[caption id="attachment_9511" align="alignleft" width="221"]
رەفەرەندۋمعا قاتىستى وي-پٸكٸرٸمدٸ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى وسىدان بٸرشاما كٷن بۇرىن بٸلدٸرگەنٸمدە كەزەكتەن تىس سايلاۋ ٶتكٸزۋگە بٸراز سىن ايتقان ازاماتتار مەنٸڭ ويىمدى اقىلعا سىيمايتىن قۇبىلىس ساناپ, ٶز نارازىلىعىن بٸلدٸردٸ.
ەندٸ وسى مەسەلەگە قاتىستى ويىممەن بٶلٸسسەم. قازٸرگٸ تاڭدا نۇرسۇلتان نازارباەۆقا تەڭ كەلەتٸن ٷمٸتكەر جوق. سايلاۋدى كەزەكتەن تىس, بولماسا ۋاقىتىندا ٶتكٸزسەك تە ەلباسى ەلەكتوراتتىڭ باسىم داۋىسىنا يە بولىپ, قارسىلاستارىن شاڭ قاپتىرىپ كەتەتٸنٸ ايدان انىق. بۇدان جالپى حالىقتىڭ ەلباسىنا دەگەن سەنٸمٸن بايقايمىز. كەيبٸرەۋلەر بۇل دەموكراتييالىق قۇندىلىقتارعا ساي كەلمەيتٸن قۇبىلىس دەيدٸ. قازٸر دەموكراتييانىڭ وتانى سانالاتىن اقش پەن باتىس ەلدەرٸنٸڭ ٶزدەرٸ ليۆييا, سيريياداعى جاعدايعا كٶز جۇما قاراعانىنان-اق بۇل باعىتتا بٸز ٶز جولىمىزدى تاباتىن كەز كەلدٸ.
قازاقستان ٶزٸنٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸنە يە بولعان جيىرما جىلدان استام ۋاقىت ٸشٸندە ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋ جولىندا قىرۋار جۇمىس اتقاردى. وسى كەزەڭدە تۇڭعىش پرەزيدەنتٸمٸز ٶزٸنٸڭ كٷش-جٸگەرٸن ەلٸمٸزدٸڭ ٶركەندەپ, ەكونوميكالىق تۇرعىدان كەمەلدەنۋٸنە جۇمساعانىن بەرٸمٸز بٸلەمٸز. وسىلايشا نۇرسۇلتان نازارباەۆ ٶزٸنٸڭ قاجىرلى ەڭبەگٸنٸڭ ارقاسىندا تمد مەن ورتالىق ازييا مەملەكەتتەرٸ اراسىندا ۇلت كٶشباسشىسى دەڭگەيگە كٶتەرٸلگەن بٸردەن-بٸر تۇلعاعا اينالدى. بٸزدەر رەفەرەندۋم ٶتكٸزۋ ارقىلى اينالامىزداعى كٶرشٸلەرٸمٸزگە قانداي دەڭگەيدەگٸ ۇلتتىق مەملەكەت قۇرعانىمىزدى پاش ەتەتٸن بولامىز. ۋكرايناداعى ساياسي احۋال قيىنداپ تۇرعان تۇستا بارشا قازاقستاندىقتار رەفەرەندۋم ارقىلى ايداي ەلەمگە بٸرلٸگٸمٸزدٸڭ مىزعىماستىعىن ەيگٸلەپ, ۇلت كٶشباسشىسىنا سەنٸم ارتاتىنىمىزدى تاعى دا كٶرسەتۋٸمٸز كەرەك.
ەرينە, رەفەرەندۋ ٶتكٸزۋ ٷشٸن پرەزيدەنت قوس پالاتالى پارلامەنتكە كونستيتۋتتسيياعا ٶزگەرٸستەر ەنگٸزٸپ, رەفەرەندۋم ٶتكٸزۋ تۋراسىندا ۇسىنىس جاساۋى تيٸس. سول كەزدە عانا رەفەرەندۋمعا تولىق جول اشىلاتىنىن تٷسٸنەمٸن. بۇل رەتتە ەلباسى كەزەكتەن تىس سايلاۋ مەن رەفەرەندۋمعا نٷكتە قويىپ, سوڭعى سٶزدٸ ايتاتىنى انىق.
