ال ەندٸ وسىعان كەڭٸرەك توقتالايىق. ەلباسىنىڭ ٶزٸ تٸكەلەي ەفيرگە شىعىپ, قولىنداعى قۇزىرەتتەردٸ بٶلٸپ بەرەتٸنٸن ايتقان كٷننەن باستاپ, استانا «جۇرتى» جاپاتارماعاي رەفورماعا بەيٸمدەلۋ پروتسەسسٸن باستاپ كەتتٸ. تٸپتٸ, بيلٸكتٸ بٶلٸسۋدٸ باقىلاپ, رەتتەپ وتىراتىن ارنايى كوميسسييا قۇرىلدى. مٸنە, بٸز كٶتەرٸپ وتىرعان ۇسىنىس وسى كوميسسيياعا جٶنەلتٸلگەن.
دەپۋتاتتار مەن ساياساتكەرلەر ارنايى «Abai.kz» اقپاراتتىق پورتالىنا پٸكٸر بٸلدٸرٸپ, وسى بٸر ۇسىنىسقا قاتىستى ٶز ويلارىن ورتاعا سالدى.
قازاقستان ۋنيتارلى ەل مە, ەلدە فەدارالدى ما?
ازات پەرۋاشەۆ, مەجٸلٸس دەپۋتاتى:
- مەن جەنە مەنٸڭ ەرٸپتەستەرٸم ەلٸمٸزدٸڭ ٶڭٸرلەرٸنە ساپارلاپ قايتتىق, بٸلەسٸزدەر. وندا بٸز عالىمدارمەن, زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸمەن, زاڭگەرلەرمەن كەزدەستٸك. بٸلەسٸز بە, ولاردىڭ كٶبٸسٸ – بٸزدٸڭ ەلدەگٸ قوس پالاتالىق جٷيەنٸڭ تيٸمسٸزدٸگٸن ايتۋدا. قوس پالاتالىق قۇرىلىم – فەدەراتيۆتٸ مەملەكەتكە تەن. بٸز ۋنيتارلى مەملەكەتپٸز. ول كونستيتۋتسييامىزدا تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلىپ تۇر. ال ۋنيتارلى ەلدە بٸر پالاتالىق قۇرىلىم ەلدەقايدا تيٸمدٸ بولماق.
بٸز كەزدەسكەن جەرلەردە وسى ۇسىنىستار جيٸ ايتىلدى. ەسٸرەسە مۇنى زاڭگەرلەر مەن قۇقىق سالاسىنىڭ ماماندارى ايتتى. سوندىقتان, بٸز ٶز ۇسىنىستارىمىزدىڭ قاتارىنا ەنگٸزدٸك. بٸزدٸڭ فراكتسييانىڭ كەڭەيتٸلگەن وتىرىسىندا بٸز بۇل مەسەلەنٸ قىزۋ تالقىلاپ, سٷزگٸدەن ٶتكٸزٸپ بارىپ, جٶنەلتٸپ وتىرمىز.
جابال ەرعالي, سەنات دەپۋتاتى:
- قازٸرگٸ ەلدە بولىپ جاتقان ساياسي رەفورمالارعا قاتىستى ەربٸر قازاقستان ازاماتىنىڭ ٶز ۇسىنىسىن, پٸكٸرٸن ايتۋعا قۇقىلى دەپ ەسەپتەيمٸن. كەز كەلگەن قوعامدىق ۇيىم, بٸرلەستٸكتەر, پارتييا ٶكٸلدەرٸ كونستيتۋتسيياعا ٶزگەرتۋلەر ەنگٸزۋگە بايلانىستى ٶز ۇستانىمدارىن ايتقانى جٶن. سول سەكٸلدٸ, «اقجول» پارتيياسىنىڭ قوس پالاتانى بٸرٸكتٸرۋ تۋرالى ۇسىنىسى قوعام تاراپىنان, كوميسسييا تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ جاتسا كٶرە جاتارمىز.
ايتا كەتەيٸن, بۇل مەجٸلٸستٸڭ تالقىلاۋىنا كەلگەن جوق. بۇل ۇلتتىق كوميسسيياعا جٸبەرٸلگەن ۇسىنىس. دەسە دە, كٶپ ۇلتتى, كٶپ كونفەسسييالى قازاقستانعا بٸر پالاتالى جٷيە قانشالىقتى تيٸمدٸ بولا قويادى دەگەن كٷدٸك بار. ونى جاسىرمايمىن.
