– 23 قاراشادا مينسكٸدە ٶتكەن ۇقشۇ سامميتٸندە توقاەۆ لۋكاشەنكونى باتىسقا قارسى تۇرۋعا شاقىرعانى ٷشٸن سىنادى: بۇل تاقىرىپتى قايتا-قايتا كٶتەرۋ بٸزدٸ ەلدەكٸمنەن قورقاتىنداي كٶرٸنٸس قالىپتاستىرادى. مۇنداي مەلٸمدەمە مٷلدە قاتە تٷسٸنٸك قالىپتاستىرۋى مٷمكٸن, تٸپتٸ قازٸردٸڭ ٶزٸندە سولاي كٶرٸنەدٸ, - دەدٸ. پرەزيدەنتتٸڭ بۇل سٶزٸنٸڭ استارىندا نەندەي سىر جاتىر?
– پۋتين مەن لۋكاشەنكونىڭ ريتوريكاسىنىڭ اياسىندا توقاەۆ باتىس ەلدەرٸمەن ىنتىماقتاسۋعا بەيٸم ساياساتكەر رٶلٸن الۋعا تىرىسۋدا. قازاقستان ٷشٸن مۇناي مەن باسقا دا رەسۋرستاردىڭ ەركٸن ەكسپورتى, باستىسى باتىس نارىعىنداعى قارجى قۇرالدارىنىڭ اشىق بولۋى ماڭىزدى. بۇل قازىناعا تٷسەتٸن كٸرٸس پەن ونىڭ تۇراقتىلىعىنا ەسەر ەتەدٸ.
بۇعان قوسا ەكٸجاقتى بايلانىس ادام قۇقىقتارى مەن ساياسي بوستاندىقتاردىڭ شەكتەلۋٸنە قاتىستى تٷيتكٸلدەردٸ رەتتەۋدە سەپ.
– مامىر ايىندا II ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق فورۋمدا توقاەۆ رەسەي مەن بەلارۋس وداعى تۋرالى "ەكٸ ەل – بٸر مەملەكەت" فورمۋلاسى بويىنشا مەملەكەت قۇرۋدىڭ بٸرەگەي ٷلگٸسٸ جاسالىپ وتىر. بٸرتۇتاس وداقتىق ٷكٸمەت, بٸرتۇتاس وداقتىق پارلامەنت بار. كەشٸرٸڭٸزدەر, تٸپتٸ يادرولىق قارۋ دا قازٸر ەكەۋگە بٸرەۋ" دەپ ايتتى. سودان كەيٸن لۋكاشەنكونىڭ "وداققا قوسىلۋ تۋرالى" ۇسىنىسىنا جاۋاپ رەتٸندە "بۇل ەزٸلگە جوعارى باعا بەردٸم" دەدٸ.
بۇل رەتتە توقاەۆتىڭ رەسەي, بەلارۋس, ەاەو جەنە ۇقشۇ مٷشەلەرٸ بولىپ تابىلاتىن باسقا دا پوستكەڭەستٸك مەملەكەتتەرمەن ينتەگراتسيياعا قاتىستى ۇستانىمىن تارقاتساڭىز...
– ەاەو اياسىنداعى ەكونوميكالىق ينتەگراتسييا قازاقستانعا كەرٸ ەسەر ەتكەنٸنە قاراماستان, توقاەۆ ونىڭ تۇراقتى قولداۋشىسى. بۇل ۇستانىم قازاقستاندا ٷلكەن الاڭداۋشىلىق تۋعىزۋدا.
سوندىقتان توقاەۆ "وداقتىق مەملەكەت" تۋرالى مەلٸمدەمەلەردٸ اشىق تٷردە قولدامايدى. بۇل ونىڭ ەل ٸشٸندەگٸ ليگيتيمدٸلٸگٸنە ايتارلىقتاي نۇقسان كەلتٸرۋٸ مٷمكٸن. ٶيتكەنٸ 2022 جىلدىڭ قاڭتارىنان كەيٸن كٶپشٸلٸك توقاەۆتى رەسەيلٸك ەسكەرلەردٸڭ ارقاسىندا بيلٸكتٸ ساقتاپ قالعان تۇلعا سانايدى.
