مينيسترلەر مەن ەكٸمدەر باستاعان مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەر بۇدان بىلاي سۋرەتكە, ۆيدەوعا تٷسٸرۋ, دىبىس جازۋ فۋنكتسييالارى مەن عالامتورعا قوسىلۋ مٷمكٸندٸگٸ بار گادجەتتەردٸ جۇمىس بارىسىندا پايدالانا المايدى. تەك قوڭىراۋ شالىپ, حات-حابار الماسۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن قاراپايىم فۋنكتسييالى ۇيالى تەلەفونداردى قولدانۋعا رۇقسات. بۇل – قىزمەتتٸك اقپاراتتاردىڭ ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر ارقىلى تارالىپ كەتۋٸنە توسقاۋىل قويۋدىڭ امالى. زاماناۋي قۇرىلعى كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردٸڭ اجىراماس بٶلٸگٸنە اينالعان ۋاقىتتا مۇنداي تىيىم قانشالىقتى قيسىندى?
مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ عيماراتىندا سمارتفون قولدانۋعا تىيىم سالۋ جايلى پرەمەر-مينيستردٸڭ كەڭسەسٸنەن شىققان قىزمەتتٸك حات ەۋەلٸ WhatsApp مەسسەندجەرٸ ارقىلى ەلٸمٸزدٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸنە تارادى. وندا بۇل شارانىڭ مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەردٸڭ ۇيالى قۇرىلعىلاردى قىزمەتتٸك ماقساتتا بەلسەندٸ تٷردە قولدانۋى مەن قىزمەتتٸك مەلٸمەتتەردٸڭ WhatsApp ارقىلى تاراۋ دەرەكتەرٸنٸڭ جيٸلەۋٸنە بايلانىستى قابىلدانعانى جازىلعان. تالاپ 24 ناۋرىزدان باستاپ كٷشٸنە ەنەتٸنٸ كٶرسەتٸلگەن قۇجاتتى باستاپقىدا جۇرت جەلٸ قولدانۋشىلارىنىڭ قالجىڭى دەپ تٷسٸنٸپ, اسا مەن بەرگەن جوق. قولدان-قولعا تاراپ كەتكەن قىزمەتتٸك حاتتىڭ تٷپنۇسقا ەكەنٸن ٷكٸمەت مٷشەلەرٸ راستاعاننان كەيٸن عانا كٶپشٸلٸك ونىڭ مازمۇنىنا جٸتٸ زەر سالدى.
سەنات وتىرىسىنىڭ ٷزٸلٸسٸندە تٸلشٸلەر مينيسترلەردٸ ساۋالدىڭ استىنا الدى. قر دەنساۋلىق ساقتاۋ جەنە ەلەۋمەتتٸك دامۋ مينيسترٸ تامارا دٷيسەنوۆا جاڭا تالاپتى قولدايتىنىن جەتكٸزدٸ. «بۇل ەلەمنٸڭ كٶپتەگەن مەملەكەتٸندە تارالعان تەجٸريبە. بۇعان قالىپتى جاعداي رەتٸندە قاراعان جٶن دەپ ويلايمىن. بۇل تەلەفوندى قولدانبايمىز دەگەن سٶز ەمەس قوي. مەملەكەتتٸك ورگاندارعا كٸرۋ كەزٸندە ەرەجەدە كٶرسەتٸلگەن ۇيالى تەلەفوندار ارنايى ورىندا قالدىرىلۋى كەرەك, ال شىعار كەزدە قايتادان الىپ, قولدانا بەرەسٸڭ. بٸز بارلىق جاعدايدا پلانشەت قولداندىق, ٷكٸمەت وتىرىسىنا دا سونىمەن باردىق. بۇل قۇرىلعىلاردا وتىرىستا قانداي مەسەلەلەردٸڭ تالقىلاناتىنى كٶرسەتٸلگەن. بٸز ولاردى تەك ٷكٸمەت وتىرىسىندا قولدانامىز, مۇنداي پلانشەتتٸ قولدانۋعا رۇقسات بەرٸلگەن», – دەدٸ ت.دٷيسەنوۆا.
