قازاقتا «كٶرەسٸنٸ كٶرمەي كٶرگە كٸرمەيسٸڭ» دەپ اۋىرلاۋ ايتىلعان سٶز بولۋشى ەدٸ. تەگٸندە وسى راس سٶز ەكەن. جاقىندا وسىعان تاعى بٸر مەرتە كٶزٸم جەتتٸ.
وقيعانى ەلقيسساسىنان تاراتىپ ايتايىن. ٶتكەن جىلدىڭ شٸلدە ايىندا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا قىزىلوردا وبلىسى, سىردارييا اۋدانى, بەسارىق اۋىلى ەكٸمٸنٸڭ پارا الىپ ۇستالعانى جايىندا حابار تارادى. وقيعا كەيٸپكەرٸ قازبەك سماعۇلوۆپەن اۋىل ەكٸمٸ بولماي تۇرىپ مەكتەپ ديرەكتورى قىزمەتٸندە جٷرگەندە «مەڭگٸلٸك بٸلٸم ورداسى» دەگەن اتپەن مەكتەپ ٶمٸرٸ تۋرالى كٸتابىن شىعارۋ بارىسىندا تانىس بولعان ەدٸم. وقيعا ورىن العاننان كەيٸن قازبەك سماعۇلوۆ تٶرتٸنشٸ بيلٸك ٶكٸلٸ رەتٸندە ماعان حابارلاسىپ «اعا, مەن ناقاقتان كٷيٸپ بارا جاتىرمىن, ٸستٸڭ اق-قاراسىن اشىپ, ەدٸلەتسٸزدٸكتٸڭ ورىن الماۋى ٷشٸن ارالاسىڭىزشى» دەپ ٶتٸنٸشٸن ايتتى. بەس جىل مەكتەپ ديرەكتورى قىزمەتٸن جاقسى اتقارعانىن, اۋىل ەكٸمدٸگٸنە دە كٶپتٸڭ ٶتٸنٸش-ۇسىنىسى ارقىلى كەلگەنٸن بٸلەتٸنمٸن. ٶزٸ بٸر اياعى جوق, ٷشٸنشٸ توپتىڭ مٷگەدەگٸ, تٶرت ۇل, بٸر قىز بەن كەرٸ اناسىنا قاراپ وتىرعان ازاماتتىڭ تاعدىرى شىنىن ايتسام مەنٸ بەي-جاي قالدىرا المادى. ونىڭ ٷستٸنە جۇمىسىنا كٸرٸسكەنٸنە ەكٸ-ٷش ايدىڭ عانا جٷزٸ بولعان. قىزمەتٸنە كٸرٸسەر الدىنا عانا جٷرەگٸنە وتا جاساتقان ەكەن. سوندا وسى بٸرەر ايدىڭ ٸشٸندە ٶزٸم بٸلەتٸن اتپال ازامات «سىبايلاسىپ نەنٸ بٷلدٸرە قويدى ەكەن» دەگەن ساۋال دا مەنٸ مازالادى. سونىمەن ٸستٸڭ باسى-قاسىندا بولىپ ارالاسۋىما تۋرا كەلدٸ. ٸس قالاي ٶربٸدٸ, قىزىلوردادا ٶزٸم كۋە بولعان جايلاردى بايان ەتەيٸن.
«جاز ەدٸ دەپ ەڭ, قىس بولدى, بۇل بٸر بٸتپەس ٸس بولدى» دەگەندەي, جازدا باستالعان ٸس ساعىزداي سوزىلىپ, قاراشانىڭ سوڭىندا قارا نٷكتەسٸ قويىلدى. قارا نٷكتە دەگەننەن-اق ونىڭ كٸمدەردٸڭ پايداسىنا شەشٸلگەنٸن اڭعارىپ وتىرعان بولارسىزدار.
[caption id="attachment_23778" align="alignright" width="276"]
قازبەك سماعۇلوۆ[/caption]
سەل شەگٸنٸس جاساپ, وقيعاعا ورالايىق. جاز باستالعالى قىزىلوردا قالاسىنىڭ تۇرعىنى ز. مۋمينوۆا جەكە تۇرعىن ٷي سالۋ ٷشٸن جەر تەلٸمٸن سۇراپ اۋىل ەكٸمدٸگٸنە بٸرنەشە مەرتە كەلەدٸ. جەر بەرۋ قۇقىعى اۋداندىق جەر قاتىناستارى بٶلٸمٸنە قارايتىندىقتان, اۋىل ەكٸمٸ ونى بٸرنەشە مەرتە كەرٸ قايتارادى. مۋمينوۆاعا زاڭگەرگە بارىپ ارىز جازىپ, تٸركەلۋٸ كەرەكتٸگٸن ايتادى. ( بۇل سەت بەينەكٶرٸنٸستە دە بار) كەيٸن بەلگٸلٸ بولعانداي, تٶرت تٷلٸكتٸڭ تٷرٸن ەزەر اجىراتاتىن قالا تۇرعىنى ز. مۋمينوۆانىڭ اۋىلعا كەلٸپ ٷي سوعىپ, مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىنداي ەش مۇحتاجدىعى بولماعان. ونىڭ ٷستٸنە ز. مۋمينوۆا وسى ۋاقىت ٸشٸندە كٶرشٸلەس ورنالاسقان «قوعالىكٶل», «امانگەلدٸ» اۋىلدارىنا دا بارىپ جەر تەلٸمٸن سۇراعانى انىقتالدى. وسى جەردەن-اق, ازاماتشانىڭ ەلدەقانداي بٸر تاپسىرمامەن جٷرگەنٸ بايقالىپ قالادى. دەمەك, باستاپقى ماقسات تا جەر الىپ, شارۋاشىلىقتى دٶڭگەلەتۋ بولماعانى انىق. مۇنداي وقيعالاردىڭ ٶكٸنٸشكە قاراي قوعامدا جيٸ ورىن الىپ جاتقانى بەلگٸلٸ. سول سەبەپتٸ وقىرمانعا ٸستٸڭ تٷپ-تۇقييانىنا دەيٸن تەپتٸشتەپ جاتپاي, ناقتى مەن-جايعا ورالايىن.
