الايدا, ۇلت جاناشىرى بوتاگٶز يساەۆانىڭ (تٶمەندە سۋرەتتە) ايتۋىنشا, تايچيبەكوۆتٸڭ جازادان جەڭٸل قۇتىلىپ كەتۋٸ عاجاپ ەمەس. سەبەبٸن, تٶمەندەگٸ سۇحباتپەن تانىسىپ شىققاندا بٸلەسٸز.
– ونى ەلگە تانىتقان ەرمەك نارىمباەۆ. 2013 جىلدىڭ اياعى ەدٸ. ول كەزدەرٸ نارىمباەۆتىڭ اتى دٷركٸرەپ تۇرعان. سەبەبٸن بٸلەسٸزدەر. اۋديتوريياسى دا اۋقىمدى-تۇعىن.
تايچيبەكوۆ ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە ٶمٸر سٷرەتٸن ادام. بەرٸنە دوستىققا سۇراناتىن. كٶپشٸلٸگٸمٸز ونى «بانعا» جٸبەرەتٸنبٸز. بٸراق, نارىمباەۆ ٶيتكەن جوق. ونىڭ دوستىعىن قابىلدادى. مۇنىمەن قويماي «تايچيكپەن» سۇحبات ٶتكٸزٸپ, ۆيدەولارىن تاراتا باستادى. بەرٸ وسىلاي باستالعان.
سوڭعى ەكٸ جىل بويىنا تايچيبەكوۆتىڭ ەر جازباسىن تٷرتٸپ, ساقتاپ الىپ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جٸبەرٸپ وتىردىم. ارىز-شاعىم جٶنەلتتٸم. جالعىز مەن ەمەس, ونىڭ استىنا 500-دەن اسا ادامنىڭ قولى قويىلعان.
– ونىڭ كٷش العان تۇسى قاي كەز?
– ۋكرايناداعى وقيعالار باستالعان تۇستا قاتتى «قۇتىردى». «قازاقستاننان قول جيناپ, ۋكرايناعا تارتايىق» دەگەن ٷندەۋ جاسادى. مۇنى دا نازارىما الىپ, جامبىل وبلىستىق پروكۋراتۋراسىنا جٸبەرگەنمٸن. پروكۋروردىڭ ورىنباسارى جاۋاپ جٸبەرٸپتٸ. 90 پايىزى «تايچيكتٸڭ» تٷسٸنٸكتەمەسٸنەن جاسالعان ەكەن!
ەرمەك: «مەنٸڭ پاراقشامدى ەلدەكٸمدەر بۇزدى. جالپى, مەن ەلەمگە تانىمال اداممىن, عالىممىن, مەنٸ كٶرە المايتىندار كٶپ» دەپتٸ. پروكۋراتۋرا سوعان سەنگەن سيياقتى...
ەكٸنشٸ جولى: «قازاقستان رەسەيدٸڭ گۋبەرنيياسىنا اينالۋى كەرەك» دەدٸ. مۇنى دا جاۋاپسىز قالدىرعان جوقپىز. تيٸستٸ ورىندارعا ارىز جٸبەردٸم.
ٷشٸنشٸ جولى: بۇل تايچيبەكوۆتەن اسىپ تٷسپەسە كەم سوقپايتىن تاتيانا شەۆتسوۆا-ۆالوۆانىڭ سوتى بولعان تۇس. تشۆ-نىڭ سوتىنان كەيٸن تايچيبەكوۆ: «قازاقستاندا سلاۆيان ۇلتتارىن, ونىڭ ٸشٸندە ورىستاردى قىسىمعا الۋدا. شەۆتسوۆا وسى قىسىمعا قارسى شىققان باتىر. سەندەر, ورىستار پۋتيننەن كٶمەك كٷتپەڭدەر, ٶز قۇقىقتارىڭ ٷشٸن ٶزدەرٸڭ كٷرەسٸڭدەر!» دەپ جازدى. بۇل جولى دا ٷنسٸز قالعان جوقپىن.
تٶرتٸنشٸ جولى, تٸپتٸ, قاتتى كەتتٸ. «...37 جىلى اتام نكۆد-دا ٸستەگەن, كەڭەس وداعىنا قارسى شىققان قازاقتاردى قىرعان. 2016 جىلى بۇل ناۋقاننىڭ ەكٸنشٸ كەزەگٸن جٷزەگە اسىراتىن بولامىز» دەدٸ. تيٸستٸ جەرگە تاعى دا ارىز جولدادىق. بٸراق جاۋاپ رەتٸندە بٸزگە «وتپيسكا» جٸبەرە سالاتىن.