دوس كٶشٸم, ساياساتكەر:
- شىندىعىنا كەلسەك, مەن بۇل جەردە ازات پەرۋاشەۆتٸڭ ۇسىنىسىن تولىق قولدايمىن. نەگە? بۇل مەسەلە بۇعان دەيٸن دە تالاي جەردە كٶتەرٸلگەن. وسىدان 10-15 جىل بۇرىن قازاقستانعا سەناتتىڭ كەرەگٸ جوق دەگەندٸ بٸز ايتتىق. سەبەبٸ, پارلامەنتتٸڭ قارا جۇمىسىن مەجٸلٸس اتقارادى.
سەنات – پرەزيدەنت پەن مەجٸلٸستٸڭ ورتاسىنداعى كٶپٸر ٸسپەتتٸ عانا رٶل اتقارىپ تۇر. كەرەك دەسەڭٸز, قازاقستانداعى زاڭ قابىلداۋ پروتسەسسٸنە كەدەرگٸ كەلتٸرەتٸن كەزدەرٸ دە كٶپ. مەجٸلٸس زاڭ جوباسىن قابالدايدى دا, ونى سەناتقا جٸبەرەدٸ. سەنات ونى كەرٸ قايتارادى. ال زاڭ كەرەك.
سودان كەيٸن پرەزيدەنتتٸڭ ٶزٸ كەيبٸر دٷنيەلەرگە سەنات ارقىلى توقتاۋ سالىپ وتىرادى. ياعني, ٶزٸ تٸكەلەي ايتپاي, سەناتتىڭ اۋزىمەن جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن سەناتتىڭ تەك پرەزيدەنتكە قاجەتتٸلٸگٸ بولماسا, زاڭ شىعارۋ پروتسەسسٸندە سەنات ٷلكەن رٶل اتقارادى دەپ ايتا المايمىن. بۇل ەلگٸ ورىستار ايتاتىن, «بەسٸنشٸ اياق» سەكٸلدٸ عوي.
بۇل جەردە ەسكەرە كەتەتٸن تاعى بٸر جەيت – سەنات قانداي ەلدەرگە كەرەك? كٶبٸنەسە فەدەرالدى نەمەسە كٶپ شتاتتى مەملەكەتتەردە سەنات ايتارلىقتاي رٶلگە يە. كەزٸندەگٸ كەڭەس ٶكٸمەتٸ كەزٸندەگٸدەي ەر ايماقتان ٶكٸل بولۋى ٷشٸن عانا كەرەك دەيتٸنبٸز. نەمەس اقش-تاعىداي ەر شتاتتان ٶكٸل بولۋى كەرەك. ال بٸزدە سەنات دەپۋتاتتارىنىڭ باسىم بٶلٸگٸن پرەزيدەنتتٸڭ ٶزٸ تاعايىندايدى. قوس پالاتانى بٸردەي ۇستاپ وتىراتىنداي بٸز فەدەرالدى مەملەكەت ەمەسپٸز عوي. سوندىقتان ازات پەرۋاشەۆتٸڭ بۇل ۇسىنىسى دۇرىس دەپ ەسەپتەيمٸن.
داڭعوي ەلدە كٷندە توي. «سايلاۋ-لەيلٸم»
ايتپاقشى, داڭعوي ەلدە كٷندە توي دەمەكشٸ, بيىل سەناتتىڭ سايلاۋى بولادى. سايلاۋ دەگەن جاي اتى, تاعايىنداۋ بولادى. بارلىعى 47 ورىن. ونىڭ 15-ٸن پرەزيدەنت تاعايىندايدى. سايلاۋدىڭ سارساڭىنە بيۋدجەتتەن 446 ميلليون 694 مىڭ تەڭگە بٶلٸنەدٸ.