اۋىل ەكٸمٸ قازبەك سماعۇلوۆ شٸلدە ايىنىڭ 20-ى كٷنٸ قىزىلوردا قالاسىندا جٷرگەندە ز. مۋمينوۆا وعان قوڭىراۋ شالىپ كەزدەسكٸسٸ كەلەتٸنٸن ايتادى. ەكەۋٸ ۋەدەلەسكەن ۋاقىتتا قالا كٶشەلەرٸنٸڭ بٸرٸندە كەزدەسەدٸ. سول جەردە مۋمينوۆا ارتقى ورىندىقتا جاتقان قۇجاتتار اراسىنا 180 مىڭ تەڭگە اقشا تاستاپ كەتەدٸ. وسى سەتتە دايىن تۇرعان سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەت ٶكٸلدەرٸ «ستسەناريي» بويىنشا تارپا باس سالادى. بەينەتاسپادان حالىقارالىق تەرروريستٸ قولعا تٷسٸرٸپ جاتقانداي بەتپەردە كيگەن ارنايى جاساقتىڭ «ەبجٸل» ەرەكەتٸ مەن «جٸگٸتتەر, مىنالارىڭ ارنايى ارانداتۋ عوي» دەپ شىرىلداعان سماعۇلوۆتىڭ زارىن كٶرۋ وڭاي ەمەس. سونداي-اق, وندا اۋىل ەكٸمٸنٸڭ اقشانى قولىمەن ۇستاماعانى انىق بايقالىپ تۇر. وقيعا بارىسىندا «مىنالارىڭىز ماسقارا عوي, ەل-جۇرتتان ۇيات بولدى-اۋ, كەرٸ اناما نە دەيمٸن» دەگەن شاراسىز سماعۇلوۆتى كٶرەسٸڭ.
سوت پروتسەسٸ كەزٸندە اۋىل ەكٸمٸ قازبەك سماعۇلوۆ جەر تەلٸمٸن «تالماي» سۇراپ قويماعان ز. مۋمينوۆاعا «مەن وعان قازاقتىڭ بٸر قىزى عوي دەپ كٶمەك جاساعىم كەلدٸ» دەپ ايتتى. ايىپتالۋشىنىڭ اقتىق سٶزٸنە سەنۋگە تولىقتاي نەگٸز بار. ٶيتكەنٸ سول بەسارىق اۋىلىنان 10 سوتىق جەردٸ سول «پاراعا» ۇسىنىلعان تەڭگەگە-اق ساتىپ الۋعا بولادى. ەر سٶزدٸ ٶز اتىمەن اتار بولساق, «ۇستاۋ وپەراتسيياسى» ٶتە سەتسٸز, ەرٸ ساۋاتسىز جاسالعان. بولماسا, سول اقشانى اۋىل ەكٸمٸنە قۋالاپ جٷرٸپ تىقپالاماي, «ەدەتتەگٸدەي» ٶز كابينەتٸندە وتىرىپ «شىتىرلاتىپ» ساناپ جاتقاندا نەگە ۇستاماعان? تىم قۇرىعاندا, ەكٸمنٸڭ قولىندا اقشانىڭ ٸزدەرٸ قالار ەدٸ عوي. كەزەكتٸ سوت پروتسەستەرٸنٸڭ بٸرٸندە كٷدٸكتٸ قازبەك سماعۇلوۆ ٶزٸنە تاڭىلعان ايىپتاردى مويىنداماي, ٶزٸنٸڭ مۋمينوۆادان سىبايلاسۋ ارقىلى اقشا الماعانىن, وعان تەك كٶمەكتەسكٸسٸ كەلگەنٸن كٷيٸنٸپ تۇرىپ جەتكٸزدٸ. تٸپتٸ سول سوت پروتسەسٸ كەزٸندە قۇلاپ قالىپ, جەدەل جەردەم شاقىرۋعا تۋرا كەلدٸ. وسىنىڭ ٶزٸنەن-اق ازاماتتىڭ جازىقسىز ەكەنٸ اڭعارىلماي ما?