قورقىنىشتىسى, بۇل ٸستەن كرەمل حاباردار. تەرگەۋ ٸسٸنە وسىنداعى رەسەي ەلشٸلٸگٸ قىسىم جاساپ جاتىر. ال تايچيبەكوۆكە جاقتاسىپ وتىرعاندار رەسەي ەلشٸلٸگٸمەن تىعىز جۇمىس ٸستەيدٸ.
– وسى ۋاقىتقا دەيٸن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى, ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك قىزمەتكەرلەرٸ تىنىش جاتتى. تايچيبەكوۆكە تيٸسكەن جوق. انىعىراق ايتساق, سٸزدەر جازعان بٸردە-بٸر ارىزعا جارىتىمدى جاۋاپ قاتپادى. ونى اياقاستى تەرگەۋگە الۋعا نە سەبەپ بولدى سوندا?
– بيىلعى جىلدىڭ اقپان ايىندا سٸزدەردٸڭ, «قالا مەن دالا» گازەتٸندە جەنە گازەتتٸڭ سايتىندا («Dalanews.kz») تايچيبەكوۆكە قاتىستى ەزٸربايجان ساياساتتانۋشىسى زاۋر راسۋلزادەنٸڭ ماقالاسى جارييالانعان. بٸر قىزىعى, دەل وسى ماقالا جوعارىعا جەتٸپتٸ. ٶتە جوعارىعا... سول جوعارى جاقتا «بۇل مەسەلەنٸڭ انىق-قانىعىن بٸلٸڭدەر!» دەپ بۇيىرعان ەكەن.
مٸنە, سودان كەيٸن تارازداعى ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك قىزمەتٸنٸڭ ماماندارى تايچيبەكوۆتٸڭ جازعان, سىزعان دٷنيەلەرٸن تەكسەرە باستادى.
كەيٸن جامبىلدان «تايچيبەكوۆكە قىلمىستىق ٸس قوزعادىق» دەگەن حابار كەلدٸ. سٶيتسەك, ونىڭ جازبالارىنان ۇلتارازدىقتى قوزدىراتىن دٷنيەلەر تاۋىپتى.
– سوعان ٶزٸم دە تاڭعالامىن. وسىلايشا تەرگەۋ باستالدى. باستاپقىدا ەرمەك كۋەگەر رەتٸندە جٷردٸ. سوندا دا ارانداتۋىن قويعان جوق. قىرىمعا بارىپ كەلدٸ. نەگە, بٸلەسٸز بە? سەبەبٸ, ماعان ەشكٸم ەشتەڭە جاساي المايدى دەگەن سەنٸمدە بولدى.
– سٸز جاۋاپ الۋ كەزٸندە تايچيبەكوۆپەن كٶزبە-كٶز كەزدەستٸڭٸز....
– سول كەزدە قىزىق بولدى. تەرگەۋشٸ: «سٸزدٸڭ كٸنەلٸ ەكەنٸڭٸز دەلەلدەندٸ, كۋەگەردەن كٷدٸكتٸگە اۋىستىڭىز, ەندٸ تارازدان اتتاپ باسۋعا بولمايدى» دەگەندە, تايچيبەكوۆ تالىپ قالدى. بٸر كەزدە باسىن ەدەنگە ۇرا باستادى... مەن شوشىپ كەتتٸم. جەدەل جەردەم شاقىرىپ, ونى سول جەردەن الىپ كەتتٸ.
– اياقاستىنان تالىپ قالعانىنا, ەدەنگە باسىن ۇرعانىنا قاراعاندا بٸر شالىعى بار ما, قالاي?
– شىنىمەن دە ونى الماتىداعى «جىندىحاناعا» بەكەر الىپ كەلگەن جوق. وعان ناقتى سەبەپ بولدى. بٸراق, ونى شىعارىپ جٸبەرگەنٸنە قاراعاندا تايچيبەكوۆ ٶتٸرٸك ٸستەگەن سيياقتى. سەبەبٸ, سول جولعى جٷزٸنەن بٸلەم, قاتتى شوشىپ كەتتٸ. بۇلاي بولادى دەپ ويلاعان جوق.
