قىتاي تاراپى, كەرٸسٸنشە كەدەندٸك ساياساتتى قاتايتىپ, بەرٸن كٷردەلەندٸرٸپ جٸبەرگەن.
ۇلتتىق كومپانييا - «قازاقستان تەمٸرجولى» دا نە ٸستەرٸن بٸلمەي, قولىن جايادى. ال ارادا ساۋدا-ساتتىق جاساپ, تاۋار تاسىپ جٷرگەن قازاقستاندىق كەسٸپكەرلەردٸڭ بۇل باعىتتان كٶڭٸلٸ ەلدەقاشان قالعان. بەرٸنەن دە قازاقستاندىق ەكسپورتشىلارعا قيىن بولىپ تۇر.
ساراپشىلار بولسا, قىتايدىڭ بۇل ەرەكەتٸن قازاقستاندى جازالاۋ دەپ باعا بەرۋدە. بۇل پٸكٸردٸ شەكاراداعى مەسەلەمەن بەتپە-بەت كەلگەن وتاندىق كەسٸپكەرلەر دە قوستايدى...
...
راسىندا, قازاقستان كەسٸپكەرلەرٸ قىتاي كەدەنٸندەگٸ كەپتەلٸستەن وراسان شىعىنعا باتۋدا. سەبەبٸن ەركٸم سان-ساققا جٷگٸرتەدٸ.
سونىڭ ٸشٸندە ەڭ كٶپ ايتىلاتىنى, بۇل - قازاق بيلٸگٸنٸڭ مۇسىلمانداردى جاقتاعانى ٷشٸن جازا.
رەسمي بەيجٸڭ نۇر-سۇلتاننىڭ قىتايدان قاشقان ەتنيكالىق قازاقتارعا بوسقىن مەرتەبەسٸن بەرۋٸنە كٶڭٸلٸ تولمايتىنىن وسىلاي بٸلدٸرٸپ جاتسا كەرەك. قالاي دەگەنمەن دە قىتاي قازاقستاندىق تاۋار ەكسپورتشىلارى ٷشٸن كەدەن ساياساتىن قاتايتقاننىڭ ٷستٸنە قاتايتىپ جاتىر.
شەكاراداعى مەسەلە ٶتكەن جىلى قاراشادا باستالعان, ول كەزدە شىڭجاڭ بيلٸگٸ «كوروناۆيرۋستىڭ تارالۋىنان ساقتانۋ» دەگەندٸ ٸلٸك ەتٸپ, كەدەندەگٸ جٷكتەردٸ باقىلاۋ شارالارىن قاتايتقان بولاتىن.
مىسالى, قازاقستان قىتايعا ەكسپورتتايتىن استىقتى ناۋرىز ايىندا ۆاگون-ۆاگونعا تيەپ قويعان, الايدا قحر كارانتيندٸك شارالاردى جەلەۋ ەتٸپ, ولاردى ەلٸ كٷنگە ٶزدەرٸنە كٸرگٸزبەي وتىر. ناۋرىزدان بەرٸ قانشاما ۋاقىت, ويلاڭىزشى?
بۇل تۋرالى 6 تامىزدا «قازاقستان تەمٸر جولى» ۇلتتىق كومپانيياسى باسقارماسى تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى ورالحان قۇلاقوۆتىڭ ٶزٸ مەلٸمدەگەن بولاتىن.
«قىتايلىق باعىت – ٶتە پروبلەمالى», – دەپ سٶزٸن باستاعان ول قىتاي تاراپى استىقتى ارى كەتكەندە 20 شٸلدەگە دەيٸن قابىلداۋدى ۋەدە ەتكەنٸن, بٸراق ونىسىن ەلٸ كٷنگە ورىنداماي وتىرعانىن ايتتى.
وسىدان كەيٸن قتج قىتايعا تاۋار جٶنەلتۋگە تىيىم سالۋعا مەجبٷر. سەبەبٸ قىتاي تاراپىنداعى شەكتەۋ شارالارىنىڭ كەسٸرٸنەن شەكارادا ۆاگوندار ٷيٸلٸپ قالعان.
سول كەزدٸڭ ٶزٸندە شەكارادا قاڭتارىلىپ تۇرعان ۆاگونداردىڭ سانى 12 مىڭ بولاتىن.
«بۇل قازاقستاننىڭ ماگيسترالدىق جەلٸسٸنٸڭ ٶتكٸزۋ قابٸلەتتٸلٸگٸنە تەرٸس ەسەر ەتەدٸ», - دەلٸنگەن ەدٸ سول كەزدە قتج مەلٸمدەمەسٸندە.
