ەكولوگييانى جاقسارتۋ – بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ ەمەس, ەرتەڭنٸڭ قامى. بۇل – ۇرپاعىمىزعا قالاتىن تابيعاتتىڭ, اۋا مەن سۋدىڭ, جەر مەن ورماننىڭ تاعدىرى. قازاقستاندا سوڭعى جىلدارى قورشاعان ورتانى قورعاۋ باعىتىنداعى باستامالار مەن باعدارلامالار قارقىن الا باستادى. سونىڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ اۋقىمدىسى – مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان «تازا قازاقستان» ۇلتتىق باعدارلاماسى. جالپى, «ەكولوگييا» دەگەندە كٶپشٸلٸكتٸڭ ويىنا بٸردەن سەنبٸلٸك, اعاش ەگۋ نەمەسە قوقىس جيناۋ تٷسەتٸنٸ راس. نەگٸزٸ بۇل دۇرىس, بٸراق ونىڭ اۋقىمى ازداۋ. ەكولوگييا – بۇل ەڭ الدىمەن سانا. دەمەك, حالىقتىڭ ەكوساناسىن جەتٸلدٸرۋ - ەلدٸڭ كەلەشەگٸ ٷشٸن جاسالاتىن كەشەندٸ ەرٸ ۇزاق مەرزٸمدٸ جۇمىس.
وسى ورايدا «تازا قازاقستان» باعدارلاماسى - جاي عانا ەكولوگييالىق ناۋقان ەمەس, بۇل – ەل دامۋىنىڭ جاڭا پاراديگماسى. جوبا اياسىندا قالالار مەن اۋىلداردىڭ تازالىعى, تۇرمىستىق قالدىقتاردى سۇرىپتاۋ, زاڭسىز قوقىس الاڭدارىن جويۋ, ەكولوگييالىق بٸلٸم بەرۋ, جاسىل ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ سيياقتى كٶپتەگەن باعىت قامتىلدى. باستاما - ەل ٸشٸندەگٸ مىڭداعان بەلسەندٸلەر مەن ەرٸكتٸلەردٸڭ باسىن بٸرٸكتٸرٸپ وتىر. مەسەلەنٸڭ مەن-جايىن كەڭٸرەك بٸلۋ ٷشٸن بٸز بەلگٸلٸ قوعام بەلسەندٸلەرٸ – «بايتاق» جاسىلدار پارتيياسىنىڭ تٶراعاسى ازاماتحان ەمٸرتاي جەنە الماتى قالاسى ناۋرىزباي اۋداندىق كوميۋنيتي-ورتالىعىنىڭ جەتەكشٸسٸ, ۆولونتەر ەرمۇحاممەد پالماعانبەتوۆپەن سۇحباتتاستىق.
– «تازا قازاقستان» باعدارلاماسى باسقا ەكولوگييالىق باستامالاردان نەسٸمەن ەرەكشەلەنەدٸ?
ازاماتحان ەمٸرتاي: بۇل باستامانىڭ باستى ارتىقشىلىعى – ونىڭ مەملەكەت باسشىسىنىڭ تٸكەلەي باقىلاۋىمەن جٷزەگە اسۋىندا. ياعني بۇل جاي ەكولوگييالىق اكتسييا ەمەس, بۇل – ەلدٸڭ رەسمي ساياساتى. سوڭعى كەزدە ٶڭٸرلەردٸ ارالاپ جٷرمٸز, حالىقتىڭ ەكولوگيياعا دەگەن كٶزقاراسى ٶزگەرٸپ كەلەدٸ. اعاش وتىرعىزۋ, تازالىق ساقتاۋ, قورشاعان ورتاعا جاۋاپكەرشٸلٸكپەن قاراۋ ٶمٸر سالتىنا اينالىپ جاتىر. بۇعان ەرينە بٸز ريزا بولىپ قالدىق.
ەرمۇحاممەد پالماعانبەتوۆ: باعدارلاما ەل ازاماتتارىنىڭ بارلىعىن دەرلٸك قامتىدى. بۇرىنعى ەكوباستامالار كٶبٸنەسە شەكتەۋلٸ اۋقىمدا ٶتەتٸن بولسا, «تازا قازاقستان» بٷكٸل قوعامدى قامتىپ وتىر. بۇل - حالىقتى بٸرٸكتٸرەتٸن ٷلكەن كٷش.