ەرٸ ٶزٸ قىزمٸنەزدٸ بەلە ەكەن... بٸردەن بايقادىم. سولاي بولا تۇرا, ٶتە قۋ ادام. تارازعا جٷرەر الدىندا, زاڭگەرلەر: «تايچيبەكوۆ بۇل مەسەلەنٸ ەكٸ ادامنىڭ اراسىنداعى ارازدىق رەتٸندە كٶرسەتۋٸ مٷمكٸن. سوندىقتان ونىڭ جەكە باسىندا ەش شارۋاڭىز جوقتىعىن, تەك ازاماتتىق پوزيتسييا تۇرعىسىنان كەلگەنٸڭٸزدٸ كٶرسەتٸڭٸز» دەگەن. شىنىمەن دە, جاۋاپ الۋعا كٸرمەي تۇرىپ, اۋلانىڭ الدىندا كەزدەسكەندە ەرمەك ٸشٸ-باۋىرىما كٸرە باستادى. مەن دە قالىسقام جوق. تٸپتٸ, بٸرٸگٸپ سۋرەتكە تٷسٸپ الدىق. بٷيتپەسە بولمادى, مەن سول ارادا اشۋعا مٸنسەم, تايچيبەكوۆ مۇنى باسقا قىرىنان كٶرسەتۋگە تىرىسار ەدٸ.
– بٸر قىزىعى, ەرمەك «جىندىحانادا» جاتقاندا ونىڭ قولداۋشىلارى شىعا باستادى. بۇل قالاي?
– بٸرٸنشٸ كەزەكتە بۇل رەسەيشٸل, ورىسشىل جۋرناليستەر. اتتارىن دا اتايىن. اندرەي ششەرباكوۆ. اناستاسييا احمەتوۆا. مٸنە, بۇلار «تايچيبەكوۆتٸ ەركٸنەن تىس «جىندىحاناعا» تىقتى» دەپ حابارلادى. قازٸر بۇل ەكەۋٸ تايچيبەكوۆتەن «قۇقىعى تاپتالعان ورىستاردىڭ مٷددەسٸن قورعاۋشى» دەگەن كٷرەسكەردٸڭ وبرازىن جاساپ جاتىر. ەڭ قورقىنىشتىسى وسى.
«رەپورتاج يز پسيحۋشكي» دەگەن ماقالادا ششەرباكوۆ «قازاق بيلٸگٸ ٶزگەشە ويلايتىن ادامدى جىندىحاناعا جاپتى. ول بولسا بار بولعانى ورىستىڭ قۇقىعىن قورعاۋدا» دەپ جازدى.
بۇل ەكەۋٸنە جەكە-جەكە توقتالايىن.
[caption id="attachment_11734" align="alignleft" width="187"]
اندرەي ششەرباكوۆ – «مير بەز ناتسيزما» دەگەن ۇيىمنىڭ قازاقستانداعى فيليالىن باسقارادى. ۇيىم 2010 جىلى كيەۆتە قۇرىلعان. بۇل «ۋكراينا مەن قازاقستان كەدەن وداعىنا ٶتەدٸ» دەگەن تۇس. اتاۋى ايتىپ تۇر, ولار فاشيستەردٸ ٸزدەيدٸ. بۇل ۇيىم ۋكراينادا فاشيستەردٸ, ٶزدەرٸنشە ايتقاندا «بەندەروۆشىلاردى» تاپقان ۇيىم بولىپ ەسەپتەلەدٸ ەكەن.
– ششەرباكوۆ بٸز جاقتا نە ٸستەپ جٷر? قازاقستاندا قانداي فاشيستەردٸ ٸزدەۋدە?
– ونىڭ فەيسبۋكتەگٸ پاراقشاسىن وقىساڭىز بىلاي دەيدٸ. «قازاقستاندا دا فاشيستەر بار. ولار «ناتسپاتتار». ول ٷشٸن بٸرٸنشٸ ورىندا تۇرعان «فاشيست» – مۇحتار تايجان. ەكٸنشٸ ورىندا – مەن.
