قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سوت جٷيەسٸ ەلٸمٸزدٸڭ كونستيتۋتسيياسىمەن جەنە 2000 جىلعى 25 جەلتوقسانداعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوت جٷيەسٸ مەن سۋديالاردىڭ مەرتەبەسٸ تۋرالى» كونستيتۋتسييالىق زاڭمەن جەنە بەاسقا دا زاڭ اكتٸلەرٸمەن بەلگٸلەنەدٸ. بۇل كونستيتۋتسييالىق زاڭدى قابىلداۋدىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى ەلدە سوت – قۇقىتىق رەفورمانى ودان ەرٸ جەتٸلدٸرۋ بولدى.
سوت جٷيەسٸنٸڭ قازٸرگٸ دامۋ كەزەڭٸندە باسىم مٸندەتتەر بيلٸكتەردٸ بٶلۋدٸڭ كونستيتۋتسييالىق پرينتسيپتەرٸن نەعۇرلىم تولىق جەنە دەيەكتٸ ٸسكە اسىرۋ, بيلٸك تارماقتارىنىڭ «تەجەمەلٸك» ەرٸ «تەپە-تەڭدٸك» جٷيەسٸن پايدالانا وتىرىپ, ٶزارا ٸس-قيمىل جاساۋى بولىپ تابىلادى.
جوعارىدا اتالعان كونستيتۋتسييالىق زاڭ سوت تەجٸريبەسٸن جيناقتاپ, قازٸرگٸ زاماننىڭ تالاپتارىنا ساي كەلەتٸن جاڭا مازمٷنمەن بايلانىستى. وندا:
1) جوعارعى سوت تٶراعاسىنىڭ ٶكٸلدٸكتەرٸن كەڭەيتۋگە, سۋديالاردىڭ قۇقىقتىق مەرتەبەسٸن كٶتەرۋ مەن ەلەۋمەتتٸك قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان بٸرقاتار پروگرەسشٸل ەرەجەلەر ەنگٸزٸلگەن.
2) سۋديالار ەكٸمشٸلٸگٸ – سۋديالاردى ۇيىمدىق, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قامتاماسىز ەتۋ جٶنٸندەگٸ فۋنكتسييالار تٷسٸنٸگٸ ەنگٸزٸلەدٸ, ونى قر جوعارعى سوتىنىڭ جانىنداعى قايتادان قۇرىلعان سوت ەكٸمشٸلٸگٸ جٶنٸندەگٸ كوميتەتكە جٷكتەدٸ. بۇرىن بۇل ٶكٸلەتتٸلٸك ەدٸلەت مينيسترلٸگٸنٸڭ قۇزىرەتٸنە كٸرگٸزٸلگەن بولاتىن;
3) وبلىستىق سوتتارداعى جەنە جوعارعى سوتتاعى القالار مەن جوعارعى سوت پلەنۋمىنىڭ ورنىنا قاداعالاۋ تٶرالقالارى مەن جالپى وتىرىستار قۇرۋ كٶزدەلدٸ.
سوت تٶرەلٸگٸن تەك كونستيتۋتسييادا كٶزدەلگەن سوت ورگاندارى – القالار عانا جٷزەگە اسىراتىن بولادى. سوت قىزمەتٸندەگٸ جالپى ۇيىمداستىرۋ مەسەلەلەرٸن شەشەتٸن بولادى.
4) سوت ٶندٸرٸسٸن بٸر ٸزگە سالۋ ماقساتىندا رەسپۋبليكا سوتتارىنداعى شارۋاشىلىق جەنە ازاماتتىق ٸستەر جٶنٸندەگٸ القالار بٸرٸكتٸرٸلەدٸ;
5) جوعارعى سوت جانىنداعى ەسكەري القا تاراتىلادى.
6) سۋديالاردىڭ تەۋەلسٸزدٸك كەپٸلدٸكتەرٸ كٷشەيتٸلدٸ. مىسالى, بۇرىن سوت ورگاندارى مەن ەدٸلەت مينيسترلٸگٸ ورگاندارىنىڭ سۋديالارعا قاتىستى تەرتٸپتٸك ٸستەردٸ قوزعاۋ قۇقىعى بولسا, ەندٸ بۇل قۇقىق تەك رەسپۋبليكا سۋديالارىنىڭ كٷللٸ ٸسٸنە قاتىستى – جوعارعى سوت تٶراعاسىنا جەنە وبلىستىق سوت تٶراعاسىنا عانا تيەسٸلٸ
سۋديالار لاۋازىمدارىنا تاعايىنداۋ رەسٸمدەردٸڭ اشىۇقتىعى مەن جارييالىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە – اۋداندىق جەنە وبلىستىق سوتتار سۋديالارىنىڭ لاۋازىمدارىنا كونكۋرستىق نەگٸزدە تيٸسٸنشە ەدٸلەت بٸلٸكتٸلٸك القاسى مەن جوعارعى سوت كەڭەسٸنٸڭ كانديداتتار ٸرٸكتەۋٸن جٷزەگە اسىرۋدى كٶزدەيتٸن نورمالاردا باعىتتالادى.