بۇل ٸستە ەۋ باستان-اق زاڭسىزدىقتارعا جول بەرٸلگەن. وقيعا شٸلدە ايىنىڭ 20 كٷنٸ بولعانىنا قاراماستان, تامىز ايىنىڭ باسىندا سىردارييا اۋدانى ەكٸمٸنٸڭ ورىنباسارى باقىتجان لەكەروۆ بەسارىق اۋىلىنا كەلٸپ, اۋىل اقساقالدارى مەن ارداگەرلەرٸن جيناپ ايىپتاۋ اكتٸسٸمەن تانىستىرىپ, اۋىل ەكٸمٸنٸڭ سىرتىنان ايىپتاۋ سٶزدەر ايتادى. مۇنداي شەكسٸز قۇقىقتى وعان كٸمنٸڭ بەرٸپ وتىرعانى بەلگٸسٸز. ونىڭ قولىندا «ايىپتاۋ اكتٸسٸ» قايدان جٷر. قانشا جەردەن بيلٸك قىسىپ بارا جاتسا دا ەكٸم ورىنباسارى زاڭعا باعىنۋى كەرەك ەمەس پە? زاڭعا سەيكەس, سوتتىڭ ٷكٸمٸ شىقپاي جاتىپ ەشكٸمنٸڭ دە ايىپتاۋعا قۇقىسى جوق. بەس جىلدان استام ۋاقىت مەكتەپ ديرەكتورى قىزمەتٸن ابىرويمەن اتقارىپ, ەلدٸڭ تٸلەگٸنە وراي ەكٸمدٸك قىزمەتكە كەلگەن قازبەك سماعۇلوۆ وسىلايشا سول ەل-جۇرتىنىڭ الدىندا ماسقارالاندى. جاماندىقتىڭ بەتٸ اۋلاق, وسى جاعدايدان كەيٸن اۋىل ەكٸمٸ ەلدەقانداي باقىتسىز جاعدايعا دۋشار بولسا, كٸم كٸنەلٸ بولار ەدٸ. ونى ەلەستەتۋدٸڭ ٶزٸ قيىن.
جوعارىدا ايتىپ ٶتكەنٸمٸزدەي, تامىز ايىنان باستالعان سوت پروتسەسٸ قاراشانىڭ سوڭىنا دەيٸن ۇلاستى. قىزىلوردا قالالىق سوتىندا دا ٸس بٸرنەشە مەرتە قارالدى. سوت بارىسىندا قورعاۋشى تاراپىنان كەلتٸرٸلگەن ەشبٸر دەلەلدەمە قاپەرگە الىنبادى. وسى ٸسكە قاتىستى زاڭنىڭ ٶرەسكەل بۇزىلىپ وتىرعانىن قانشا رەت دەلەلدەمەك بولعان قورعاۋشى اقمارال بۇرالقيەۆانىڭ ٶزٸ «قىزىلوردادا زاڭ جۇمىس ٸستەمەيدٸ ەكەن» دەگەن سٶزٸن ٶز اۋزىنان ەستٸدٸم. نەتيجەسٸندە قالالىق سوتتىڭ سۋدياسى ب. جاڭاباەۆ سوتتالۋشى قازبەك سماعۇلوۆقا قر-نٸڭ 366 بابىنىڭ 2-بٶلٸگٸمەن كٸنەلٸ دەپ تانىپ, مٷلكٸن تەركٸلەپ, ٶمٸر بويىنا مەملەكەتتٸك ورگانداردا قىزمەت اتقارۋ قۇقىعىنان ايىرا وتىرىپ, پارانىڭ ەسەلەنگەن سوماسى مٶلشەرٸندە 12 000 000 تەڭگە ايىپپۇل ارقالاتتى دا جٸبەردٸ. سونىمەن, اقشانى قولىنا ۇستاماي, ز. مۋمينوۆانىڭ وعان قايتا-قايتا بارىپ, قىر سوڭىنان قالماي قۋالاپ, كٶلٸگٸنە تاستاپ كەتكەنٸ, قورعاۋشىنىڭ قورعاۋىنداعى قازبەك سماعۇلوۆتىڭ قىلمىسىن مويىنداماۋى, قورعاۋشىنىڭ وسى دەيەكتٸ دەلەلدەردٸ ناقتى كەلتٸرۋٸ, بەر-بەرٸسٸ جەلگە ۇشتى.
ايتىپ وتىرعان سٶزٸمٸز دەلەلدٸ بولۋى ٷشٸن سوت كەزٸندە قازبەك سماعۇلوۆتىڭ قورعاۋشىسى اقمارال بۇرالقيەۆانىڭ كەلتٸرگەن دەلەلدەرٸنە قۇلاق تٷرەيٸك.
كۋە ز. مۋمينوۆادان 20. 07.2016 جىلى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەتٸنٸڭ تەرگەۋشٸسٸ ا. ديلدابەكوۆ جاۋاپ العان. بۇل پروتسەستٸك قۇجات, قىلمىستىق ٸس بويىنشا دەلەلدەمە رەتٸندە جارامسىز ەكەنٸنە تٶمەندەگٸ نەگٸزدەر سەبەپ بولادى.
قپك-نٸڭ 199 بابى 3-بٶلٸمٸنە سەيكەس,-تەرگەۋ حاتتاماسى تەرگەۋ ەرەكەتٸن جٷرگٸزۋ بارىسىندا نەمەسە ول اياقتالعان بويدا جاسالادى. حاتتامادا: تەرگەۋ ەرەكەتٸن جٷرگٸزۋ ورنى مەن كٷنٸ; ونىڭ باستالۋ جەنە اياقتالۋ ۋاقىتى مينۋتىنا دەيٸنگٸ دەلدٸكپەن; تەرگەۋ ەرەكەتٸن جٷرگٸزگەن ادامنىڭ لاۋازىمى مەن تەگٸ, تەرگەۋ ەرەكەتٸنە قاتىسقان ەربٸر ادامنىڭ تەگٸ, اتى, ەكەسٸنٸڭ اتى كٶرسەتٸلەدٸ.
