٸ: «پاشينيان سيياقتى گالستۋكتى شەشٸپ كٶشەدە جٷر», – دەيدٸ. نەمەسە سوورونباي سيياقتى بۇرىنعى پرەزيدەنتتٸ قۋدالا دەگەن سيياقتى تالاپ قويىپ, ودان ٷمٸت كٷتەدٸ. بٸراق مۇنىڭ بەرٸ دۇرىس ەمەس.
توقاەۆتىڭ اتى – توقاەۆ. ول – ەشكٸمگە ۇقسامايتىن جاڭا ستيل, جاڭا باعىت, جاڭا باعدار. ول زەلەنسكيي دە ەمەس, سوورانباەۆ تا ەمەس, ميرزيەەۆ تە ەمەس, باسقاسى دا ەمەس.
وسىعان ەل ەتٸن ٷيرەتۋٸ كەرەك. بٸز – قازاقستانبىز, مۇنداعى ٶزگەرٸستەر بٸر كٷندە, بٸر مەزەتتە بولا قويمايدى. ونىڭ ٶز ۋاقىتى, ەكونوميكالىق مٷمكٸندٸگٸ بار دەگەندەي.
ەرينە, قازاقستان ٶزگەرٸستەرگە كەلە جاتىر. ٶزگەرٸستەرسٸز بٸز تىعىرىققا تٸرەلٸپ, توقىراۋعا ۇشىرايمىز. مۇنى جاڭا پرەزيدەنت جاقسى تٷسٸنٸپ, وسى باعىتتا ەرەكەت ەتۋگە دايىن ەكەنٸن بٸلدٸرۋدە.
ساياسي رەفورماسىز ەكونوميكالىق ٶسٸمگە جەتپەيمٸز دەگەن ساياساتتانۋشىنىڭ بۇل رەتتەگٸ پٸكٸرٸ مىنانداي:
– نەگٸزٸنەن, ەل دامۋى ٷشٸن جىلىنا 4-5 پايىز ەكونوميكالىق ٶسٸم كەرەك. بٸز كٶرٸپ وتىرمىز, قانشا اقشا قۇيعانىمىزبەن, بٸز ودان اسىپ كەتە الماي جاتىرمىز.
دەمەك, ساياسي ٶزگەرٸسسٸز, جاڭا رەفورمالارسىز بۇل تسيفردى ٶزگەرتە المايمىز, بۇل ناقتى نەرسە. سوندىقتان جاقىن ارادا داميمىز دەسەك, وندا بٸزگە شۇعىل جاڭا ساياسي الاڭ قاجەت, جاڭا ساياسي توپتار قاجەت. ونى بەرٸ تٷسٸنٸپ وتىرعان سەكٸلدٸ. بٸراق كەيبٸر ادامداردىڭ اسىعىستىعى, ساياسي مەدەنيەتٸنٸڭ تٶمەندٸگٸ وسىعان تەرٸس ەسەرٸن تيگٸزە مە دەپ قورقامىن.
ٶيتٸپ ويلامايمىن
وسى سۇحبات سوڭىنا قاراي ايدوس سارىمنىڭ جامباسىنا وڭ كەلە قويمايتىن ساۋالعا جاۋاپ بەرۋٸنە تۋرا كەلدٸ. بۇل ٶتكەن پرەزيدەنتتٸك سايلاۋالدى ناۋقان كەزٸندەگٸ جايتقا قاتىستى. وعان سٶزبە-سٶز توقتالا كەتسەك...
– سايلاۋ تۋرالى سٶز بولعاندا بيىلعى پرەزيدەنتتٸك سايلاۋ كەزەڭٸنە دە توقتاماي كەتە المايمىز. وسى سايلاۋ ٶتكەننەن كەيٸن ەلدٸڭ سٸزگە نەگاتيۆ پٸكٸرٸ قالىپتاستى دەپ ويلامايسىز با?
– ەل دەگەن كٸم?
– ەندٸ ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە سٸز تۋرالى نەگاتيۆ پٸكٸرلەر جازىلدى عوي...
– ول ەل ەمەس قوي...
– جۇرت دەپ ايتايىقشى وندا, سولاردا ٶزٸڭٸز تۋرالى نەگاتيۆ پٸكٸر قالىپتاستى دەپ ويلامايسىز با?
– يە, كەيبٸر جۇرت دەگەن دۇرىس. جوق, ٶيتٸپ ويلامايمىن...
– سودان سوڭ قوسانوۆ كومانداسى قاتارىندا بولعانىڭىزعا ٶكٸنبەيسٸز بە?
– بٸرٸنشٸدەن, مەن قوسانوۆتىڭ كومانداسىندا بولعان جوقپىن. مەن وعان ٶت دەگەن جوقپىن. مەن ٶز شارۋالارىممەن اينالىستىم. سايلاۋدىڭ سوڭعى كٷنٸ, داۋىس بەرەتٸن كەزدە قاسىنا بارىپ, كٶمەكتەسۋگە راسۋل ەكەۋمٸز شەشٸم قابىلدادىق. بولدى.
ەزٸرلەگەن كەمشات سەتيەۆا