ششەرباكوۆ «جىندىحاناعا» بارىپ تايچيبەكوۆپەن تٸلدەسەدٸ. ونىڭ «سٸزدٸ مۇندا نە سەبەپتٸ الىپ كەلدٸ?» دەگەن ساۋالىنا, ەرمەك: «مەنٸڭ جازىعىم ورىس تٸلٸن مەملەكەتتٸك تٸل ەتۋدٸ, ورىستاردىڭ قۇقىعىن تاپتاماۋدى ٶتٸنگەنٸم, ٶيتكەنٸ بيلٸكتە ورىستار ٶتە از» دەيدٸ. ششەرباكوۆ ەرمەكتەن كٷرەسكەر جاساپ شىعارماق. ول تۋرالى تٸپتٸ پۋتينگە پەتيتسييا جازدى. قول قويعانداردىڭ اراسىندا قازاقتار دا بار.
– اناستاسييا احمەتوۆا جىلدىڭ باسىندا جيرينوۆسكييمەن سۇحبات ٶتكٸزٸپ, ونى سۋدان اق, سٷتتەن تازا ەتٸپ كٶرسەتكەن جۋرناليست ەمەس پە?
[caption id="attachment_11733" align="alignleft" width="497"]
– يە, ونىڭ «Zonakz.net» سايتىندا ٶز ۆيدەوبلوگى بار. «سەبەتتٸك» ەسكەري كيٸمدە, اۆتومات اسىنىپ شىعادى. ونىڭ بۇلاي كيٸنۋٸ تەگٸن ەمەس. ششەرباكوۆ تا وسىلاي كيٸنٸپ العان. ولار وسى ارقىلى «بٸز فاشيزممەن كٷرەسٸپ جاتىرمىز» دەيدٸ.
– سوندا فاشيستەرٸ كٸم?
– بٸز. ول ٶزٸ دە وسىلاي ايتقان. «بٸز سوعىستا جٷرمٸز» دەيدٸ. «قانداي سوعىس?» دەسەڭ, «فاشيستەرمەن سوعىسۋدامىز» دەيدٸ.
9 مامىردا بۇل ەكەۋٸ دٷنيەنٸ تٶڭكەرە جازدادى. «ۇلتشىلدار ەلدٸڭ كەۋدەسٸندەگٸ گەورگي لەنتاسىن جۇلىپ الىپ, جەرگە لاقتىرىپ جاتىر» دەپ جازدى. نەگٸزٸندە مۇنداي دٷنيە اتىمەن بولعان جوق.
احمەتوۆا سوڭعى رەت سوبيانين دەگەننەن سۇحبات الدى. ول كٸم? ول – شەكارالىق ايماقتار قاۋىمداستىعىنىڭ تٶراعاسى. تٸكەلەي پۋتينگە باعىنىشتى. سول سوبيانين بىلاي دەيدٸ: «اقوردا ۇلتشىلدارعا قولداۋ كٶرسەتپەك بولعاندا, كرەمل بۇعان قاتاڭ تىيىم سالدى. مٸنە, سول كەزدە ەكٸمشٸلٸك (قاي ەكٸمشٸلٸكتٸ ايتىپ وتىرعانى بەلگٸسٸز) «ناتسپاتتاردى» باسپاسٶز بەتٸنە شىعارۋعا تىيىم سالدى. سودان بەرٸ ولار كٶرٸنبەيدٸ, ولار تۋرالى ەشتەڭە ەستٸلمەيدٸ دە».
بۇل ەكەۋٸ (ششەرباكوۆ, احمەتوۆا. اۆت.) ەۋرازيياشىلدىقتى قۇپتايدى. نۇرلان ەمرەقۇلوۆ دەگەن قازاق بار قاستارىندا. «ەۋرازييالىق ساياسي وداق قۇرىلۋى كەرەك» دەيدٸ ولار.
قازٸر ولار ٶتە ەككٸ ەدٸسكە كٶشكەن. سوڭعى كەزدەرٸ «گۋميلەۆ ايتقان ەۋرازييالىق يدەيانىڭ نەگٸزٸندە رەسەي قازاقستانعا قوسىلۋى كەرەك. وسىلايشا بٸر كەزگٸ ۇلى التىن وردانىڭ شەكاراسىن قايتا قالىپتاستىرامىز» دەپ جاتىر. كٷلكٸلٸ بٸر جاعىنان. ەندٸ ولار ٶزدەرٸن «ەۋرازيياشىل» ەمەس, «وردينتسى», وردالىقتارمىز, شىڭعىسحاننىڭ ۇرپاعىمىز» دەپ سوعىپ جاتىر.