كٶپتٸڭ «كٶزايىمىنا» اينالعان قۇجاتتار
اقپارات قۇرالدارى بۇل شەكتەۋدٸ استانالىق ستۋدەنت ەراسىل ەۋبەكٸروۆتٸڭ مەيٸتٸ بەينەلەنگەن سۋرەتتەردٸڭ WhatsApp قوسىمشاسى ارقىلى تارالىپ كەتۋٸمەن بايلانىستىرعان ەدٸ. الايدا مۇنداي كەلەڭسٸز جايتتاردىڭ سوڭى جاقسىلىقپەن اياقتالمايتىنىن, ونى سۋرەتكە تٷسٸرگەن قىزمەتكەر جازالانعانىن ايتقان مينيستر قالمۇحانبەت قاسىموۆ بۇل جاڭا ەرەجەنٸڭ اتالعان وقيعاعا قاتىسى جوق ەكەندٸگٸن جەتكٸزدٸ. «ۇيالى تەلەفون قولدانۋدى شەكتەۋدٸڭ بۇل قايعىلى جاعدايعا قاتىسى جوق. بٸزدٸڭ قىزمەتكەرٸمٸز قىزمەت ورنىندا قولدانۋعا بولمايتىن قۇرىلعىنى قولدانعانعانى كەلەڭسٸز جايت بولدى. ول ٶز باسشىسىنا اقپاراتتى جەدەل حابارلايمىن دەپ, وقيعا ورنىن سۋرەتكە تٷسٸرٸپ الىپ, ونى كٶپكە قولجەتٸمدٸ بايلانىس قۇرالى ارقىلى جٶنەلتكەن. تەرتٸپتٸ ٶرەسكەل بۇزعان قىزمەتكەرلەر تيٸستٸ جازاسىن الدى جەنە مۇنداي جاعداي بۇدان بىلاي قايتالانباس ٷشٸن قاجەتتٸ شارالاردى قولعا الدىق», – دەپ تٷسٸندٸردٸ ۆەدومستۆو باسشىسى.
سوڭعى ۋاقىتتا مەملەكەتتٸك ورگان ٶكٸلدەرٸنٸڭ قولى قويىلىپ, مٶرٸ باسىلعان بٸرنەشە قىزمەتتٸك قۇجات ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر ارقىلى كٶپتٸڭ نازارىنا ٸلٸكتٸ. سونىڭ بٸرٸ – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ شارتسىز بازالىق كٸرٸستٸ ەنگٸزۋ مٷمكٸندٸگٸن قاراستىرۋ تۋرالى ٷكٸمەت باسشىسىنا بەرگەن جەكە تاپسىرماسى. جەلٸ قولدانۋشىلارىنىڭ بٸر توبى قۇجاتتىڭ تٷپنۇسقا ەكەنٸنە سەنٸڭكٸرەمەسە, قىزمەتتٸك حاتتىڭ مەملەكەت باسشىسىنىڭ جۇمىس ٷستەلٸنەن شىققانىنا شٷبەسٸز سەنگەن ەكٸنشٸ توپ ونىڭ مازمۇنىن تالقىلاۋعا كٸرٸسٸپ كەتتٸ.
