Al endi osyǵan keńirek toqtalaiyq. Elbasynyń ózi tikelei efirge shyǵyp, qolyndaǵy quzyretterdi bólip beretinin aitqan kúnnen bastap, Astana «jurty» japatarmaǵai reformaǵa beiimdelý protsessin bastap ketti. Tipti, bilikti bólisýdi baqylap, rettep otyratyn arnaiy komissiia quryldy. Mine, biz kóterip otyrǵan usynys osy komissiiaǵa jóneltilgen.
Depýtattar men saiasatkerler arnaiy «Abai.kz» aqparattyq portalyna pikir bildirip, osy bir usynysqa qatysty óz oilaryn ortaǵa saldy.
QAZAQSTAN ÝNITARLY EL ME, ÁLDE FEDARALDY MA?
Azat Perýashev, Májilis depýtaty:
- Men jáne meniń áriptesterim elimizdiń óńirlerine saparlap qaittyq, bilesizder. Onda biz ǵalymdarmen, ziialy qaýym ókilderimen, zańgerlermen kezdestik. Bilesiz be, olardyń kóbisi – bizdiń eldegi qos palatalyq júieniń tiimsizdigin aitýda. Qos palatalyq qurylym – federativti memleketke tán. Biz ýnitarly memleketpiz. Ol Konstitýtsiiamyzda taiǵa tańba basqandai jazylyp tur. Al ýnitarly elde bir palatalyq qurylym áldeqaida tiimdi bolmaq.
Biz kezdesken jerlerde osy usynystar jii aityldy. Ásirese muny zańgerler men quqyq salasynyń mamandary aitty. Sondyqtan, biz óz usynystarymyzdyń qataryna engizdik. Bizdiń fraktsiianyń keńeitilgen otyrysynda biz bul máseleni qyzý talqylap, súzgiden ótkizip baryp, jóneltip otyrmyz.
Jabal Erǵali, Senat depýtaty:
- Qazirgi elde bolyp jatqan saiasi reformalarǵa qatysty árbir Qazaqstan azamatynyń óz usynysyn, pikirin aitýǵa quqyly dep esepteimin. Kez kelgen qoǵamdyq uiym, birlestikter, partiia ókilderi Konstitýtsiiaǵa ózgertýler engizýge bailanysty óz ustanymdaryn aitqany jón. Sol sekildi, «Aqjol» partiiasynyń qos palatany biriktirý týraly usynysy qoǵam tarapynan, komissiia tarapynan qoldaý taýyp jatsa kóre jatarmyz.
Aita keteiin, bul Májilistiń talqylaýyna kelgen joq. Bul Ulttyq komissiiaǵa jiberilgen usynys. Dese de, kóp ultty, kóp konfessiialy Qazaqstanǵa bir palataly júie qanshalyqty tiimdi bola qoiady degen kúdik bar. Ony jasyrmaimyn.
Dos Kóshim, saiasatker:
- Shyndyǵyna kelsek, men bul jerde Azat Perýashevtiń usynysyn tolyq qoldaimyn. Nege? Bul másele buǵan deiin de talai jerde kóterilgen. Osydan 10-15 jyl buryn Qazaqstanǵa Senattyń keregi joq degendi biz aittyq. Sebebi, Parlamenttiń qara jumysyn Májilis atqarady.
Senat – Prezident pen Májilistiń ortasyndaǵy kópir ispetti ǵana ról atqaryp tur. Kerek deseńiz, Qazaqstandaǵy Zań qabyldaý protsessine kedergi keltiretin kezderi de kóp. Májilis Zań jobasyn qabaldaidy da, ony Senatqa jiberedi. Senat ony keri qaitarady. Al Zań kerek.
Sodan keiin Prezidenttiń ózi keibir dúnielerge Senat arqyly toqtaý salyp otyrady. Iaǵni, ózi tikelei aitpai, Senattyń aýzymen júzege asyrý úshin Senattyń tek Prezidentke qajettiligi bolmasa, Zań shyǵarý protsessinde Senat úlken ról atqarady dep aita almaimyn. Bul álgi orystar aitatyn, «besinshi aiaq» sekildi ǵoi.