توقاەۆتىڭ ناقتى ەكونوميكالىق ساياساتى جوق, سوندىقتان ول ەاەو پروبلەمالارىن تولىق تٷسٸنەدٸ دەۋ قيىن. وعان قوسا بۇل كەلٸسٸمدٸ قايتا قاراۋعا ەلەۋلٸ امبيتسييا بولماي تۇر. ۇقشۇ-عا كەلەتٸن بولساق, بۇل ۇيىمنىڭ تيٸمسٸزدٸگٸنە قاراماستان, ول بيلٸكتٸ ساقتاپ قالۋعا كٶمەكتەستٸ. سوندىقتان توقاەۆ ودان شىعۋعا ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ قارسى.
ونىڭ پرەزيدەنتتٸك مەرزٸمٸنٸڭ سوڭىندا بيلٸكتٸ بەرۋدٸڭ انىق ەمەس پەرسپەكتيۆالارىن ەسكەرە وتىرىپ (2022 جىلى قازاقستاندا كونستيتۋتسيياعا تٷزەتۋلەر قابىلداندى, وعان سەيكەس مەملەكەت باسشىسىنىڭ ٶكٸلەتتٸك مەرزٸمٸ جەتٸ جىلعا دەيٸن ۇزاردى, بٸراق پرەزيدەنت ەكٸنشٸ مەرزٸمگە ٷمٸتكەر بولا المايدى – س.), ۇقشۇ-عا مٷشەلٸك ونىڭ تٷسٸنٸگٸندە پراكتيكالىق مەنگە يە.
– توقاەۆتىڭ مەلٸمدەمەلەرٸنە قاراساق, ول ٶزٸن 2020 جىلعى پرەزيدەنت سايلاۋىنان كەيٸن بٸرقاتار ەلدە زاڭدى پرەزيدەنت دەپ تانىلماعان جەنە پۋتيننٸڭ تالاپتارىنا باعىنۋعا مەجبٷر بولعان لۋكاشەنكودان جوعارى قوياتىن سيياقتى. سولاي دەپ ايتا الامىز با?
– لۋكاشەنكو ٶزٸن دە, ەلٸن دە كٸرٸپتار ەتٸپ قويدى. سوندىقتان توقاەۆ كرەملگە قانشا ادال بولسا دا, لۋكاشەنكونىڭ جاعدايىنا تٷسكٸسٸ كەلمەيدٸ. جەكە تەۋەلدٸلٸكتٸڭ ارتۋى جەنە بەلارۋستٸڭ رەسەيگە ەگەمەندٸگٸن ٸشٸنارا جوعالتۋى لۋكاشەنكوعا كەرٸ ەسەر تيگٸزەدٸ. بۇل ونى ەلسٸز كٷيگە تٷسٸرەدٸ, ول اۆتوكراتتاردىڭ اراسىندا دا ديپلوماتييالىق دەڭگەيدە بايقالادى.
– جاقىندا پۋتيننٸڭ قازاقستانعا ساپارى كەزٸندە توقاەۆتىڭ قازاقشا سٶيلەگەن بەينەجازباسى ٷلكەن رەزونانس تۋدىردى. رەسەيلٸك دەلەگاتسييا اۋدارمانى تىڭداۋ ٷشٸن اسىعىس قۇلاققاپ تاعۋعا مەجبٷر بولدى. سوڭعى ۋاقىتتا قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى قارىم-قاتىناس قانداي دەڭگەيدە?
– رەسەيدٸڭ قازاقستانداعى ىقپالى ارتىپ كەلەدٸ. كرەملمەن بايلانىسى بار رەسەيلٸك كومپانييالار ەكونوميكامىزداعى ٷلەسٸن كەڭەيتۋگە تىرىسۋدا. قازاقستان رەسەيگە سالىنعان سانكتسييالاردى اينالىپ ٶتۋ ٷشٸن ٶز يۋريسديكتسيياسى مەن قارجى جٷيەسٸن جٷيەلەدٸ.