سونداي-اق, جۋىردا عالامتوردا استانا قالاسى ەكٸمٸ ەدٸلبەك جاقسىبەكوۆتٸڭ نۇرەلٸ ەليەۆتٸ ەكٸمنٸڭ ورىنباسارى قىزمەتٸنەن بوساتۋ تۋرالى ٶكٸمٸنٸڭ ۇيالى تەلەفونمەن تٷسٸرٸلگەن سۋرەتٸ تارادى. بەلگٸلٸ حوككەيشٸ فادەەۆتٸڭ ەيەلٸنٸڭ ٶلٸمٸن تەرگەۋ مەلٸمەتتەرٸنٸڭ بٷكٸلەلەمدٸك جەلٸ ارقىلى كٶپتٸڭ «كٶزايىمىنا» اينالۋى دا تىلدىق قامتاماسىز ەتۋ باسقارماسى عانا ەمەس, بٷكٸل مەملەكەتتٸك ورگاندار قىزمەتٸنە سىن بولدى. سوندىقتان مەملەكەتتٸك مەكەمەلەردە بەينە جەنە اۋديوجازبالار جاساۋعا, عالامتورعا قوسىلۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن ۇيالى تەلەفونداردى قولدانۋعا تىيىم سالىنۋىن مەجبٷرلٸكتەن تۋعان شارا دەپ تٷسٸنۋگە بولادى.
«شەنەۋنٸكتەر اقپاراتتىڭ جارييالىلىعىنان قورقادى»
مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ كٸرەبەرٸسٸنە سمارتفون ساقتاۋعا ارنالعان ارنايى جەشٸكتەر ەلٸ تولىق ورناتىلعان جوق. 24 ناۋرىزدا كٷشٸنە ەنۋٸ تيٸس ەرەجەنٸ ورىنداۋعا ٷكٸمەت مٷشەلەرٸنٸڭ ٶزٸ اسىعار ەمەس. مەسەلەن, قر بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸندەگٸلەر ٶز عيماراتتارىندا بۇل تىيىم سەۋٸردٸڭ باسىنان باستاپ ەنگٸزٸلەتٸنٸن ايتتى. قر ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلٸگٸ مەن قر دەنساۋلىق ساقتاۋ جەنە ەلەۋمەتتٸك دامۋ مينيسترلٸگٸ دە جاڭا تالاپتى ورىنداۋعا كٸرٸسە قويماعان. بۇل ۆەدومستۆو ٶز قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ سمارتفون قولدانۋىن 4 سەۋٸردەن باستاپ شەكتەمەك.
ايتپاقشى, قازاقستاننىڭ مەملەكەتتٸك مەكەمەلەرٸندە سمارتفون جەنە ٶزگە گادجەتتەردٸ پايدالانۋعا تىيىم سالىناتىنى جٶنٸندە اقپارات قۇلاعى تٷرٸك شەتەلدٸك جۋرناليستەردٸڭ دە نازارىنا بٸردەن ٸلٸككەن. ٶتكەن اپتادا سينگاپۋردىڭ Channel NewsAsia سايتى: «باسپاسٶزدە جارييالانىپ كەتكەن ەلدەبٸر مەملەكەتتٸك قۇجاتقا سەيكەس, 24 ناۋرىزدان باستاپ قازاقستاندا پوليتسەيلەر مەن مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەردٸڭ جۇمىس ورنىندا سمارتفون پايدالانۋىنا تىيىم سالىنۋى مٷمكٸن» دەپ جازدى. فرانتسييانىڭ AFP اگەنتتٸگٸنە سٸلتەمە جاساعان اتالمىش سايت «بٸزگە كٶپ ۇزاماي سمارتفوندارىڭدى عيماراتقا كٸرە بەرٸستە قالدىراسىڭدار دەپ ايتتى, بٸراق ونداي ەرەجە ەزٸرشە كٷشٸنە ەنگەن جوق» دەگەن قازاقستاندىق مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەردٸڭ بٸرٸنٸڭ سٶزٸن كەلتٸرگەن. سينگاپۋرلىق سايت وتاندىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ بٸرٸندە جارييالانعان قوعام قايراتكەرٸ مۇرات ەبەنوۆتٸڭ پٸكٸرٸن دە جارييالاپتى. ول مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەردٸڭ ەندٸ «سمارتفونىن شۇلىعىنا تىعىپ الىپ جٷرەتٸنٸن», ال سمارتفون قىزمەتشٸلەرگە ساپارعا شىعار الدىندا اۋا رايى بولجامىن بٸلۋدەن باستاپ, سٶزدەردٸ ورىسشادان قازاقشاعا اۋدارۋعا دەيٸنگٸ قاراپايىم نەرسەلەر ٷشٸن قاجەت ەكەنٸن ايتقان.مۇرات ەبەنوۆ بۇل تىيىمدى جاپپاي ەمەس, تەك قۇپييا اقپاراتپەن جۇمىس ٸستەيتٸن ادامدارعا قاتىستى عانا ەنگٸزۋدٸ ۇسىنعان.