– ال ەندٸ وسى باعدارلامانىڭ بولاشاقتاعى ۇزاق مەرزٸمدٸ نەتيجەسٸ قانداي بولماق?
ازاماتحان ەمٸرتاي: ەگەر بۇل باعىت تۇراقتى داميتىن بولسا, ونىڭ ناقتى نەتيجەسٸن بولاشاق ۇرپاق كٶرەدٸ. سەبەبٸ ەكولوگييا – بٸر كٷندە شەشٸلەتٸن مەسەلە ەمەس. بٷگٸن باستالعان ٸس - ەرتەڭگٸ كٷننٸڭ كەپٸلٸ. تازا اۋا, تازا سۋ – ادامنىڭ ەڭ باستى بايلىعى. بۇل باستاما – بولاشاققا دەگەن سەنٸم مەن ٷمٸتتٸڭ بەينەسٸ.
ەرمۇحاممەد پالماعانبەتوۆ: مەنٸڭشە, ۋاقىت ٶتە كەلە حالىق ەكولوگييالىق نورمالاردى قالىپتى جاعداي دەپ قابىلدايتىن دەڭگەيگە جەتەدٸ. قوقىستى سۇرىپتاۋ, تابيعاتتى قورعاۋ, سۋدى ٷنەمدەۋ – بەرٸ دە كٷندەلٸكتٸ ەدەتكە اينالۋى كەرەك. بٸز وسى ماقساتقا اقىرىنداپ جاقىنداپ كەلەمٸز. مىسالى پاكەتتٸڭ ورنىنا ەكوسٶمكە قولدانۋ, قوقىستى سۇراپتاپ ٶتكٸزۋ, اينالانى تازا ۇستاۋ, ٷكٸمەت كەلٸپ جيناپ, تازالاپ بەرسٸن دەمەي تۇرعىنداردىڭ ٶزدەرٸ ٸستەي بەرۋٸ سيياقتى جۇمىستار ەدەتكە اينالادى.
– وسى تۇستا جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك پەن حالىقتىڭ ەكولوگييالىق مەدەنيەتٸنە قانداي باعا بەرەر ەدٸڭٸزدەر?
ازاماتحان ەمٸرتاي: اشىق ايتقاندا, كٶپ شەنەۋنٸك تەك تاپسىرما كەلگەندە عانا ٸسكە كٸرٸسەدٸ. بٸراق حالىقپەن تٸكەلەي سٶيلەسكەن كەزدە كٶبٸنەسە قاراپايىم ازاماتتاردىڭ شىنايى جاناشىرلىعىن كٶرەمٸز. ال ٸرٸ ٶندٸرٸس يەلەرٸنٸڭ قورشاعان ورتاعا سالعىرت قاراپ وتىرعانى الاڭداتادى. بۇل – ٷلكەن مەسەلە. ولار ٷشٸن زاڭنىڭ دا, قوعامنىڭ دا تالابى كٷشەيۋٸ كەرەك. قورشاعان ورتانى لاستاعان ٶندٸرٸس ورىندارىنا سالاتىن ايىپپۇل مٶلشەرٸن ۇلعايتۋ كەرەك دەپ سانايمىن.
ەرمۇحاممەد پالماعانبەتوۆ: جالپى العاندا جاعداي ورتا دەڭگەيدەن جوعارى. ۋاقىت ٶتكەن سايىن قازاقستاندىقتار قورشاعان ورتا بٷلدٸرۋدٸڭ پايداسى جوق ەكەندٸگٸن تٷسٸنٸپ كەلەدٸ. تابيعاتتى قۇرتساڭ – ٶزٸڭ دە قۇريسىڭ دەگەندٸ قوعام تٷسٸنٸپ كەلە جاتىر. بەلسەندٸ ازاماتتار از ەمەس. الايدا بۇل سالانى ەلٸ دە ٶز مٸندەتٸ رەتٸندە قابىلدامايتىندار بارشىلىق. ەكٸمدٸكتەر تاراپىنان باقىلاۋ بار, بٸراق جٷيەلٸلٸك جەتٸسپەيدٸ.