جوعارعى پالاتانىڭ پارلامەنتارزيم تاريحىنداعى ورنى مەن رٶلٸ تۋرالى ايتقاندا دەپۋتاتتىق كورپۋستىڭ بەلگٸلٸ مٶلشەردە جوعارعى بيلٸكپەن ىمىرلاسقانىن جاسىرا المايمىز. دەپۋتاتتىق كورپۋس جۇمىسىنىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ ٷشٸن ماقساتى پارلامەنت قۇرىلىمىن تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتۋ بولىپ تابىلاتىن كونستيتۋتسييالىق رەفورما قاجەت شىعار مٷمكٸن. بۇل جاڭاعى پەرۋاشەۆ مىرزانىڭ ۇسىنىپ وتىرعان بٸر پالاتالىق جٷيەگە كٶشۋ پروتسەسسٸ. بٸر انىعى سەناتقا بيلٸككە مەيٸلٸنشە بەرٸلگەن ادامدار ٶتەدٸ. ول جالعىز بٸزدٸڭ پٸكٸرٸ ەمەس, كٶپتٸڭ اۋزىنداعى سٶز. كەز كەلگەن پٸكٸر نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق. بٸراق, وسى ورايدا, بٸز قر كونستيتۋتسيياسىنا سەيكەس, پارلامەنت جوعارعى پالاتاسىنىڭ تٶراعاسى مەملەكەتٸمٸزدەگٸ ەكٸنشٸ ادام بولىپ سانالاتىندىعىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. ول قاسىم-جومارت توقاەۆ. سوڭعى كەزدەرٸ «تۆيتتەردە» تىم بەلسەندٸلٸك تانىتىپ جٷرگەن قاسەكەڭ قىتايعا بارىپ قازاقشا سٶيلەدٸ. ول نازارباەۆتان كەيٸن (بۇۇ مٸنبەرٸندە قازاقشا سٶيلەگەنٸنەن كەيٸنگٸ) بٸزدٸڭ شەنەۋنٸكتەردٸڭ ٸشٸندە شەتەلدە مەمتٸلدە تٸل قاتقان ەكٸنشٸ ادام بولدى. بۇنداي ەرلٸككە ەكٸ ادام عانا بارا الاتىن. سول سەنٸمدٸ اقتاي بٸلدٸ. جە, ەڭگٸمە ول جٶنٸندە ەمەس.
سەناتتى «قارييالار كەڭەسٸ» دەپ ٶزگەرتۋ كەرەك
كەرەك دەرەك. بٸز تالقىلاپ وتىرعان قوس پالاتا – مەجٸلٸس پەن سەنات. مەجٸلٸس – ارابتىڭ «مەدجيليس», جينالىس, كەڭەس دەگەن سٶزٸنەن شىقسا كەرەك-تٸ. ال سەنات سٶزٸ – لاتىنشا senatus, senex — كەرٸ, قارييا سٶزٸنەن شىققان. بۇل جەردە سەنات دەپۋتاتتارىنىڭ ورتاشا جاس مٶلشەرٸنە دە توقتالا كەتكەن جٶن.
مىسالى, قازٸرگٸ سەناتتا – قارت دەپۋتات مۇحتار التىنباەۆ. 72 جاستاعى اقساقالدىڭ سوڭىنان جەتپٸستەگٸ قۋانىش ايتاحانوۆ ٶكشە باسىپ كەلەدٸ.
ستاتيستيكا. 60 جاس پەن 69 جاس ارالىعىندا – 25 دەپۋتات بار ەكەن. ال جاسى 50 مەن 59-دىڭ ٷستٸنە سەكٸرگەندەردٸڭ سانى – 15 ادام.
ەسكەرە كەتەيٸك, سەناتتا, پارلامەنتتٸڭ جوعارعى پالاتاسىنداعى ەڭ جاس دەپۋتات كەلەتاەۆ دارحان امانۇلى. ول نەبەرٸ 45 جاستا. ونىڭ «پەشتي» قۇرداسى 46-عا تولعان. تٶراعا توقاەۆتىڭ ٶزٸ بيىل 64-كە كەلەدٸ. ەلۋگە جەتپەگەن ەكٸ دەپۋتاتتان ٶزگەسٸ سەناتتىڭ «قارييالار كەڭەسٸ» دەگەن اتىن اقتاپ تۇر ەمەس پە?!. سوندىقتان سەناتتىڭ اتاۋىن «قارييالار كەڭەسٸ» دەپ ٶزگەرتۋ كەرەك...
باسقا جاعىنان الىپ قاراساڭ, بيلٸكتٸڭ تۇعىرى ونسىز دا مىقتى, ٶيتكەنٸ تٶمەنگٸ پالاتاداعى 80 پايىز دەپۋتات ەڭ ٸرٸ پرەزيدەنتتٸك «نۇر وتان» پارتيياسىنان سايلانعاندار. سوندىقتان سەناتتا تارقاتقاننان جوعارى بيلٸكتٸڭ قىلشىعى قيسايا قويماسى انىق. بۇل ەل بيۋدجەتٸنە ەدەۋٸر ٷنەم بولار ەدٸ.
نۇرگەلدٸ ەبدٸعانيۇلى