كٶرشٸلەردٸڭ قىزمەتتٸك قۇپيياسى قۇلىپتاۋلى ما?
جۇمىس بارىسىندا تەلەفونعا تەلمٸرٸپ, ۋاقىتىنىڭ كٶبٸن ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە ٶلتٸرەتٸن, سول ارقىلى ۇجىمدىق ەڭبەكتٸڭ ٶنٸمدٸلٸگٸنە كەدەرگٸ كەلتٸرەتٸن قىزمەتكەرلەردٸڭ كٶبەيۋ سالدارىنان ەلەمنٸڭ كٶپ ەلٸ مەملەكەتتٸك مەكەمەلەردە گادجەتتەر قولدانۋعا تىيىم سالا باستادى. اتاپ ايتار بولساق, ٶتكەن جىلدىڭ كٷزٸندە برازيلييانىڭ ريو-دە-جانەيرو قالاسىنىڭ بيٸلٸگٸ ەسكەري پوليتسيياعا سمارتفون مەن پلانشەت قولدانۋعا تىيىم سالدى. قازٸر برازيلييالىق ساقشىلار قىزمەت بارىسىندا WھatsApp جەنە ٶزگە دە ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردٸ قولدانا المايدى. ەرەجە بويىنشا اتالعان قۇرالداردى قولدانعان وفيتسەرلەر مەن ساربازدار زاڭ تەرتٸبٸن بۇزدى دەپ سانالىپ, جازاعا تارتىلادى. سوندىقتان ەسكەري پوليتسييا قىزمەتكەرلەرٸ بايلانىس جاساۋ ٷشٸن تەك قىزمەتتٸك راتسييانى پايدالانادى.
2014 جىلدان باستاپ گەرمانييادا دا مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەردٸڭ جۇمىس ۋاقىتىندا ۇيالى تەلەفون قولدانۋىنا تىيىم سالىنعان. سول جىلى ەزٸربايجان پارلامەنتٸنٸڭ عيماراتىندا دا ۇيالى تەلەفون قولدانىسىنا شەكتەۋ قويىلدى. ميللي مەدجليستٸڭ قىزمەتكەرلەرٸ عانا ەمەس, وندا كەلۋشٸ ٶزگە ادامدار دا عيماراتتىڭ كٸرەبەرٸسٸنە قالتا تەلەفوندارىن تاستاپ كەتۋگە مٸندەتتٸ. تىيىم تەك سمارتفوندارعا عانا قاتىستى ەمەس, ەزٸربايجان پارلامەنتٸ عيماراتىنا فوتو-ۆيدەوكامەرالار, زاماناۋي فۋنكتسييالارمەن جابدىقتالماعان قاراپايىم قۇرىلعىلاردى الىپ كٸرۋگە دە رۇقسات جوق.