– بيزنەس پەن ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمداردىڭ (ٷەۇ) بۇل ٸسكە قاتىسۋ دەڭگەيٸ قانداي?
ازاماتحان ەمٸرتاي: قازٸر بيزنەس سالاسىندا ESG, ياعني ەكولوگييا, ەلەۋمەتتٸك جاۋاپكەرشٸلٸك جەنە كورپوراتيۆتٸك باسقارۋ قاعيداتتارىنا بەتبۇرىس بايقالادى. بۇل جاقسى ٷردٸس. ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمدارمەن بٸرٸگٸپ تٷرلٸ جوبالار جٷرگٸزٸپ جاتىرمىز. الدا كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸنە قاتىستى حالىقارالىق سامميت ٶتكٸزۋ جوسپاردا تۇر. بۇل دا ٷلكەن مٷمكٸندٸك.
ەرمۇحاممەد پالماعانبەتوۆ: كەيبٸر كومپانييالار تەك كٶزبوياۋشىلىق ٷشٸن عانا قاتىسادى. ناعىز جٷيەلٸ قولداۋ كٶرسەتەتٸندەر ەلٸ دە ازداۋ. بيزنەس پەن ٷەۇ ەكوجوبالارعا بەلسەندٸ ارالاسۋى قاجەت.
– ەكولوگييانى جاقسارتۋ ٷشٸن تاعى نە ٸستەۋ كەرەك?
ازاماتحان ەمٸرتاي: جاسىل ەكونوميكانى دامىتۋ قاجەت. ول ٷشٸن زاڭنامانى جاڭارتۋ كەرەك. بيزنەستٸ ىنتالاندىراتىن ناقتى تەتٸكتەر قاجەت. قازٸر بٸز سۋ كودەكسٸ مەن ەكولوگييالىق كودەكسكە ٶزگەرٸستەر ەنگٸزۋ باعىتىندا جۇمىس ٸستەپ جاتىرمىز.
ەرمۇحاممەد پالماعانبەتوۆ: ەكولوگييالىق بٸلٸم – بالاباقشادان باستاپ بەرٸلەتٸن تەربيە بولۋى تيٸس. سونداي-اق سالىقتىق جەڭٸلدٸكتەر ارقىلى جاسىل جوبالاردى قولداۋ اسا ماڭىزدى دەپ بٸلەم.
– سٸزدەر جەكە قانداي ەكولوگييالىق باستامالارعا ٷلەس قوسىپ جٷرسٸزدەر?
ازاماتحان ەمٸرتاي: اعاش وتىرعىزۋ, سەنبٸلٸكتەرگە قاتىسۋ - مەنٸڭ كٷندەلٸكتٸ جۇمىسىم. سونىمەن قاتار, قايتا ٶڭدەۋ جٷيەسٸن دامىتۋ, ەكوسالىق پەن ستاندارتتاردى ەنگٸزۋ باعىتىندا جٷيەلٸ جۇمىس ٸستەپ كەلەمٸز.