تەرگەۋشٸ ا. ديلدابەكوۆ, 20.07.2016 ج. ز. مۋمينوۆادان جاۋاپ العان حاتتاماسىندا, جاۋاپ الۋدى 16 ساعات 30 مينۋتتا باستاپ, سول كٷنٸ 16 ساعات 30 مينۋتتا بٸتٸردٸ دەپ كٶرسەتكەن. بۇل نە سوندا, ادامنىڭ شايتان بولىپ كەتكەنٸ مە? ەلدە تەرگەۋشٸ ا. ديلدابەكوۆ بەرٸن كٶزدٸ-اشىپ جۇمعانشا ورىنداي الاتىن ەرەكشە قابٸلەتكە يە تەرگەۋشٸ مە? وسىنىڭ ٶزٸ-اق ز. مۋمينوۆادان جاۋاپ الىنباعانىن كٶرسەتەدٸ. سونىمەن قاتار, تەرگەۋشٸ ا. ديلدابەكوۆ, ز. مۋمينوۆادان كٶرسەتٸلگەن ۋاقىت ارالىعىندا جاۋاپ الۋى مٷمكٸن ەمەس, سەبەبٸ اتالعان تەرگەۋشٸ مەن كۋە مۋمينوۆا اتالعان سول كٷنٸ, ساعات 13:56-دان باستاپ, ساعات 18: 25-كە دەيٸن باسقا پروتسەستٸك ٸس-شارالاردا, ياعني وقيعا ورنىندا بولعانى انىق.
قپك-نٸڭ 112 بابى 1 بٶلٸمٸ, 5-تارماعىنا سەيكەس,-ناقتى دەرەكتەر, ەگەر ولار وسى كودەكستٸڭ تالاپتارى بۇزىلا وتىرىپ الىنسا, الىنعان ناقتى دەرەكتەردٸڭ انىقتىلىعىنا سوتقا دەيٸنگٸ تەرگەپ-تەكسەرۋ نەمەسە ٸستٸ سوتتا قاراۋ كەزٸندە پروتسەسكە قاتىسۋشىلاردى زاڭمەن كەپٸلدٸك قۇقىقتارىنان ايىرۋ نەمەسە قۇقىقتارىنا قىسىم كٶرسەتۋ ارقىلى نەمەسە قىلمىستىق پروتسەستٸڭ ٶزگە دە ەرەجەلەرٸن بۇزۋ ارقىلى ىقپال ەتسە نەمەسە ىقپال ەتۋٸ مٷمكٸن بولسا, سونىڭ ٸشٸندە پروتسەستٸك ەرەكەتتٸ جٷرگٸزۋ تەرتٸبٸن ەلەۋلٸ تٷردە بۇزۋ ارقىلى.
سوتتا قورعاۋشى وسى كٶرسەتٸلگەندەردٸ نەگٸزگە الا وتىرىپ, قپك-نٸڭ 99 بابىنا سەيكەس سوتتان قر قك-نٸڭ 366 بابى 2 بٶلٸمٸمەن ق. سماعاۇلوۆقا قارسى قوزعالعان قىلمىستىق ٸس بويىنشا 20.07.2016 ج. كۋە ز. مۋمينوۆادان پروتسەستٸك ەرەكەتتٸ جٷرگٸزۋ تەرتٸبٸن ەلەۋلٸ تٷردە بۇزۋ ارقىلى الىنعان جاۋاپ حاتتاماسىن دەلەلدەمەلەر رەتٸندە پايدالانۋعا جول بەرمەۋٸن سۇرادى.
سوت پروتسەسٸ بارىسىندا قورعاۋشىنىڭ سۇراقتارىنا ز. مۋمينوۆا: «ۋاقىتتارى ەسٸمدە جوق» دەپ جالتارما جاۋاپ بەرۋمەن شەكتەلدٸ. كەيٸنگٸ سوت پروتسەستەرٸنٸڭ ەشبٸرٸنە دە قاتىسقان جوق. وسىنىڭ ٶزٸ كٷمەندٸ ويلارعا جەتەلەمەي مە?
اۋىل ەكٸمٸ قازبەك سماعۇلوۆتىڭ قورعاۋشىسى كەلتٸرگەن مىنا دەلەلدەمەلەرگە دە نازار سالايىق.
كۋەلار ب. بايماحانوۆ پەن ج. مولداباەۆتان, 20.07.2016 جىلى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەتٸنٸڭ تەرگەۋشٸسٸ ا. ديلدابەكوۆ جاۋاپ العان. وسى پروتسەستٸك قۇجاتتاردىڭ دا قىلمىستىق ٸس بويىنشا دەلەلدەمە رەتٸندە جارامسىز ەكەنٸنە تٶمەندەگٸ نەگٸزدەر سەبەپ بولادى.
قپك-نٸڭ 199 بابى 3-بٶلٸمٸنە سەيكەس,-تەرگەۋ حاتتاماسى تەرگەۋ ەرەكەتٸن جٷرگٸزۋ بارىسىندا نەمەسە ول اياقتالعان بويدا جاسالادى. حاتتامادا: تەرگەۋ ەرەكەتٸن جٷرگٸزۋ ورنى مەن كٷنٸ; ونىڭ باستالۋ جەنە اياقتالۋ ۋاقىتى مينۋتىنا دەيٸنگٸ دەلدٸكپەن; تەرگەۋ ەرەكەتٸن جٷرگٸزگەن ادامنىڭ لاۋازىمى مەن تەگٸ, تەرگەۋ ەرەكەتٸنە قاتىسقان ەربٸر ادامنىڭ تەگٸ, اتى, ەكەسٸنٸڭ اتى كٶرسەتٸلەدٸ.