2015 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا سمارتفوندار قولدانۋعا تىيىم سالۋ مەسەلەسٸ رەسەيدٸڭ مەملەكەتتٸك دۋماسىندا دا تالقىلاندى. «سپراۆەدليۆايا روسسييا» پارتيياسىنىڭ دەپۋتاتى دميتريي گوروۆتسوۆ مەملەكەتتٸك دۋمانىڭ جابىق شارالارى كەزٸندە پارلامەنت مٷشەلەرٸنٸڭ ۇيالى تەلەفوندار مەن پلانشەتتەردٸ پايدالانۋىن شەكتەۋدٸ ۇسىندى. دەپۋتاتتىڭ مۇنداي ۇسىنىس جاساۋىنا رەسەي قورعانىس مينيسترٸ سەرگەي شويگۋدىڭ قاتىسۋىمەن ٶتكەن ٷكٸمەت ساعاتى سەبەپ بولعان. جيىن باستالماس بۇرىن ۇيالى تەلەفونداردى جيناپ الۋ شاراسى ۇيىمداستىرىلعانىنا قاراماستان, ماڭىزدى جينالىس كەزٸندە ەرٸپتەستەرٸنٸڭ كٶپشٸلٸگٸ سمارتفونعا تەلمٸرٸپ وتىرعانى دەپۋتاتتىڭ نارازىلىعىن تۋدىردى.
«مەن پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ گادجەتتەرمەن, ەسٸرەسە, iphone جەنە ipad قولدانۋىنا تىيىم سالاتىن زاڭ جوباسىن دۋمانىڭ قاراۋىنا ۇسىنامىن», – دەدٸ دميتريي گوروۆتسوۆ. تاعى دا دەپ وتىرعانى, ول دەپۋتاتتاردىڭ ۇيالى تەلەفون قولدانۋىن رەتتەۋ قاجەتتٸگٸن بۇعان دەيٸن دە كٶتەرگەن بولاتىن. سونىمەن قاتار, ٶتكەن جىلدىڭ قازانىندا رەسەي كوممۋنيستٸك پارتيياسىنىڭ دەپۋتاتى ۆاديم سولوۆەۆ پەن «زاششيتيم روسسييۋ» قوعامدىق ۇيىمىنىڭ باسشىسى ميحايل مارچەنكو قىزمەتتٸك اقپارات شەتەلدٸك بارلاۋ قىزمەتتەرٸنٸڭ قولىنا تٷسپەس ٷشٸن مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەردٸڭ شەتەلدٸك ينتەرنەت-سەرۆيستەردٸ پايدالانۋىنا تىيىم سالاتىن زاڭ جوباسىن مەملەكەتتٸك دۋما قاراۋىنا تاپسىرعان بولاتىن.
رەسەيلٸك دەپۋتاتتاردىڭ مەملەكەتتٸك قۇپييالاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ ٷشٸن الاڭداۋى نەگٸزسٸز ەمەس. Infowatch ساراپتامالىق كومپانيياسىنىڭ 2015 جىلدىڭ بٸرٸنشٸ جارتىسىنداعى ەسەبٸ بويىنشا رەسەي قىزمەتتٸك اقپاراتتاردىڭ تاراپ كەتۋٸ جٶنٸنەن اقش-تان كەيٸنگٸ ەكٸنشٸ ورىنعا شىققان بولاتىن. زەرتتەۋگە الىنعان مەرزٸمدە ەلەم بويىنشا قۇپييا اقپاراتتاردىڭ عالامتور ارقىلى كٶپكە تاراۋىنىڭ 723 وقيعاسى تٸركەلگەن. بۇل كٶرسەتكٸش 2014 جىلدىڭ دەل وسى كەزەڭٸمەن سالىستىرعاندا 10 پايىزعا ارتىق. 2015 جىلدىڭ بٸرٸنشٸ جارتىسىندا رەسەيلٸك كومپانييالار مەن مەملەكەتتٸك ۇيىمداردىڭ قىزمەتتٸك قۇپييالارىنىڭ جەلٸگە تٷسۋ دەرەگٸ 59 مەرتە قايتالاندى. اتاپ ايتقاندا, متس, ۆتب 24, رجد, سوگاز سىندى ٸرٸ كومپانييالاردىڭ مەلٸمەتتەرٸ ينتەرنەت قولدانۋشىلارىنىڭ نازارىنا ۇسىنىلعان. تٸركەلگەن كەلەڭسٸز جاعدايلاردىڭ 65 پايىزىندا قىزمەتتٸك قۇپييانىڭ كٶپكە مەلٸم بولۋىنا زارداپ شەگۋشٸ مەكەمەنٸڭ قىزمەتكەرلەرٸ كٸنەلٸ. ال حاكەرلٸك شابۋىلداردىڭ ٷلەسٸ – 32 پايىز.