قتج «بۇل مەسەلەنٸ شەشۋ ٷشٸن بٸرنەشە مەرتە شارالار قابىلدانعانىن, بٸراق قىتاي تاراپى قول قويىلعان كەلٸسٸمدەر مەن حالىقارالىق كەلٸسٸمدەردٸ ەلەمەي, توڭ-تەرٸس كٷيدە قالۋدا» ەكەنٸن جەتكٸزدٸ.
ونىڭ ٷستٸنە, قىتايلىق كەدەندٸك تەكسەرۋدٸڭ قيىنداپ كەتكەنٸ سونشا, قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى اۆتوكٶلٸك ٶتكەلٸندە دە ٷلكەن كەپتەلٸستەر پايدا بولدى.
قر قارجى مينيسترلٸگٸ مەملەكەتتٸك كٸرٸستەر كوميتەتٸنٸڭ مەلٸمەتٸنشە, 6 تامىزداعى جاعداي بويىنشا قازاقستان-قىتاي شەكاراسىنداعى باقتى شەكارا بەكەتٸندە قازاقستان تاراپىندا 150-گە جۋىق كٶلٸك تۇرالاپ, جينالىپ قالعان.
كوميتەتتٸڭ حابارلاۋىنشا, ەڭ ٷلكەن كەپتەلٸس 8000-عا جۋىق اۆتوكٶلٸكتٸڭ باسىم بٶلٸگٸنٸڭ ەلەكتروندى كەزەگٸ قازاق-قىتاي شەكاراسىنداعى «نۇر جولى» ٶتكٸزۋ بەكەتٸندە شوعىرلانعان.
قازاقستاندىق ەكسپورتشىلاردىڭ شىعىنى
قىتاي ورتالىق ازييا رەسپۋبليكالارىنا قاتىستى كەدەندٸك ساياساتتى جٷيەلٸ تٷردە قاتايتىپ وتىراتىنعا ۇقسايدى.
قتج مەلٸمەتٸنشە, ٶتكەن جىلدىڭ قاراشاسىنان بەرٸ قىتاي قازاقستاننان تٷرلٸ تاۋارلارى بار 12 000 ۆاگوندى قابىلداماي تاستاعان.
ەندٸ وسى مەسەلەمەن بەتپە-بەت كەلگەن كەسٸپكەرلەردٸڭ ٶز سٶزٸنە نازار اۋدارا وتىرالىق.
- شەكاراداعى باقىلاۋ كٷشەيتٸلٸپ جاتىر, - دەيدٸ قازاقستاننىڭ استىق وداعىنىڭ ٶكٸلٸ, «سەۆەرنوە زەرنو» كومپانييالار توبىنىڭ قۇرىلتايشىسى ەۆگەنيي كارابانوۆ.
«كٷنٸ كەشە بۇرىنعى قىتايلىق سەرٸكتەسٸممەن سٶيلەستٸم. ول ماعان قىتاي بيلٸگٸنٸڭ كەزدەسۋ ٶتكٸزگەنٸن جەنە (شىڭجاڭ) گۋبەرناتورعا قازاقستانمەن اراداعى شەكارادا قاتاڭ باقىلاۋ ورناتۋدى تاپسىرعانىن ايتتى”, - دەدٸ پەتروپاۆلدا تۇراتىن قارابانوۆ.
قىتاي شەكاراسىنداعى كەپتەلٸس پەن ۇزاق ۋاقىت تۇرالاۋدىڭ سالدارىنان قازاقستاندىق ەكسپورتشىلار مەن اۆتوكٶلٸك يەلەرٸ سەرٸكتەستەر الدىنداعى مٸندەتتەمەلەرٸن ورىنداي الماي, ٷلكەن شىعىنعا ۇشىراپ وتىر.
ٶتكەن جىلى قاراشادا قارابانوۆ قحر-عا 670 مىڭ دوللاردىڭ (285 ميلليون تەڭگە) 17 ۆاگون زىعىرىن تەمٸرجولمەن جٶنەلتٸپتٸ. الايدا, قىتاي تاراپىنان بولعان كەدەرگٸلەرگە بايلانىستى, ونىڭ جٷكتەرٸ بەس اي بويى كەدەندە تۇرالاپ قالىپ, سالدارىنان قاراجات اينالىمعا تٷسپەگەن.
«بۇل جايت ٷلكەن شىعىنعا ەكەلٸپ سوقتىردى, ٶيتكەنٸ مەنٸڭ جابۋ كەرەك نەسيەلەرٸم بار ەدٸ», - دەيدٸ كەسٸپكەر.
قارابانوۆ بەيجٸڭ تۋرا قازاقستانعا كەلگەندە, ەڭ قاتاڭ كەدەندٸك شەكتەۋلەر قولداناتىنىنا سەنٸمدٸ.