– تيٸسٸنشە, مۇنىڭ بەرٸن تايچيبەكوۆ كٶرٸپ-بٸلٸپ وتىر. سولاي عوي?
– ەرينە. قازٸر وعان قايتا تٸل بٸتكەن. «قولداۋشىلارىم قانداي كٶپ, سٸزدەرگە راحمەت!» دەپ جازىپتى ٶتكەندە. ونىڭ الدىندا عانا تەرگەۋشٸنٸڭ الدىندا قالتىراپ, تالىپ قالعان تەيشٸبەكوۆ جوق.
«جىندىحانادان» شىعا سالا ول جاڭارەسەي تەلەارناسىنا سۇحبات بەرٸپتٸ. ياعني, سەپاراتيستەرگە سۇحبات بەرگەن. ونىمەن تٸلدەسكەن سەپاراتيست-جۋرناليست مەز. «بٸز مۇنداعى ۋكراينداردىڭ, فاشيستەردٸڭ تاس-تالقانىن شىعاردىق. سەن دە قورىقپا. كٷرەس!» دەپتٸ ەرمەككە. مٸنە, كٶردٸڭٸز بە?
– تايچيبەكوۆكە قانداي ايىپ تاعىلىپ وتىر?
– وعان قىلمىستىق كودەكستٸڭ 174 بابى, 2-شٸ تارماعى بويىنشا «ۇلتارازدىقتى قوزدىردى» دەگەن ايىپ تاعۋدا. بۇل دۇرىس ەمەس. بٸزدە «كونستيتۋتسييالىق قۇرىلىمعا قاستاندىق» دەگەن باب بار, بٸلۋٸمشە. اتا زاڭدا قالاي جازىلعان? «قازاقستان شەكاراسى زاڭدى.ونى ٶزگەرتۋگە ەشكٸمنٸڭ قۇقى جوق» دەيدٸ. تايچيبەكوۆ نە دەپ وتىر? «قازاقستان رەسەيگە قوسىلۋى كەرەك», «قازاقتا مەملەكەت بولماعان» دەگەندە, ول ەلدٸڭ شەكاراسىن بۇزايىق دەگەندٸ اشىق ايتىپ وتىرعان جوق پا?
– سٸزدٸڭشە تايچيبەكوۆكە قاتىستى سوتتىڭ شەشٸمٸ قانداي بولادى? كەيبٸرەۋلەر ونىڭ جازادان قۇتىلىپ كەتۋٸ ەبدەن مٷمكٸن دەپ جاتىر...
– مٷمكٸن. ونى قولداپ جازعان پەتيتسييانى وقىساڭىز شوشيسىز. «سٸز قۇقىعى تاپتالىپ جاتقان ورىس حالقى ٷشٸن كٷرەسۋدەسٸز» دەلٸنگەن. ەرتەڭ سوتتىڭ الدىندا «پۋتين بٸزدٸ قورعا, قازاقستانعا ەسكەر كٸرگٸز!» دەپ پلاكات ۇستاعان بٸر توپ ادام شىقسا ونى رەسەيلٸك ارنالار, رەسەيشٸل كتك مەن «ەۋرازييا» بٸردەن قاعىپ ەكەتەدٸ. ارتى ٷلكەن داۋعا اينالۋى دا عاجاپ ەمەس. مۇنداي جاعدايدا بٸزدٸڭ بيلٸك ىعىپ قالماي ما? مەسەلە وسىندا.
قورقىنىشتىسى, بۇل ٸستەن كرەمل حاباردار. تەرگەۋ ٸسٸنە وسىنداعى رەسەي ەلشٸلٸگٸ قىسىم جاساپ جاتىر. ال تايچيبەكوۆكە جاقتاسىپ وتىرعاندار رەسەي ەلشٸلٸگٸمەن تىعىز جۇمىس ٸستەيدٸ.
مىنانى تٷسٸنۋ كەرەك, بۇل ەنشەيٸن تايچيبەكوۆ پەن يساەۆانىڭ اراسىنداعى ارازدىق ەمەس. بۇل رەسەيشٸل جۋرناليستەرگە, كرەملدٸڭ قاۋٸپتٸ يدەولوگيياسىنا قارسى كٷرەس.
ەڭگٸمەلەسكەن, دۋمان بىقاي