پۋتين ٷشٸن قازاقستاننىڭ ماڭىزى ارتتى جەنە ول توقاەۆتىڭ ىقىلاسى مەن ٸشٸنارا تەۋەلدٸلٸگٸن پايدالانا وتىرىپ, ونىڭ ەكونوميكا, ەسكەري جەنە مەدەني ىنتىماقتاستىق سالاسىنداعى باستامالارىن تابىستى ٸلگەرٸلەتۋدە. توقاەۆتىڭ قازاقشا سٶيلەگەنٸنە قاتىستى وسى وقيعادا دا جۋرناليستەر, مەنٸڭشە, بولماشى نەرسەگە نازار اۋدارىپ, ماڭىزدى نەرسەنٸ نازاردان تىس قالدىرعان سيياقتى.
قازاق تٸلٸنە قاتىستى بۇل وقيعا اقپارات كەڭٸستٸگٸندە رەسەيمەن جاسالعان كەلٸسٸمدٸ جۇمسارتۋدى كٶزدەدٸ. ال, كەلٸسسٶزدەرگە سەيكەس قازاقستاندا ەلەكتر ستانتسييالارى سالىنىپ, ەلٸمٸزدٸڭ سولتٷستٸك وبلىستارىن گازداندىرۋ باستالادى.
– رەسەيدٸڭ ۋكرايناعا قارسى سوعىسىنا قاتىستى قازاقستان بيلٸگٸنٸڭ ۇستانىمىن قالاي سيپاتتاي الاسىز? قاراپايىم ازاماتتار كٸمدٸ قولدايدى?
– جاقىندا جٷرگٸزٸلگەن ساۋالناماعا سەيكەس, ەلدەگٸ كٶپشٸلٸك سوعىسقا جەنە رەسەيدٸڭ ەرەكەتتەرٸنە قارسى. دەگەنمەن, قازاقستان بيلٸگٸنٸڭ ۇستانىمى بٶلەك.
توقاەۆ پۋتينگە سانكتسييالاردى اينالىپ ٶتۋگە جەنە ەسكەري ٶنەركەسٸپ ٷشٸن تاۋارلاردى الۋعا كٶمەكتەسۋدە. ول كرەملدٸ ٶز رەجيمٸنٸڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتە الاتىن سەرٸكتەس رەتٸندە قاراستىرادى. بۇل جەردە باسقا ەشتەڭە دە جوق.
– 2022 جىلعى قاڭتارداعى نارازىلىقتار مەن قاراشاداعى پرەزيدەنت سايلاۋىنان كەيٸن قازاقستان ساياسي جەنە ەكونوميكالىق تۇرعىدان قالاي ٶزگەردٸ?
– ساياسي جاعداي ايتارلىقتاي ناشارلادى. رەجيم بيلٸكتەن ايىرىلۋ قاۋپٸندە بولدى. 2022 جىلدىڭ قاڭتارىنان كەيٸن تٸركەلمەگەن وپپوزيتسييالىق پارتييالاردىڭ بارلىق دەرلٸك جەتەكشٸلەرٸ مەن تانىمال بەلسەندٸلەر تٷرمەگە قامالدى. بٸرقاتار زاڭ قاتاڭداتىلىپ, باق پەن بلوگەرلەردٸڭ كەڭٸستٸگٸ تارىلدى.
قازاقستاندا بولىپ جاتقان نەرسە دەموكراتييالاندىرۋ ەمەس, اۆتوكراتيزاتسييا دەپ ايتار ەدٸم.
– نازارباەۆتىڭ بٷگٸنگٸ جاعدايى قانداي?
– ساياسي قامقورلىقتان ايىرىلعان ونىڭ كەيبٸر تۋىستارى مەن سەرٸكتەستەرٸ مٷلكٸنەن ايىرىلدى. جالپى ەندٸ مٷلٸكتٸ قايتا بٶلۋ توقاەۆتىڭ بۇل باعىتتا جٷيەلەيتٸن جۇمىسىمەن بايلانىستى.
مٶلدٸر قالىمبەت