«ولار بٸزدٸ بٸردەڭە ٷشٸن جازالاپ جاتقان سيياقتى, سەبەبٸ قىتاي باسقا ەلدەرگە بۇلاي جاسامايدى», - دەيدٸ ول.
قىتايدان كٷدەر ٷزۋ
ساراپشىلار بەيجٸڭ قولدانىپ جاتقان شارالار ەپيدەميولوگييالىق شەكتەۋلەرمەن بايلانىستى ەكەندٸگٸنە كٷمەنمەن قارايدى.
بىلتىر قازان ايىندا قازاقستان شىڭجاڭنان قاشقان تٶرت ەتنيكالىق قازاققا بوسقىن مەرتەبەسٸن بەرگەننەن كەيٸن قىتاي بٸردەن كەدەندٸك باقىلاۋدى كٷشەيتكەن.
قىتاي بيلٸگٸ ميلليوننان استام ۇيعىر مەن باسقا دا تٷركٸتٸلدەس مۇسىلمانداردى, ونىڭ ٸشٸندە ەتنيكالىق قازاقتاردى دا «ساياسي اعارتۋ» لاگەرلەرٸ, تەرگەۋ يزولياتورلارى مەن تٷرمەلەر سىندى 400 مەكەمەگە توعىتقان.
قالعان ميلليونداعان ادام قاتاڭ قاداعالاۋ مەن باقىلاۋ جاعدايىندا ٶمٸر سٷرۋگە مەجبٷر.
نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ حالىقارالىق قاتىناستار جٶنٸندەگٸ مامانى رۋسلان نازاروۆ قحر قانداستاردى قورعاعان قازاقستاننىڭ ەرەكەتٸنە وسىلايشا ٶز نارازىلىعىن بٸلدٸرۋدە دەپ سانايدى.
«بۇعان ەش كٷمەنٸم جوق», - دەيدٸ ول.
نازاروۆ بەيجٸڭنٸڭ بيىل ماۋسىم ايىندا «كوروناۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينالاردى تاسىمالداۋدى توقتاتامىز» دەپ ۋكرايناعا دوق كٶرسەتكەنٸن ەسكە سالادى. ٶيتكەنٸ قىتايداعى ادام قۇقىعىنىڭ جاعدايى تۋرالى قۇجاتقا كيەۆ قول قويىپ جٸبەرگەن ەدٸ.
كٶپتەگەن قازاقستاندىق كەسٸپكەرلەر قازٸردٸڭ ٶزٸندە قىتايمەن اراداعى ساۋدا-ساتتىقتان قاتتى كٶڭٸلٸ قالىپ وتىر.
«قحر-مەن جۇمىس ٸستەۋ مٷمكٸن بولماي كەتتٸ», - دەيدٸ نۇر-سۇلتانعا قۇرىلىس ماتەريالدارىن جەتكٸزۋشٸ دەۋلەت احمەتوۆ «كەرۋەن سارايىنا» بەرگەن سۇقباتىندا.
«تاۋارلاردى يمپورتتاۋ كەزٸندە ينسپەكتسييالىق جەنە قاداعالاۋ قۇرىلىمدارى تاراپىنان كٶپتەگەن كەدەرگٸلەر شىعاتىنى ازداي, سونىمەن قاتار ولاردىڭ قاي كەزدە قانداي ٸس-قيمىل جاسايتىنىن دا بولجاۋ قيىن. بٸرەسە كٶل, بٸرەسە شٶل. تٸپتٸ تاۋارىڭىزعا قاتىستى تالاپ ەتٸلەتٸن بارلىق قاجەتتٸ قۇجاتتار بولسا دا, بەرٸبٸر تەۋەكەلگە باس تٸگەسٸز», - دەيدٸ ول.
احمەتوۆ بەس جىل بۇرىن ٶز ٶنٸمدەرٸن قىتايعا ەكسپورتتاۋ كەزٸندە ايتارلىقتاي شىعىنعا ۇشىراعانىن جەنە ەندٸ بۇل ەلمەن بايلانىسقىسى كەلمەيتٸنٸن ايتادى.
قارابانوۆ تا اسپان استى ەلٸمەن ات جٸبٸن ٷزٸسكٸسٸ كەلەتٸنٸن جەتكٸزدٸ.
«مەن ەندٸ قىتايعا ەشتەڭە جٸبەرمەيمٸن. مىنانداي سۇمدىقتان كەيٸن ولارمەن جۇمىس ٸستەۋگە نيەت قىلۋ – بارىپ تۇرعان اقىماقتىق», - دەيدٸ ول.
اياۋلىم شايماردان