ەرمۇحاممەد پالماعانبەتوۆ: مەن دە سەنبٸلٸكتەرگە جيٸ قاتىسامىن. اعاش وتىرعىزىپ, ەكوحابتاردى قولداۋعا تىرىسامىن. ەلەۋمەتتٸك جەلٸ ارقىلى ادامداردىڭ ساناسىن وياتۋعا كٷش سالىپ جٷرمٸن. بٸزدٸڭ كوميۋنيتي-ورتالىققا كەلۋشٸلەر ەرتٷرلٸ ەكولوگييالىق جاڭالىقتارمەن تانىسا الادى. مەسەلەن, تاعام قالدىقتارىنان جاسالعان بيولوگييالىق تىڭايتقىشتار ۇسىنىلعان. بۇل – قالدىقتى قايتا ٶڭدەۋدٸڭ ناقتى مىسالى. سونداي-اق كەيبٸر وتاندىق ٶنەرتاپقىشتار تۇرمىسقا قاجەتتٸ ەكولوگييالىق حيمييا ٶنٸمدەرٸن جاساپ شىعارعان. بٸر كەسٸپكەر تٸپتٸ جانۋارلار مەن ٶسٸمدٸكتەرگە ارنالعان تابيعي, زييانسىز تىڭايتقىش ٶندٸرٸسٸن قولعا الىپ وتىر. مۇنداي تىڭ ەرٸ پايدالى جاڭالىقتارمەن Eco Hab ارقىلى تانىسۋعا بولادى. سونىمەن قاتار, قالانىڭ بارلىق كوميۋنيتي ورتالىقتارىندا ەكولوگييالىق تاقىرىپتاعى «قوقىس», «ون بٸرٸنشٸ ساعات» جەنە «جەر توقتاعان كٷن» اتتى تانىمدىق فيلمدەر كٶرسەتٸلۋدە. بۇل فيلمدەر ەكولوگييا مەسەلەلەرٸن كٶركەم تٸلمەن جەتكٸزٸپ, ادام مەن تابيعات اراسىنداعى بايلانىستى وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
– پلاستيك پەن ەلەكتروندىق قالدىقتار بار, وسى تۇرمىستىق قالدىقتاردى سۇرىپتاۋ مەن قايتا ٶڭدەۋ مەسەلەسٸ قالاي شەشٸلٸپ جاتىر?
ازاماتحان ەمٸرتاي: بۇل - جاھاندىق دەڭگەيدەگٸ پروبلەما. قازاقستاندا ۋتيلالىم جٷيەسٸ تولىق جۇمىس ٸستەمەي جاتىر. پارتييامىز وسى باعىتتا ناقتى جوبالار ۇسىنىپ وتىر. بۇرىن بۇل سالادا مونوپولييا بولعان. قازٸر اشىقتىق ورناپ كەلەدٸ. بٸراق ينفراقۇرىلىم مەن زاڭنامالىق نەگٸز ەلٸ دە ەلسٸز. دەگەنمەن, ەڭ باستى مەسەلە – ينفراقۇرىلىم عانا ەمەس, سانانى ٶزگەرتۋ. ادامدار بۇل جٷيەنٸ تەك كٶرٸپ قانا قويماي, تٷسٸنٸپ, قولدانۋعا ٷيرەنۋٸ تيٸس. قوقىستى دۇرىس تاستاۋ, سۇرىپتاپ ٷيرەنۋ – بۇل جاي عانا ەرەجەگە باعىنۋ ەمەس, تابيعاتقا جاناشىرلىق تانىتۋدىڭ ناقتى جولى.
ەرمۇحاممەد پالماعانبەتوۆ: قوقىس جەشٸكتەرٸ مەن ارنايى ەكوحابتار سانى ارتىپ كەلەدٸ. قالالار مەن اۋدانداردا قوقىس جەشٸكتەرٸنٸڭ جاڭا تٷرلەرٸ, ياعني پلاستيك, قاعاز, شىنى سيياقتى قالدىقتاردى جەكە-جەكە سۇرىپتاۋعا ارنالعان ارنايى كونتەينەرلەر ورناتىلىپ جاتىر. سونىمەن قاتار, كٶپتەگەن جەردە ەكوحابتار – ياعني, قالدىقتى قابىلداپ, ونى قايتا ٶڭدەۋگە جٸبەرەتٸن ارنايى ورىندار اشىلا باستادى. جاستار پلاستيك قالدىقتاردى سۇرىپتاپ تاپسىرۋعا ٷيرەنٸپ كەلەدٸ. كوميۋنيتي-ورتالىقتاردا ارنايى فوندوماتتار ورناتىلىپ, ىنتالاندىرۋ تەتٸكتەرٸ ەنگٸزٸلۋدە. وسىنىڭ بەرٸ كٶڭٸل قۋانتادى. ەندٸگٸ جۇمىس حالىقتىڭ بارلىعىن جاس-كەرٸسٸن وسى جٷيەگە بەيٸمدەۋ كەرەك. قوقىس – تەك قوقىس ەمەس. ول – ەكٸنشٸ مٷمكٸندٸك ەكەنٸن حالىق تٷسٸنٸپ كەلەدٸ.