ەدەتتە, شىعىس حالىقتارىنداعى مەملەكەت باسقارۋشىلار ەلدٸ ستراتەگييالىق تۇرعىدان باسقارىپ, تابىسقا جەتەلەيدٸ. بۇل رەتتە ەلەمدٸ اۋزىنا قاراتقان دەن سياوپين, لي كۋان يۋ, ماحاتحير مۇحامماد سىندى عالامدىق تۇلعالاردىڭ ساياسي ٸس-تەجٸريبەسٸن نازارعا الساق جەتٸپ جاتىر.
ەندٸگٸ كەزەكتە رەفەرەندۋم ٶتكٸزۋدٸڭ ماڭىزدىلىعى جايىندا تاعى دا ايتا تٷسسەك. جالپى شىعىس حالىقتارىنىڭ ەل باسقارۋىندا باتىسقا ۇقسامايتىن ٶزٸندٸك تەسٸلدەرٸ ەرتەدەن قالىپتاسقانى بەلگٸلٸ. ەدەتتە, شىعىس حالىقتارىنداعى مەملەكەت باسقارۋشىلار ەلدٸ ستراتەگييالىق تۇرعىدان باسقارىپ, تابىسقا جەتەلەيدٸ. بۇل رەتتە ەلەمدٸ اۋزىنا قاراتقان دەن سياوپين, لي كۋان يۋ, ماحاتحير مۇحامماد سىندى عالامدىق تۇلعالاردىڭ ساياسي ٸس-تەجٸريبەسٸن نازارعا الساق جەتٸپ جاتىر. ولار ٶز ەلٸن ستراتەگييالىق تۇرعىدان باسقارىپ, باتىل قادامدارعا باردى. مۇنداي شەشٸمشٸل, الىستى كٷنٸ بۇرىن بولجايتىن قىراعىلىق نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ٶن-بويىنان دا تابىلادى. كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋىن ٶتكٸزۋدٸ قولداۋشىلار الداعى جىلدارى دٷنيەجٷزٸ ٷلكەن ەكونوميكالىق قيىنشىلىقتارمەن بەتپە-بەت كەلەتٸنٸن ايتىپ, ٶز ويلارىن ساباقتاپ جاتقانىن كٶرٸپ, ەستٸپ جٷرمٸز. ەرينە, ەلەمدٸك قاۋىمداستىقتىڭ بٸر بٶلشەگٸنە اينالعان قازاقستانعا دٷنيەجٷزٸندەگٸ ورىن الىپ جاتقان قارجىلىق-ەكونوميكالىق داعدارىس ٶز سالقىنىن تيگٸزەتٸنٸ سٶزسٸز. مۇنداي قيىنشىلىق ورىن العان تۇستا ساياسي ناۋقاندار ٶتكٸزٸپ, جۇرتتى ەكٸۇداي جاعدايدا قالدىرۋدىڭ جٶن ەمەس ەكەنٸن تٷسٸنەمٸز. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاعدايدىڭ بۇلايشا شيىرشىق اتاتىنىن كٷنٸ بۇرىن بٸلٸپ, وعان قارسى ەكونوميكالىق شارالار قابىلداعان. بۇدان ەلباسىنىڭ بويىندا شىعىس حالىقتارىنىڭ مەملەكەت باسقارۋشىلارىنا تەن الىستى بولجايتىن, مەملەكەتتٸ ستراتەگييالىق تۇرعىدان باسقاراتىن كٶرگەندٸ قاسيەت ەبدەن قالىپتاسقانىن اڭعارامىز. پرەزيدەنت ٶزٸنٸڭ «نۇرلى جول» باعدارلاماسى ارقىلى ەكونوميكالىق قيىنشىلىقتاردى ەڭسەرۋدٸ كٶزدەۋدە. وسى رەتتە نۇرسۇلتان ەبٸشۇلىنىڭ كٶرەگەندٸ باسشى ەكەنٸن ايعايتايتىن مىنا بٸر جايتتى ايتپاي كەتپەسكە بولمايدى. بەرٸمٸز جاقسى بٸلەمٸز, 1929-1933 جىلدارى اقش-تا بولعان «ۇلى دەپرەسسييا» كەزٸندە الپاۋىت ەلدٸڭ ەكونوميكاسى قۇردىمعا كەتەيٸن دەپ تۇرعان جەرٸنەن جاڭادان سالىنعان جولدار قۇتقارىپ قالدى. وسى بٸر ٸس-تەجٸريبەنٸ ەلباسى كٷنٸ-بۇرىن