جوعارعى سوت القالارى تٶراعالارى مەن سۋديالارى, جەرگٸلٸكتٸ سوتتار تٶراعالارى, القالار تٶراعالارى بوس لاۋازىم ورگاندارىنا كانديداتتاردى ۇسىنۋ, سونداي-اق رەسپۋبليكا سۋديالارى ٶكٸلدٸكتەرٸن توقتاتۋ جٶنٸندە ۇسىنىستار ەنگٸزۋ تەك قانا جوعارعى سوت تٶراعاسى قۇدٸرەتٸنە جاتقىزىلادى.
سوت كرپۋسىنىڭ سپالى قۇرامىن جاقسارتۋ ٷشٸن سۋديا لاۋازىمىنا كانديداتتارعا قويىلاتىن جاڭا قوسىمشا تالاپتار – بٸلٸكتٸلٸك ەمتيحانىڭ تابىستى تاپسىرعان تۇلعاللاردىڭ مٸندەتتٸ تٷردە تاعىلىمدامادان ٶتۋٸ بەلگٸلەنەدٸ.
7) سۋديالارعا قويىلاتىن تالاپتار قاتايدى.زاڭدا تەرتٸپتٸك – بٸلٸكتٸلٸك القالارىنىڭ ٶكٸلدەرٸ ەدەۋٸر كەڭەيتٸلدٸ.
- سوت بيلٸگٸنٸڭ فۋنكتسييالارى.
- قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا سوت بيلٸگٸ تۇراقتى سۋديالار, سونداي- اق زاڭدا كٶزدەلگەن جاعدايلاردا جەنە تەرتٸپپەن قىلمىستىق سوت ٸسٸن جٷرگٸزۋگە تارتىلعان القا زاسەداتەلدەرٸ ارقىلى سوتتارعا عانا تيەسٸلٸ.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا سوت تٶرەلٸگٸن تەك سوت قانا جٷزەگە اسىرادى.
سوتتىڭ ەرەكشە ٶكٸلەتتٸلٸگٸن باسقا ورگاندارعا بەرۋدٸ كٶزدەيتٸن زاڭ اكتٸلەرٸن شىعارۋعا تيىم سالادى.
ەشقانداي ٶزگە ورگاندار مەن تۇلعالاردىڭ سۋديا ٶكٸلەتتٸلٸگٸن نەمەسە سوت بيلٸگٸ فۋنكتسييالارىنا يەلەنۋگە قۇقىعى جوق.
سوت ٸسٸن قاراۋ تەرتٸبٸمەن قارالۋعا تيٸس ٶتٸنٸشتەردٸ, ارىزدار مەن شاعىمداردى باسقا ەشقانداي ورگاننىڭ, لاۋازىمدىق نەمەسە ٶزگە دە ادامداردىڭ قاراۋىنا نەمەسە باقىلاۋعا الۋىنا بولمايدى.
- سوت بيلٸگٸ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اتىنان جٷزەگە اسىرىلادى جەنە ازاماتتار مەن ۇيىمداردىڭ قۇقىقتارىن, بوستاندىقتارى مەن زاڭدى مٷددەرلەرٸن قورعاۋعا, رەسپۋبليكا كونستيتۋتسيياسىنىڭ, زاڭدارىنىڭ ٶزگە دە نورماتيۆتٸك قۇقىقتىق اكتٸلەرٸنٸڭ, حالىقارالىق شارتتارىنىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋگە قىزمەت ەتەدٸ.
ەركٸمگە مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ, ۇيىمداردىڭ, لاۋازىمدى جەنە ٶزگە دە ادامداردىڭ رەسپۋبليكانىڭ كونستيتۋتسيياسىندا جەنە زاڭدارىندا كٶزدەلگەن قۇقىقتارعا, بوستاندىقتار مەن زاڭدى مٷددەلەرگە نۇقسان كەلتٸرەتٸن نەمەسە ولاردىڭ شەكتەيتٸن كەز كەلگەن زاڭسىز شەشٸمدەرٸ مەن ٸس- قيمىلدارىنان سوت ارقىلى قورعالۋعا كەپٸلدٸك بەرٸلەدٸ.