تەرگەۋشٸ ا. ديلدابەكوۆپەن 2016 جىلدىڭ 20-شٸلدەدە ب. بايماحانوۆ پەن ج. مولداباەۆتان جاۋاپ العان حاتتامالارىندا, جاۋاپ العان ۋاقىتتارى بٸر مەزگٸلدە الىنعانى كٶرسەتٸلگەن. ياعني, تەرگەۋشٸ ا. ديلدابەكوۆ ج. مولداباەۆتان جاۋاپ الۋدى 18 ساعات 35 مينۋتتا باستاپ, 19 ساعات 40 مينۋتتا بٸتٸرگەن. ال كۋە ب. بايماحانوۆتان جاۋاپ الۋدى سول تەرگەۋشٸ, سول كٷنٸ 18 ساعات 30 مينۋتتا باستاپ 19 ساعات 30 مينۋتتا بٸتٸرەدٸ. سٶيتٸپ, تەرگەۋشٸ ا. ديلدابەكوۆ ەكٸ ادامنان بٸر ۋاقىتتا «جاۋاپ العان» كٶرٸنەدٸ...
سونىمەن قاتار, قپك-نٸڭ 210 بابى 2 بٶلٸمٸندە, جاۋاپ الۋدى جٷرگٸزۋدٸڭ جالپى قاعيدالارى كٶرسەتٸلگەن, ياعني-بٸر ٸس بويىنشا شاقىرىلعان ادامدار باسقا جاۋاپ الىناتىن ادامداردان بٶلەك جاۋاپ بەرەدٸ. سوتقا دەيٸنگٸ تەرگەپ-تەكسەرۋدٸ جٷزەگە اسىراتىن ادام بٸر ٸس بويىنشا جاۋاپ الۋعا شاقىرعان ادامداردىڭ جاۋاپ الۋ باستالعانعا دەيٸن بٸر-بٸرٸمەن سٶيلەسە الماۋى ٷشٸن شارالار قولدانادى.
بٸراق, وسى زاڭ ەرەجەلەرٸ, كۋەلار ج. مولداباەۆ پەن ب. بايماحانوۆتان جاۋاپ الۋ كەزٸندە, تەرگەۋشٸ ا. ديلدابەكوۆپەن بۇزىلعان. سەبەبٸ, 14.09. 2016 جىلى ٶتكەن سوت مەجٸلٸسٸندە, كۋە ج. مولداباەۆ بىلاي جاۋاپ بەردٸ: -20.07. 2016 جىلى تەرگەۋشٸ ا. ديلدابەكوۆ ودان جاۋاپ الۋ كەزٸندە, ەكٸنشٸ كۋە ب. بايماحانوۆتى سول بٸر كابينەتكە وتىرعىزىپ ودان جاۋاپ الىپ وتىردى.
قپك-نٸڭ 112 بابى 1 بٶلٸمٸ, 5-تارماعىنا سەيكەس,-ناقتى دەرەكتەر, ەگەر ولار وسى كودەكستٸڭ تالاپتارى بۇزىلا وتىرىپ الىنسا, الىنعان ناقتى دەرەكتەردٸڭ انىقتىلىعىنا سوتقا دەيٸنگٸ تەرگەپ-تەكسەرۋ نەمەسە ٸستٸ سوتتا قاراۋ كەزٸندە پروتسەسكە قاتىسۋشىلاردى زاڭمەن كەپٸلدٸك قۇقىقتارىنان ايىرۋ نەمەسە قۇقىقتارىنا قىسىم كٶرسەتۋ ارقىلى نەمەسە قىلمىستىق پروتسەستٸڭ ٶزگە دە ەرەجەلەرٸن بۇزۋ ارقىلى ىقپال ەتسە نەمەسە ىقپال ەتۋٸ مٷمكٸن بولسا, سونىڭ ٸشٸندە پروتسەستٸك ەرەكەتتٸ جٷرگٸزۋ تەرتٸبٸن ەلەۋلٸ تٷردە بۇزۋ ارقىلى.
سوتتا قورعاۋشى ا. بۇرالقيەۆا وسى كٶرسەتٸلگەندەردٸ نەگٸزگە الا وتىرىپ, قپك-نٸڭ 99 بابىنا سەيكەس سوتتان قر قك-نٸڭ 366 بابى 2 بٶلٸمٸمەن ق. سماعاۇلوۆقا قارسى قوزعالعان قىلمىستىق ٸس بويىنشا 20.07.2016 ج. كۋەلار ب. بايماحانوۆ پەن ج. مولداباەۆتان پروتسەستٸك ەرەكەتتٸ جٷرگٸزۋ تەرتٸبٸن ەلەۋلٸ تٷردە بۇزۋ ارقىلى الىنعان جاۋاپ حاتتامالاردى دەلەلدەمەلەر رەتٸندە پايدالانۋعا جول بەرمەۋٸن سۇرادى.