باسشىلىققا الىپ, ەلٸمٸزدە «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» حالىقارالىق كٶلٸك دەلٸزٸنٸڭ قۇرىلىسىن ەرتە باستان باستادى. «عاسىر جوباسى» دەگەن اتاۋعا يە بولعان جوبا 2017 جىلى اياقتالادى. بۇدان باسقا ەۋرازييا كەڭٸستٸگٸندەگٸ ترانزيتتٸك باعىتتا ٷيلەستٸرۋگە سەپتٸگٸن تيگٸزەتٸن تەمٸر جولداردىڭ قۇرىلىس جۇمىستارى دا وسى كەزەڭدە تولىقتاي اياقتالۋى تيٸس. پرەزيدەنت ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ٸسكە اسقان ٸرٸ يفراقۇرىلىمدىق جوبالار ەلەمدٸك قارجىلىق-ەكنوميكالىق داعدارىس قوس ٶكپەدەن قىسقاندا كەڭ بايتاق جەرٸمٸزدٸڭ ترانزيتتٸك مٷمكٸندٸگٸن پايدالانىپ, قىرۋار تابىس تاۋىپ, ەكونوميكلىق تۇراقتىلىقتى ساقتاپ قالۋعا سەپتەسەدٸ.
ۋكرايناداعى ساياسي داعدارىستان كەيٸن رەسەي قىتاي مەن شىعىس ازييا ەلدەرٸمەن بايلانىستى كەڭەيتۋگە كٷش سالا باستادى. ال ولاردىڭ بۇل ويىن قازاقستاننىڭ دامىعان ترانزيتتٸك ەلۋەتٸنسٸز ەلەستەتۋ مٷمكٸن ەمەس. دامىعان ينفراقۇرىلىم تۇتاس قازاقستاننان باسقا ورتالىق ازيياداعى قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەسٸنە كەپٸل بولاتىنىن دا ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازاقستاننىڭ كٶلٸك-لوگيستيكالىق جەنە ترانزيتتٸك ەلەۋەتٸن ارتتىرىپ, ەلٸمٸزدٸڭ تۇراقتى ەكونوميكالىق دامۋىن جەنە قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەسٸن قامتاماسىز ەتۋدٸ كٶزدەگەنٸن كٶرەگەن ساياسات ەكەنٸن كەز كەلگەن ادام تٷسٸنۋٸ ٸس.
قازاقستانداعى قوعامدىق كەلٸسٸم مەن ساياسي تۇراقتىلىققا ساياسات ساحناسىندا مول تەجٸريبە جيناعان, ەلەمدٸ مويىنداتقان بٸرەگەي ساياسي تۇلعا عانا كەپٸل بولا الادى.
قازٸر حالىق الدىندا جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ موينىنا المايتىن شەنەۋنٸكتەر كٶبەيٸپ كەتتٸ. ولار قاراپايىم حالىقتىڭ ەلەۋمەتتٸك حال-احۋالى تۋرالى ويلانا بەرمەيدٸ. سوندىقتان مۇنداي اق جاعالىلارعا حالىق سەنبەيدٸ. بٷگٸندە حالىق تەك قانا نۇرسۇلتان نازارباەۆقا سەنٸم ارتىپ وتىر. بۇل رەتتە 1991 جىلعى رەفەرەندۋمدى ەسكە الساق جەتٸپ جاتىر. سول سيياقتى بۇل جولى دا حالىق ەلباسىنا سەنٸم ارتىپ, قولداۋ كٶرسەتەتٸنە سەنٸمدٸمٸن. قازاقستانداعى قوعامدىق كەلٸسٸم مەن ساياسي تۇراقتىلىققا ساياسات ساحناسىندا مول تەجٸريبە جيناعان, ەلەمدٸ مويىنداتقان بٸرەگەي ساياسي تۇلعا عانا كەپٸل بولا الاتىنىن جاقسى بٸلەمٸز. سوندىقتان تەحنيكالىق جەنە ەكونوميكالىق تۇرعىدان بٸزگە رەفەرەندۋم ٶتكٸزۋ تيٸمدٸ بولىپ تۇر.