ەشكٸمدٸ دە ونىڭ ٸسٸن زاڭنىڭ بارلىق تالاپتارى مەن ەدٸلەتتٸلٸك ساقتاي وتىرىپ قۇزىرەتتٸ, تەۋەلسٸز جەنە الالمايتىن سوتتىڭ قاراۋ قۇقىعىنان ايىرۋعا بولمايدى.
سوت بيلٸگٸ ازاماتتىق, قىلمىستىق جەنە زاڭدا بەلگٸلەنگەن ٶزگە دە سوت ٸسٸن جٷرگٸزۋ نىساندارى ارقىلى جٷزەگە اسىرىلادى.
- سۋديالار سوت تٶرەلٸگٸن ٸسكە اسىرۋ كەزٸندە تەۋەلسٸز جەنە تەك كونستيتۋتسييا مەن زاڭعا عانا باعىنادى. سۋديالاردىڭ مەرتەبەسٸ مەن تەۋەلسٸزدٸگٸنە نۇقسان كەلتٸەرەتٸن زاڭداردى نەمەسە ٶزگە دە نورماتيۆتٸك قۇقىقتىق اكتٸلەردٸ قابىلداۋعا جول بەرٸلمەيدٸ.
سوت تٶرەلٸگٸن ٸسكە اسىرۋدا سوت قىزمەتٸنە قانداي دا بٸر ارالاسۋعا جول بەرٸلمەيدٸ جەنە زاڭ بويىنشا جاۋاپكەرشٸلٸككە ەكەپ سوعادى. ناقتى ٸستەر بويىنشا سۋديالار ەسەپ بەرمەيدٸ.
سوت شەشٸمدەرٸ مەن سۋديالاردىڭ ٶز ٶكٸلەتتٸكتەرٸن جٷزەگە اسىرۋ كەزٸندەگٸ تالاپتارىن بارلىق مەملەكەتتٸك ورگاندار مەن ولاردىڭ لاۋازىمدى ادامدارى, جەكە زاڭدى تۇلعالار ورىنداۋعا مٸندەتتٸ. سوت شەشٸمدەرٸ مەن سۋديانىڭ تالاپتارىن ورىنداماۋ زاڭمەن بەلگٸلەنگەن جاۋاپكەرشٸلٸككە ەكەپ سوعادى.
- قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سوت جٷيسٸ
رەسپۋبليكانىڭ سوت جٷيەسٸ كونستيتۋتسييامەن جەنە رەسپۋبليكانىڭ كونستيتۋتسييالىق زاڭمەن بەلگٸلەنەدٸ.قر-نىڭ سوتتار جٷيەسٸن جوعارعى سوت جەنە كونستيتۋتسيياعا سونداي-اق كونستيتۋتسييالىق زاڭعا سەيكەس قۇرىلاتىن جەرگٸلٸكتٸ سوتتار قۇرايدى. جەرگٸلٸكتٸ سوتتارعا وبلىستىق جەنە وعان تەڭەستٸرٸلگەن سوتتار (الماتى قالالىق, استانا قالاسىنىڭ, قر ەسكەرلەرٸنٸڭ ەسكەري سوتتارى) اۋداندىق, قالالىق جەنە ەسكەري سوتتار جاتقىزىلادى.
رەسپۋبليكا كونستيتۋتسيياسىندا بەلگٸلەنگەندەي, كەز كەلگەن باسقا ورگانداردىڭ لاۋازىمدى تۇلعا نەمەسە باسقاتۇلعانىڭ سوت فۋنكتسييالارىن ٶزٸنە الۋعا حاقىسى جوق. سونىمەن قاتار كونستيتۋتسييا قانداي دا بٸر اتۋمەن ارناۋلى جەنە تٶتەنشە سوتتار قۇرۋعا جول بەرمەيدٸ. دەگەنمەن قر مامانداندىرىلعان (ەسكەري, ەكونوميكالىق, ەكٸمشٸلٸك, ت.ب.) سوتتار قۇرىلۋى مٷمكٸن.