– قولدانىستاعى زاڭدار جەتكٸلٸكتٸ مە? ەلدە ٶزگەرٸستەر قاجەت پە?
ازاماتحان ەمٸرتاي: ەكولوگييالىق كودەكس بار, بٸراق ول تيٸستٸ دەڭگەيدە ورىندالىپ جاتقان جوق. بٸرقاتار باپتار ٶزارا قايشى كەلەدٸ. بٸزگە ناقتى ەرٸ نەتيجە بەرەتٸن قۇقىقتىق ٶزگەرٸستەر قاجەت.
ەرمۇحاممەد پالماعانبەتوۆ: زاڭنان بۇرىن سانا قاجەت. ەر ادام ەكولوگييانى ٶزٸنەن باستاۋى كەرەك.
– ادامداردى كٶگالداندىرۋعا تارتۋ ٷشٸن نە ٸستەۋ كەرەك?
ازاماتحان ەمٸرتاي: قىزىعۋشىلىق بولسا, پايدا تٷسەتٸن جاعى بولسا تٸپتٸ جاقسى. مىسالى, كٶمٸرتەگٸ كۆوتاسىن ساتۋ ارقىلى اعاش وتىرعىزعان ادام تابىس تاپسا – بۇل ٷلكەن ىنتالاندىرۋ بولىپ سانالادى.
ەرمۇحاممەد پالماعانبەتوۆ: ماراپاتتار, بونۋستار, جارىستار - بەرٸ تيٸمدٸ. بالالار مەن جاستاردى وسى ٸسكە تارتۋ ٶتە ماڭىزدى.
– بٷگٸنگٸ ەكولوگييالىق ساياساتتىڭ ەلسٸز تۇستارى قانداي?
ازاماتحان ەمٸرتاي: مينيسترلٸك كٶبٸنە فورمالدى جۇمىس ٸستەيدٸ. ٸرٸ لاستاۋشى كومپانييالارعا ناقتى شارا قولدانىلماي جاتىر. بٸز بۇل مەسەلەلەر بويىنشا پارلامەنتكە ۇسىنىستار جولداپ جاتىرمىز.
ەرمۇحاممەد پالماعانبەتوۆ: مەنٸڭشە, جٷيەلٸلٸك پەن باقىلاۋ جەتٸسپەيدٸ. ناقتى نەتيجە ٷشٸن تۇراقتى مەحانيزمدەر قاجەت.
– قورىتىندى ويلارىڭىز?
ازاماتحان ەمٸرتاي: «تازا قازاقستان» – جاڭا ەكولوگييالىق ويلاۋ جٷيەسٸنٸڭ باستاماسى. بۇل جاي قاعاز جٷزٸندەگٸ ەڭگٸمە بولىپ قالماۋى كەرەك. ەگەر زاڭ, قارجى, قوعام ٷشتاعانى ٷيلەسە السا – ەلٸمٸز جاسىل ەكونوميكا سالاسىندا كٶشباسشى بولا الادى.
ەرمۇحاممەد پالماعانبەتوۆ: بۇل – بولاشاق ٷشٸن جاسالىپ جاتقان ماڭىزدى جۇمىس. ەگەر تازا قازاقستان سىندى باعدارلامالار دامىپ, تۇراقتى قوزعالىسقا اينالسا, بولاشاق ۇرپاعىمىز ساپالى ٶمٸر سٷرۋ مٷمكٸندٸگٸنە يە بولادى.
ايتا كەتەلٸك, سۇحبات بارىسىندا بايقاعانىمىز – «تازا قازاقستان» تەك ەكولوگييالىق باعدارلاما عانا ەمەس, بۇل – ۇلتتىق سانا مەن بولاشاققا دەگەن جاۋاپكەرشٸلٸك. بۇل جولدا ەربٸر ازاماتتىڭ ٷلەسٸ ماڭىزدى. ەكولوگييا – بەرٸمٸزگە ورتاق ٷي. ونى تازا ۇستاۋ - تەك شەنەۋنٸكتٸڭ نەمەسە بەلسەندٸنٸڭ ەمەس, بارشامىزدىڭ مٸندەتٸمٸز.
سۇحباتتاسقان مەرۋەرت رايىم