ەكٸ جاعدايدا دا قورعاۋشى سوتقا زاڭ تالابىنىڭ بۇزىلۋىنا بايلانىستى حاتتامالاردى دەلەلدەمەلەر رەتٸندە پايدالانۋعا جول بەرمەۋدٸ سۇرايدى. مۇنان ٶزگە ٸس ماتەريالدارىندا سول كٷنٸ وقيعا بولعان جەردٸ قاراۋ, كٷدٸكتٸ ق. سماعۇلوۆتان جاۋاپ الۋ, ق. سماعۇلوۆتى كٷدٸكتٸ رەتٸندە تانۋ, قورعاۋشى تاعايىنداۋ تۋرالى حاتتامالار بار.
وسى اتالعان پروتسەستٸك قۇجاتتار, قىزىلوردا وبلىسىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەتٸنٸڭ تەرگەۋشٸسٸ ن. قوسمۇراتوۆ قۇراستىرىپ شىعارعان. بٸراق اتالعان تەرگەۋشٸ ن. قوسمۇراتوۆ, وسى قارالىپ جاتقان قىلمىستىق ٸسكە ەشقانداي قاتىسى جوق, ول تەرگەۋ توبىنا كٸرمەگەن. قىلمىستىق ٸس ماتەريالدارىندا, تەرگەۋشٸ ديلدابەكوۆتىڭ, قىلمىستىق ٸستٸ ٶز ٶندٸرٸسٸنە قابىلداۋ تۋرالى 15.07.2016ج. شىعارىلعان قاۋلىسى بار. سونىمەن قاتار, قىزىلوردا وبلىسىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەتٸنٸڭ تەرگەۋ بٶلٸمٸنٸڭ باستىعى ر. قوجانوۆتىڭ 21.07.2016 ج. شىعارىلعان, تەرگەۋ توبىن قۇرىلۋ قاۋلىسىنا سەيكەس, تەرگەۋ توبىنا تەرگەۋشٸلەر ا. ديلدابەكوۆ پەن ن. ديۋسەباەۆ كٸرگەنٸ انىق. اتالعان قاۋلىدا تەرگەۋشٸ ن. قوسمۇراتوۆ تۋرالى مەلٸمەت جوق.
قپك-نٸڭ 180 بابى 1-بٶلٸمٸ 4-تارماعىنا سەيكەس,-سوتقا دەيٸنگٸ تەكسەرۋدٸ جٷزەگە اسىرۋعا سەبەپ بولعان كەزدە انىقتاۋشى, انىقتاۋ ورگانى, تەرگەۋ بٶلٸمٸنٸڭ باستىعى, تەرگەۋشٸ, پروكۋرور ٶز قۇزٸرەتٸ شەگٸندە جەنە وسى كودەكستە بەلگٸلەنگەن تەرتٸپپەن ٶز قاۋلىسىمەن قىلمىستىق ٸستٸ ٸس جٷرگٸزۋگە قابىلدايدى.
سونداي-اق, قىلمىستىق ٸس ماتەريالدارىندا تەرگەۋشٸ ن. قوسمۇراتوۆتىڭ اتالعان قىلمىستىق ٸستٸ ٶز ٶندٸرٸسٸنە قابىلداۋ تۋرالى قاۋلىسى جوق ەكەندٸگٸ انىقتالدى. قىلمىستىق ٸستٸ تەرگەۋ ٷشٸن تەرگەۋ توبىنا كٸرگەنٸ تۋرالى قۇجات جوق.
قپك-نٸڭ 112 بابى 1 بٶلٸمٸ 3 تارماعىنا سەيكەس,-ناقتى دەرەكتە, ەگەر ولار وسى كودەكستٸڭ تالاپتارى بۇزىلا وتىرىپ الىنسا, الىنعان ناقتى دەرەكتەردٸڭ انىقتىعىنا سوتقا دەيٸنگٸ تەرگەپ-تەكسەرۋ نەمەسە ٸستٸ سوتتا قاراۋ كەزٸندە پروتسەسكە قاتىسۋشىلاردى زاڭمەن كەپٸلدٸك بەرٸلگەن قۇقىقتارىنان ايىرۋ نەمەسە قۇقىقتارىنا قىسىم كٶرسەتۋ ارقىلى نەمەسە قىلمىستىق پروتسەستٸڭ ٶزگە دە ەرەجەلەرٸن بۇزۋ ارقىلى ىقپال ەتسە نەمەسە ىقپال ەتۋٸ مٷمكٸن بولسا, سونىڭ ٸشٸندە وسى قىلمىستىق ٸس بويىنشا ٸس جٷرگٸزۋدٸ جٷزەگە اسىرۋعا قۇقىعى جوق ادامنىڭ پروتسەستٸك ەرەكەتتٸ جٷرگٸزۋٸنە بايلانىستى.
جوعارىدا ايتىلعان زاڭ تالاپتارىنا ساي قورعاۋشى ا. بۇرالقيەۆا تەرگەۋشٸ ن. قوسمۇراتوۆتىڭ قىلمىستىق ٸسكە ەشقانداي قاتىسى جوقتىعىنا بايلانىستى, ول شىعارعان پروتسەسستٸك قۇجاتتار دەلەلدەمەلەردٸ پايدالانۋعا مٷمكٸن ەمەس دەپ سوتقا نارازىلىق تٷسٸرەدٸ. ٶكٸنٸشكە قاراي, قورعاۋشى زاڭ تالاپتارىنىڭ ٶرەسكەل بۇزىلۋىن ناقتى دەلەلدەرمەن كەلتٸرسە دە ٸستٸ قاراعان سۋديا ب. جاڭاباەۆ بارلىعىن دا قاپەرگە الماي, قاناعاتتاندىرۋسىز قالدىردى.