قر 2000 جىلعى 25 جەلتوقسانداعى «قر سوت جٷيەسٸ مەن سۋديالارىنىڭ مەرتەبەسٸ تۋرالى» كونستيتۋتسييالىق زاڭىندا سوت جٷيەسٸنٸڭ بٸرلٸگٸ بەلگٸلەنگەن, ول مىناداي جولدارمەن قامتاماسىز ەتٸلەدٸ.
- سوت تٶرەلٸگٸن كونستيتۋتسييالىق پرينتسيپتەرگە سەيكەس جٷزەگە اسىرۋ;
- سوت جٷيەسٸنٸڭ كونستيتۋتسييامەن جەنە كونستيتۋتسييالىق زاڭدارمەن بەلگٸلەنۋٸ;
- سوتتاردى قۇرۋ تەرتٸبٸمەن;
- سوت بيلٸگٸن سوت ٸسٸن جٷرگٸزۋدٸڭ زاڭمەن بەلگٸلەنگەن نىساندارىمەن جٷزەگە اسىرۋ;
- سوتتاردىڭ بٸرىڭعاي زاڭداردى قولدانۋى;
- زاڭدى كٷشٸنە ەنگەن سوت شەشٸمدەرٸنٸڭ رەسپۋبليكانىڭ بٷكٸل اۋماعىندا ورىندالۋ جٷيەسٸ;
- بارلىق سوتتاردىڭ ركسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبٸنەن قارجىلاندىرۋ.
قر سوت جٷيەسٸنٸڭ بٸرلٸگٸ اۋماقتىق بەلگٸلەرگە نەگٸزدەلەدٸ. سونىمەن قاتار قر پرەزيدەنتٸ بٸرنەشە اۋماقتىق-ەكٸمشٸلٸك بٸرلٸكتەردە بٸر اۋداندىق سوت نەمەسە بٸر اۋماقتىق-ەكٸمشٸلٸك بٸرلٸكتە بٸرنەشە سوت قۇرۋى مٷمكٸن.
- قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سۋديالاردىڭ كونستيتۋتسييالىق قۇقىقتىق مەرتەبەلەرٸ.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بارلىق سوتتارى سۋديالارىنىڭ مەرتەبەسٸ بٸردەي بولادى جەنە بٸر-بٸرٸنەن تەك ٶكٸلەتتٸكتەرٸمەن ەرەكشەلەنەدٸ. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيياسىندا جەنە وسى كونستيتۋتسييالىق زاڭدا بەلگٸلەنگەن تەرتٸپپەن سۋلياعا سوت تٶرەلٸگٸن جٷزەگە اسىرۋ جٶنٸندەگٸ ٶكٸلەتتٸكتەر بەرٸلەدٸ, ولٶز مٸندەتتەرٸن تۇراقتى نەگٸزدە ورىندايدى جەنە سوت بيلٸگٸن جٷرگٸزۋشٸ بولىپ تابىلادى.
سۋديالاردىڭ قۇقىتىق جاعدايى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيياسىمەن, وسى كونستيتۋتسييالىق زاڭمەن جەنە ٶزگە دە زاڭدارمەن بەلگٸلەنەدٸ.
سۋدياعا زاڭدا كٶزدەلمەگەن سوتتان تىس فۋنكتسييالار مەن مٸندەتتەردٸ جٷكتەۋگە بولمايدى. سۋديانى قىلمىسقا قارسى كٷرەس, زاڭدىلىق پەن قۇقى تەرتٸبٸن ساقتاۋ مەسەلەلەرٸ جٶنٸندەگٸ مەملەكەتتٸك جەنە قوعامدىق قۇرىلىمداردىڭ قۇرامىنا ەنگٸزۋگە بولمايدى.
سۋديالار قىزمەتكە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيياسىنا جەنە وسى كونستيتۋتسييالىق زاڭعا سەيكەس سايلانادى نەمەسە تاعايىندالادى جەنە تۇراقتى نەگٸزدە ٶكٸلەتتٸكتەرگە يە بولادى.