2014 جىلى رەسەيدٸڭ ۆيتسە-پرەمەرٸ اركادييا دۆوركوۆيچتٸڭ سول جىلدىڭ ماۋسىم-شٸلدە ايلارىنداعى حاتتارى جەلٸدە تاراعان بولاتىن. «اەروەكسپرەسستٸڭ» سانكت-پەتەربۋرگتەگٸ جوباسىن قارجىلاندىرۋ تۋرالى قىزمەتتٸك اقپاراتتا رەسەي ٷكٸمەتٸنٸڭ «پۋلكوۆو» ەۋەجايىنان «بالتييسكايا» مەترو ستانساسىنا دەيٸن جەتەتٸن تارماقتىڭ قۇرىلىسىنا 14 ملرد رۋبل بٶلۋ مٷمكٸندٸگٸن قاراستىرمايتىنى ايتىلعان. سونداي-اق, 2014 جىلى Shaltay Boltay بلوگىندا گوسدۋما دەپۋتاتى روبەرت شلەگەلدٸڭ قىزمەتتٸك جازبالارى جارييالاندى. كٶپتٸڭ كٶزايىمىنا اينالعان ماتەريالداردا رەسەي مٷددەسٸ ٷشٸن اقپاراتتىق سوعىس اشۋعا قاجەتتٸ اۆتورلار توبىن قۇرۋ, شەتەلدٸك باق-تا رەسەيدٸڭ بەدەلٸن كٶتەرەتٸن پٸكٸرلەردٸڭ جارييالانۋىنا ىقپال ەتۋ جەنە شەتەلدٸك فيلمدەردٸڭ پروكاتىن شەكتەۋ مەسەلەلەرٸ سٶز بولعان.
رەسەي پرەمەرٸ دميتريي مەدۆەدەۆكە تيەسٸلٸ دەپ كٶرسەتٸلگەن gmail.com مەن yandex.ru-داعى اككاۋنتتاردىڭ جازبالارى دا قايسىبٸر جىلى جەلٸدە جارييا بولدى. وندا ٷكٸمەت باسشىسى ٶزٸنٸڭ باسپاسٶز حاتشىسى ناتاليا تيماكوۆا مەن ورىنباسارى اركاديي دۆوركوۆيچپەن Amazon.com. ينتەرنەت-دٷكەنٸنەن سەتسٸز ساتىپ الىنعان Casio G-Shock ساعاتتارى جايلى سٶيلەسكەن. ٸلە-شالا حاكەرلەر مەدۆەدەۆتٸڭ Twitter-دەگٸ پاراقشاسىنا سۇعىن كٸرٸپ, «مەن قىزمەتٸمنەن كەتەمٸن. ٷكٸمەتتٸڭ ٸستەپ وتىرعان جۇمىستارى ٷشٸن ۇيالامىن. كەشٸرٸڭٸزدەر» دەپ جازىپ كەتكەن بولاتىن.
ەزٸرگە بٸزدٸڭ قۇپييا جالپاق ەلەمگە جارييا بولعان ەمەس. ەيتسە دە, ەل ٸشٸندەگٸ دٷبٸر مەن كٷبٸرگە كٶز تٸگۋشٸ مەن قۇلاق تٷرۋشٸلەر قاشان دا بولعان. قازاقستاننىڭ حالىقارالىق گەوساياسي ارەناداعى ورنى نىقتالىپ, سالماعى ارتقان سايىن ولاردىڭ قاراسى تٸپتٸ كٶبەيمەك. دەمەك, اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ كٷشەيتۋگە باعىتتالعان شارالاردى شالا اتقارۋعا قاقىمىز جوق.
انار لەپەسوۆا
دەرەككٶزٸ: turkystan.kz