«قارعا قارعانىڭ كٶزٸن شۇقىمايدى» دەگەن مەتەلدٸ ەلدەبٸر ەدٸلەتسٸزدٸك ورىن العاندا جيٸ قولداناتىنىمىز بار. سول سەكٸلدٸ, ەۋ باستا-اق, تەرگەۋ توبىنىڭ جەتەكشٸسٸ ن. ديۋسەباەۆ جاساعان ايىپتاۋ اكتٸسٸن شٸلدەنٸڭ 30-ى كٷنٸ قىزىلوردا وبلىسى پروكۋرورىنىڭ ورىنباسارى قايرات بٶرٸباەۆقا تاپسىرادى. وبلىس پروكۋرورىنىڭ ورىنباسارى ٸستٸ اسا «ىجداعاتتىلىقپەن» قاراپ كەلەسٸ كٷنٸ, ياعني 1-شٸ تامىزدا قول قويادى. بٸزدەر جوعارىدا كەلتٸرگەن زاڭ بۇزۋشىلىقتار قاداعالاۋشى ورگان تاراپىنان «بايقاماي» ٶتٸپ كەتٸپ سولايىمەن سوتقا جول تارتادى. ال ەدٸلەتتٸ سوتتىڭ قانداي ٷكٸم شىعارعانىن ايتىپ ٶتتٸك. ٸس كەيٸننەن وبلىستىق سوتتا قىلمىستىق ٸستەر جٶنٸندەگٸ سوت القاسى قۇرامىندا تٶراعالىق ەتۋشٸ ب. قالىمبەت, سۋديالار ا. ناريموۆ, ا. كۋجانييازوۆ بولىپ, پروكۋرور ە. قۇتتىباەۆتىڭ جەنە قارسى تاراپتىڭ قاتىسۋىمەن اپپەلياتسييالىق شاعىم قارالىپ, قاناعاتتاندىرۋسىز قالدىرىلدى.
وقيعا وسى جىلدىڭ شٸلدە ايىندا بولدى. جۋرناليست رەتٸندە ازاماتتىڭ قۇقىن قورعاپ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باس پروكۋرورى ج. اسانوۆقا مەسەلەنٸ جان-جاقتى تٷسٸندٸرٸپ حات جولدادىم. وندا ٶزٸ جارىمجان, ٷشٸنشٸ توپ مٷگەدەگٸ قازبەك سماعۇلوۆتىڭ ٸسٸن تەرگەپ, تەكسەرۋ بارىسىندا قانداي دا بٸر شالالىقتىڭ بارىن تٷسٸندٸرۋگە تىرىستىم. سول وقيعاعا بايلانىستى ەلدەگٸ بولىپ جاتقان دٷربەلەڭدٸ, اۋىل ەكٸمٸن جاقتاپ جينالعان مىڭعا تارتا قولدى قوسا جولدادىم. بۇل حاتىمدى كەيٸننەن سوت پروتسەسٸ كەزٸندە سۋديا ب. جاڭاباەۆ وقىپ بەردٸ. الايدا مەنٸڭ بۇل جانايقايىم دا دالاعا كەتتٸ. تەك مەنٸڭ سانامدى «قىزىلوردا وبلىسىندا تالاي ٸس وسىلاي قارالىپ, تالاي جازىقسىز جان تەمٸر توردا وتىرعان شىعار, سوڭعى جىلدارداعى ٸستەردٸ قايتا قارار ما ەدٸ» دەگەن ساۋالدار مازالاپ تۇرىپ الدى.
بۇل وقيعادان تاعى بٸر ۇققانىم, قازاقستاندا تۇراتىن كەز-كەلگەن مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸنٸ تٷرلٸ ايلا-شارعى ارقىلى قاقپانعا تٷسٸرۋگە بولادى ەكەن. بولماسا, اۋىل ەكٸمٸ قىزمەتٸنە كٸرٸسكەنٸنە ەكٸ-ٷش اي عانا بولعان ادامدى بٸردەن جەمقور بولا قالدى دەۋ قيسىنعا كەلە مە? بۇل جەردە ادام فاكتورىنا باس قاتىرىپ جاتقان ەشكٸم بايقالمايدى. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەت ٷشٸن كٶرسەتكٸش كەرەك. جيٸ ەستيتٸنٸمٸز, اۋىل ەكٸمدەرٸنٸڭ پارا الىپ جاتقانى تۋرالى «جاڭالىقتار». ەلدە ولاردا تەك اۋىل ەكٸمدەرٸن عانا ۇستاۋ جٶنٸندە ارنايى تاپسىرما بار ما? بۇل وقيعا مەنٸ كەلەسٸ ويلارعا جەتەلەدٸ. ەۋەلدە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەت ٶكٸلدەرٸ جارىمجان اۋىل ەكٸمٸنٸڭ قىر سوڭىنان قالماي جٷرٸپ ۇستايدى. ونان كەيٸن ٸستٸ زاڭ تالاپتارىن بۇزا وتىرىپ جٷرگٸزٸپ, وسى ساۋاتسىز حاتتامالارىن وبلىس پروكۋرورىنىڭ ورىنباسارىنا تاپسىرادى. ال ول بولسا ادام تاعدىرىنا بەي-جاي قاراپ, قولىن قويىپ سوتقا جولداي سالادى. «بٸر اپام بٸر اپامنان سوراقى» دەمەكشٸ, سوڭعى ٷكٸمدٸ ايتقان سوتتىڭ شەشٸمٸ بەلگٸلٸ. ٸس بويىنشا اۋىل ەكٸمٸنە قپك-366 بابى 2 بٶلٸگٸمەن ايىپتالادى. سىبايلاسىپ قىلمىس جاساعانى ٷشٸن. سوندا ٶزٸڭٸز ويلاڭىزشى, بۇل جەردە سىبايلاسىپ وتىرعاندار كٸمدەر ٶزٸ...
تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزگە شيرەك عاسىر تولدى. وسى جىلدار جاس مەملەكەتٸمٸز ٷشٸن وڭاي بولعان جوق. جەتٸستٸكتەرٸمٸزگە ەل ٸشٸندەگٸ ساياسي تۇراقتىلىق پەن اۋىزبٸرشٸلٸكتٸڭ ارقاسىندا جەتتٸك. ەل تٸزگٸنٸن قولعا العان مەملەكەت باسشىسىنىڭ سىندارلى ساياساتى قازاق كٶشٸن تالاي تار جول تايعاق كەشۋدەن سٷرٸندٸرمەي العا سٷيرەپ كەلەدٸ. دەي تۇرساق تا, كٷنٸ كەشەگٸ اقتٶبە مەن الماتى قالالارىندا بولعان قاندى وقيعالاردىڭ تٷبٸندە قوعامنىڭ كەي مٷشەلەرٸنٸڭ ٶز قىزمەتتەرٸنە سالعىرت قاراۋىنان حالىقتىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋدىرعانى جاسىرىن ەمەس.
الماتىداعى قاندى وقيعانى جاساعان رۋسلان كٷلٸكباەۆتىڭ سوتتاعى سٶزٸن دەلمە-دەل كەلتٸرەر بولسام, ... «المالى اۋداندىق سوتىنا باردىم. سول جەردە پروكۋرورلار مەن سوتتاردى اتقىم كەلدٸ. بٸراق قاراپايىم ادامداردىڭ كٸرٸپ-شىعىپ جٷرگەنٸن كٶرٸپ اتپادىم...ەكٸنشٸ قاباتقا كٶتەرٸلدٸم, سەيفتٸڭ ارتىندا بٸرەۋ تۇر ەكەن, ونى اتىپ ەدٸم تيمەدٸ. ول قاشىپ كەتتٸ. ارتىنان بارسام, ول تەرەزەدەن سەكٸرٸپ كەتكەن ەكەن. ونى اتپادىم, قاراپايىم ادامدارعا تيٸپ كەتەر دەپ...» دەيدٸ. قىلمىسكەر نەلٸكتەن سوت پەن پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرلەرٸن ٶلتٸرگٸسٸ كەلگەن. وسىنىڭ سەبەبٸنە ٷڭٸلگەن جان بار ما?
ەلباسى ەربٸر كەلەلٸ جيىندا قۇقىق قورعاۋ ورىندارىنىڭ ساۋاتسىز ەرەكەتتەرٸن سىناپ, بٷگٸنگٸ باستى بايلىق ەل ٸشٸندەگٸ تۇراقتىلىق ەكەنٸن ايتۋمەن كەلەدٸ. مۇنى كەشەگٸ ٶتكەن قازاقستان سۋديالارىنىڭ VII سەزٸندە تٷرلٸ دەرەكتەرمەن ناقتىلاپ اتاپ ٶتتٸ. لايىقتى سۋديالاردىڭ كورپۋسىن قالىپتاستىرۋ مەسەلەسٸن كٶتەردٸ.
دەگەنمەن, زايىرلى مەملەكەت قۇرىپ, قازاقستاندى تٶرتكٷل دٷنيەگە تانىتقان پرەزيدەنتتٸڭ ەڭبەگٸنە وسىنداي جايتتار كٶلەڭكەسٸن تٷسٸرەتٸنٸ ٶكٸنٸشتٸ. بۇل ٶزٸ, ەلباسى ساياساتى مەن ونىڭ بەدەلٸنە قارسى جاسالىپ وتىرعان شارۋا ەمەس پە? ەلدە ەلباسى سەنٸم ارتىپ, ەڭبەگٸن وڭ باعالاپ وتىرعان مەملەكەتٸمٸزدٸڭ باس پروكۋرورى ج. اسانوۆقا استىرتىن جاسالىپ وتىرعان قىساستىق پا? ٶيتكەنٸ سوڭعى ۋاقىتتا باس پروكۋرور ەل-ەلدٸ ارالاپ, تالاي زاڭسىزدىقتاردىڭ بەتٸن اشىپ, بٸرقاتار زاڭدى اتتاعان قىزمەتكەرلەردٸ ورنىنان الدى. ەرتەلٸ-كەش مۇنىڭ بەرٸنٸڭ دە سىرى اشىلارى انىق. «بٸرٸڭدٸ, قازاق, بٸرٸڭ دوس, كٶرمەسەڭ ٸستٸڭ بەرٸ» بوس دەپ قۇنانبايدىڭ بالاسى زارلاپ ٶتكەن زار زاماننىڭ تٷك ٶزگەرمەگەنٸ مە سوندا...
قۇلتاس دوستانوۆ, جۋرناليست
دەرەككٶز: Abai.kz