زاڭدا قولدانعان كەزدە سۋديا تٶمەندەگٸ پرينتسيپتەردٸ باسشىلىققا الۋعا تيٸس:
1) ادامنىڭ كٸنەلٸ ەكەندٸگٸ زاڭدى كٷشٸنە ەنگەن سوت ٷكٸمٸمەن تانىلعانشا ول جاسالعان قىلمىسقا كٸنەلٸ ەمەس دەپ ەسەپتەلەدٸ;
2) بٸر قۇقى بۇزۋشٸلٸق ٷشٸن ەشكٸمدٸ دە قايتادان قىلمىستىق نەمەسە ەكٸمشٸلٸك جاۋاپقا تارتۋعا بولمايدى;
3) ٶزٸنە زاڭمەن كٶزدەلگەن سوتتىلىعىن ونىڭ كەلٸسٸمٸنسٸز ەشكٸمنٸڭ ٶزگەرتۋٸنە بولمايدى;
4) سوتتا ەركٸم ٶز سٶزٸن تىڭداتۋعا قۇقىلى;
5) جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ بەلگٸلەيتٸن نەمەسە كٷشەيتەتٸن, ازاماتتارعا جاڭا مٸندەتتەمەلەر جٷكتەيتٸن نەمەسە ولاردىڭ جاعدايىن ناشارلاتاتىن زاڭداردىڭ كەرٸ كٷشٸ بولمايدى. ەگەر قۇقىق بۇزۋشىلىق جاسالعاننان كەيٸن ول ٷشٸن جاۋاپكەرشٸلٸك زاڭمەن الىنىپ تاستالسا نەمەسە جەڭٸلدەتٸلسە, جاڭا زاڭ قولدانىلادى;
6) ايىپتالۋشى ٶزٸنٸڭ كٸنەسٸزدٸگٸن دەلەلدەۋگە مٸندەتتٸ ەمەس;
7) ەشكٸم ٶزٸنە-ٶزٸ, جۇبايىنا (زايىبىنا) جەنە زاڭمەن بەلگٸلەنگەن شەكتەگٸ جاقىن تۋىستارىنا قارسى ايعاق بەرۋگە مٸندەتتٸ ەمەس. دٸني قىزمەتشٸلەر ٶزدەرٸنە سەنٸپ سىرىن اشقاندارعا قارسى كۋەگەر بولۋعا مٸندەتتٸ ەمەس;
8) ادامنىڭ كٸنەلٸ ەكەندٸگٸ جٶنٸندەگٸ كەز كەلگەن كٷدٸك ايىپتالۋشىنىڭ پايداسىنا قاراستىرىلادى;
9) زاڭسىز تەسٸلمەن الىنعان ايعاقتاردىڭ زاڭدى كٷشٸ بولمايدى. ەشكٸم ٶزٸنٸڭ جەكە مويىنداۋى نەگٸزٸندە عانا سوتتالۋعا تيٸس ەمەس;
10) قىلمىستىق زاڭدى ۇقساستىعىنا قاراي قولدانۋعا جول بەرٸلمەيدٸ.
سۋديانىڭ ٶكٸلەتتٸگٸ تەك قانا وسى كونستيتۋتسييالىق زاڭدا كٶزدەلگەن نەگٸزدەر مەن تەرتٸپ بويىنشا توقتاتىلۋى نەمەسە توقتاتىلا تۇرۋى مٷمكٸن.
سۋديالاردىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ. سۋديانىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ كونستيتۋتسييامەن جەنە زاڭمەن قورعالادى. سۋديالار سوت تٶرەلٸگٸن جٷزەگە اسىرۋى كەزٸندە تەۋەلسٸز جەنە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيياسى مەن زاڭعا عانا باعىنادى.
ەشكٸمنٸڭ سوت تٶرەلٸگٸن جٷزەگە اسىرۋ ٸسٸنە ارالاسۋعا جەنە سۋديا مەن زاسەداتەلٸنە قانداي دا بولماسىن ىقپال ەتۋگە قۇقىعى جوق. مۇنداي ەرەكەتتەر زاڭمەن قۋدالانادى.
سۋديا قارالعان نەمەسە قارالىپ جاتقان سوت ٸستەرٸنٸڭ مەنە جٶنٸندە قانداي دا بٸر تٷسٸنٸك بەرۋگە مٸندەتتٸ ەمەس. كەڭەسۋ بٶلمەسٸنٸڭ قۇپيياسى بارلىق جاعدايلاردا قامتاماسىز ەتٸلۋگە تيٸس.
سوتتاردى قارجىلاندىرۋ, سۋديالاردى ماتەريالدىق قامتاماسىز ەتۋ, سونداي-اق ولارعا تۇرعىن ٷي بەرۋ سوت تٶرەلٸگٸن تولىق ەرٸ تەۋەلسٸز جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن جەتكٸلٸكتٸ مٶلشەردە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ ەسەبٸنەن جٷرگٸزٸلەدٸ.
سۋديانىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ, جوعارىدا اتالعانداي, وعان ەشكٸمنٸڭ تيٸسپەۋٸمەن ناقتىلانادى. سۋديانى قىلمىس ٷستٸندە ۇستالعان نەمەسە اۋىر قىلمىس جاساعان جاعدايلاردى قوسپاعاندا, تۇتقىنعا الۋعا, كٷشتەپ ەكەلۋگە, وعان سوت تەرتٸبٸمەن بەلگٸلەنگەن ەكٸمشٸلٸك جازالاۋ شارالارىن قولدانۋعا, جوعارى سوت كەڭەسٸنٸڭ قورىتىندىسىنا نەگٸزدەلگەن قر پرەزيدەنتٸنٸڭ كەلٸسٸمٸنسٸز, ال كونستيتۋتسييانىڭ 55-بابىنىڭ 3-تارماقشاسىندا بەلگٸلەنگەن جاعدايدا, (وعان ەشكٸمنٸڭ تيٸسپەۋٸ جٶنٸندەگٸ قۇقىعىنان ايىرۋ), قر پارلامەنت سەناتىنىڭ كەلٸسٸمٸنسٸز ونى قىلمىستىق ٸستٸ قر باس پروكۋرورى عانا قوزعاي الادى. سۋدياعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ بەلگٸلەگەن تەرتٸپپەن كۋەلٸك بەرٸلەدٸ.
سۋديالاردىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ كەپٸلدٸكتەرٸ. سۋديالار سوت تٶرەلٸگٸن جٷرگٸزگەن كەزدە دەربەس, ەشكٸمنٸڭ ەركٸنە ىقتييارسىز, باعىنباي, تەۋەلسٸز, تەك قانا ەلٸمٸزدٸڭ كونستيتۋتسيياسى جەنە ٶزگە دە زاڭ اكتٸلەرٸنە باعىنادى. دەمەك,ولاردىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ زاڭمەن قورعالادى. سۋديالاردىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ مىناداي كەپٸلدٸكتەرمەن قامتاماسىز ەتٸلەدٸ:
- سۋديانىڭ سوت تٶرەلٸگٸن ٸسكە اسىرۋ جٶنٸندەگٸ قىزمەتٸنە ارالاسقانى ٷشٸن, سونداي-اق سوتتى جەنە سۋديالاردى سايلاماعاندىعى ٷشٸن زاڭدا جاۋاپتىلىق بەلگٸلەۋٸمەن;
- سۋديانىڭ ەشكٸمنٸڭ تيٸسپەۋٸمەن;
- سۋديانى قىزمەتكە سايلاۋ, تاعايىنداۋ, سۋديانىڭ ٶكٸلەتتٸگٸن توقتاتۋ جەنە تقتاتا تۇرۋ تەرتٸبٸمەن, سۋديانىڭ ورنىنان تٷسۋ قۇقىعىمەن;
- سۋديالارعا مەملەكەت ەسەبٸنەن ولاردىڭ مەرتەبەسٸنە سەيكەس ماتەريالدىق جاعداي جاساۋ جەنە ەلەۋمەتتٸك قامسىزداندىرۋ, سونداي-اق ونى ناشارلاتۋعا تىيىم سالۋ ارقىلى.
سۋديالار, ولاردىڭ وتباسى مٷشەلەرٸ مەن مٷلكٸ مەملەكەتتٸڭ قاراۋىندا بولادى, ونىڭ تيٸستٸ ورگاندارى سۋديالار مەن ولاردىڭ وتباسى مٷشەلەرٸنٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋگە, ولارعا تيەسٸلٸ مٷلٸكتٸ ساقتاۋعا, ەگەر سۋديادان نەمەسە ونىڭ وتباسى مٷشەلەرٸنەن تيٸستٸ ٶتٸنٸش تٷسكەن جاعجايدا, دەر كەزٸندە جەنە بارلىق شارالاردى قولدانۋعا مٸندەتتٸ. ولاردىڭ ٶزدەرٸنە جەنە مٷلكٸنە كەسٸپتٸك قىزمەتٸنە بايلانىستى كەلٸتٸلگەن زييان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتٸڭ قاراجاتى ەسەبٸنەن ٶتەلەدٸ.
سٶيتٸپ, سوتتاردى قارجىلاندىرۋ, سۋديالاردى ماتەريالدىق قامتاماسىز ەتۋ, سونداي-اق ولارعا تۇرعىن ٷي بەرۋ سوت تٶرەلٸگٸن تولىق ەرٸ تەۋەلسٸز جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن جەتكٸلٸكتٸ مٶلشەردە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبٸنەن جٷرگٸزٸلەدٸ.