Bul jerde eskere ketetin taǵy bir jáit – Senat qandai elderge kerek? Kóbinese federaldy nemese kóp shtatty memleketterde Senat aitarlyqtai rólge ie. Kezindegi Keńes ókimeti kezindegidei ár aimaqtan ókil bolýy úshin ǵana kerek deitinbiz. Nemes AQSh-taǵydai ár shtattan ókil bolýy kerek. Al bizde Senat depýtattarynyń basym bóligin Prezidenttiń ózi taǵaiyndaidy. Qos palatany birdei ustap otyratyndai biz federaldy memleket emespiz ǵoi. Sondyqtan Azat Perýashevtiń bul usynysy durys dep esepteimin.
DAŃǴOI ELDE KÚNDE TOI. «SAILAÝ-LÁILIM»
Aitpaqshy, dańǵoi elde kúnde toi demekshi, biyl Senattyń sailaýy bolady. Sailaý degen jai aty, taǵaiyndaý bolady. Barlyǵy 47 oryn. Onyń 15-in Prezident taǵaiyndaidy. Sailaýdyń sarsańyne biýdjetten 446 million 694 myń teńge bólinedi.
Joǵarǵy palatanyń parlamentarzim tarihyndaǵy orny men róli týraly aitqanda depýtattyq korpýstyń belgili mólsherde joǵarǵy bilikpen ymyrlasqanyn jasyra almaimyz. Depýtattyq korpýs jumysynyń tiimdiligin arttyrý úshin maqsaty parlament qurylymyn túbegeili ózgertý bolyp tabylatyn konstitýtsiialyq reforma qajet shyǵar múmkin. Bul jańaǵy Perýashev myrzanyń usynyp otyrǵan bir palatalyq júiege kóshý protsessi. Bir anyǵy Senatqa bilikke meiilinshe berilgen adamdar ótedi. Ol jalǵyz bizdiń pikiri emes, kóptiń aýzyndaǵy sóz. Kez kelgen pikir nazar aýdarýǵa turarlyq. Biraq, osy oraida, biz QR Konstitýtsiiasyna sáikes, parlament joǵarǵy palatasynyń tóraǵasy memleketimizdegi ekinshi adam bolyp sanalatyndyǵyn esten shyǵarmaýymyz kerek. Ol Qasym-Jomart Toqaev. Sońǵy kezderi «Tvitterde» tym belsendilik tanytyp júrgen Qasekeń Qytaiǵa baryp qazaqsha sóiledi. Ol Nazarbaevtan keiin (BUU minberinde qazaqsha sóilegeninen keiingi) bizdiń sheneýnikterdiń ishinde shetelde memtilde til qatqan ekinshi adam boldy. Bundai erlikke eki adam ǵana bara alatyn. Sol senimdi aqtai bildi. Já, áńgime ol jóninde emes.
SENATTY «QARIIaLAR KEŃESI» DEP ÓZGERTÝ KEREK
Kerek derek. Biz talqylap otyrǵan qos palata – Májilis pen Senat. Májilis – arabtyń «medjilis», jinalys, keńes degen sózinen shyqsa kerek-ti. Al Senat sózi – latynsha senatus, senex — kári, qariia sózinen shyqqan. Bul jerde Senat depýtattarynyń ortasha jas mólsherine de toqtala ketken jón.
Mysaly, qazirgi Senatta – qart depýtat Muhtar Altynbaev. 72 jastaǵy aqsaqaldyń sońynan jetpistegi Qýanysh Aitahanov ókshe basyp keledi.
Statistika. 60 jas pen 69 jas aralyǵynda – 25 depýtat bar eken. Al jasy 50 men 59-dyń ústine sekirgenderdiń sany – 15 adam.
Eskere keteiik, Senatta, Parlamenttiń joǵarǵy palatasyndaǵy eń jas depýtat Káletaev Darhan Amanuly. Ol nebári 45 jasta. Onyń «páshti» qurdasy 46-ǵa tolǵan. Tóraǵa Toqaevtyń ózi biyl 64-ke keledi. Elýge jetpegen eki depýtattan ózgesi Senattyń «qariialar keńesi» degen atyn aqtap tur emes pe?!. Sondyqtan Senattyń ataýyn «qariialar keńesi» dep ózgertý kerek...
Basqa jaǵynan alyp qarasań, biliktiń tuǵyry onsyz da myqty, óitkeni tómengi palatadaǵy 80 paiyz depýtat eń iri prezidenttik «Nur Otan» partiiasynan sailanǵandar. Sondyqtan Senatta tarqatqannan joǵary biliktiń qylshyǵy qisaia qoimasy anyq. Bul el biýdjetine edáýir únem bolar edi.
Nurgeldi Ábdiǵaniuly
