8 تامىزدا سەمەي قالاسىندا قازاقستاندا اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىن (اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىن) سالۋ جٶنٸندەگٸ جوسپارلار جارييا تالقىلاندى, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
ٸس-شاراعا وبلىستىق جەنە قالالىق مەسليحاتتاردىڭ دەپۋتاتتارى, جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى ورگاندار مەن قوعامدىق كەڭەستەردٸڭ, ەكولوگييالىق ۇيىمداردىڭ ٶكٸلدەرٸ, ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى جەتەكشٸ ساراپشىلار, عالىمدار مەن وبلىس ورتالىعىنىڭ بەلسەندٸ تۇرعىندارى جينالىپ, اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىنىڭ قۇرىلىسىنا قاتىستى ٶز پٸكٸرلەرٸن بٸلدٸردٸ.
ۇيىمداستىرۋشى قازاقستاننىڭ ازاماتتىق اليانسى بولدى, ساراپشىلار رەتٸندە ەنەرگەتيكا مينيسترلٸگٸنٸڭ, "قازاقستاندىق اتوم ەلەكتر ستانتسييالارى" جشس, ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق جەنە يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ ٶكٸلدەرٸ شاقىرىلدى.
سپيكەرلەر سٶز سٶيلەۋ بارىسىندا قازاقستاندا اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋدىڭ جوسپارلارى مەن پەرسپەكتيۆالارىن, سونداي-اق اەس قۇرىلىسىنىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ, ەكولوگييالىق تازا جەنە ەكونوميكالىق تيٸمدٸلٸگٸ مەسەلەلەرٸن ۇسىندى.
قوعام ٶكٸلدەرٸ مەن وبلىس تۇرعىندارى اەس قۇرىلىسى تۋرالى ٶز پٸكٸرلەرٸمەن بٶلٸستٸ جەنە سپيكەرلەرمەن ونىڭ قورشاعان ورتاعا ەسەرٸ مەسەلەلەرٸن تالقىلادى.
قوعامدا تۋىنداعان نەگٸزگٸ مەسەلەلەر, اتاپ ايتقاندا, اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىنىڭ قۇرىلىسىن قارجىلاندىرۋ مەسەلەسٸ بولدى. سونىمەن قاتار, وبلىس تۇرعىندارى اەس-تەن پايدالانىلعان سۋدى كەدەگە جاراتۋ, قالدىقتاردى كٶمۋ, اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىنا قىزمەت كٶرسەتۋ ٷشٸن قاجەتتٸ قۇزىرەتتٸ مامانداردىڭ بولۋىنا قىزىعۋشىلىق تانىتتى.
ساراپشىلار اتالعان سۇراقتارعا تولىق جاۋاپ بەردٸ. اتاپ ايتقاندا, قۇرىلىس قۇنى مەسەلەسٸ بويىنشا اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىن سالۋعا كەتەتٸن ايتارلىقتاي شىعىندار وبەكتٸنٸڭ ۇزاق قىزمەت ەتۋ مەرزٸمٸمەن بٸرگە ونى پايدالانۋدىڭ تٶمەن قۇنىمەن ٶتەلەتٸنٸ اتاپ ٶتٸلدٸ. اەس ەلەكتر ەنەرگيياسىنىڭ قۇنى ەلگە بايلانىستى كۆت*ساعاتىنا 2-دەن 12 تسەنتكە دەيٸن اۋىتقيدى.
ساراپشىلار سونىمەن قاتار اەس رەاكتورلارىن سالقىنداتۋ ٷشٸن سۋدى پايدالانۋ الگوريتمٸن ەگجەي-تەگجەيلٸ تٷسٸندٸردٸ. ساراپشىلاردىڭ پٸكٸرٸنشە, بۇل ٷشٸن كٶپ مٶلشەردە سۋدىڭ قاجەتتٸلٸگٸ تاعى بٸر ميف. مىسالى, ەگەر اەس بالقاش كٶلٸنٸڭ سۋىن سالقىنداتۋ ٷشٸن پايدالاناتىن بولسا, وندا شىعىن جىلىنا 63 ملن.م3 اسپايدى – بۇل كٶل بەتٸنەن سۋدىڭ تابيعي بۋلانۋىنىڭ 0,3% - ى, بۇل كٶلدٸڭ سۋ بالانسىنا ٸس جٷزٸندە ەشقانداي ەسەر ەتپەيدٸ. سۋدى كەدەگە جاراتۋعا كەلەتٸن بولساق, شىن مەنٸندە رەاكتور تٸزبەكتەرٸندەگٸ سۋ ەشقايدا كەتپەيدٸ, بٸراق بۇل تٸزبەكتەردە ٷنەمٸ اينالادى.
قالدىقتاردى كەدەگە جاراتۋ مەسەلەسٸ بويىنشا: قۋاتى 1200 مۆت رەاكتور جۇمىس ٸستەگەن كەزدە جىلىنا 50-60 م3 راديواكتيۆتٸ قالدىقتار تٷزٸلەدٸ. قازٸر جەك-تەن ايىرماشىلىعى, مۇنداي قالدىقتاردى قاۋٸپسٸز ٶڭدەۋ ٷشٸن تيٸمدٸ تەحنولوگييالار بار, وندا جابدىقتى كەدەگە جاراتۋ جەنە قورشاعان ورتانى قالپىنا كەلتٸرۋ قاراجاتى ەسەپكە الىنبايدى.
پايدالانىلعان يادرولىق وتىن قالدىقتارعا جاتپايدى, ٶيتكەنٸ وندا جانباعان ۋران قالادى جەنە ودان ەرٸ پلۋتونيي تٷزٸلەدٸ – يادرولىق وتىندا قولدانىلاتىن تاعى بٸر ەلەمەنت. پايدالانىلعان يادرولىق وتىندى ٶڭدەگەننەن كەيٸن ماماندار ودان دا ٷلكەن ەنەرگەتيكالىق كومپونەنتٸ بار جاڭا وتىنعا شيكٸزات الادى.
مامانداردىڭ بولۋىنا كەلەتٸن بولساق, وبەكتٸنٸ سالۋ شەڭبەرٸندە ۆەندورلار جەرگٸلٸكتٸ كادرلاردى بەلگٸلٸ بٸر ۋاقىت ٸشٸندە وقىتۋدى قامتاماسىز ەتۋگە مٸندەتتەنەدٸ.
الىنعان تٷسٸندٸرۋلەردەن كەيٸن سەمەي قالاسىنىڭ جۇرتشىلىق ٶكٸلدەرٸ ەلدەگٸ بەيبٸت اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋعا قاتىستى ٶز پٸكٸرلەرٸن بٸلدٸردٸ.
وبلىس قوعامدىق كەڭەسٸنٸڭ مٷشەسٸ اباي نيكولاي يساەۆ:
"اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىنىڭ قۇرىلىسى تۋرالى ايتاتىن بولساق, مەن ونى قولدايمىن. بٸر كەزدەرٸ بٸز يادرولىق پوليگوندى جابۋدى جاقتادىق, بٸراق بۇل باسقا ەڭگٸمە. بٸز – قوعام قايراتكەرلەرٸ-اتوم ەلەكتر ستانتسييالارىن سالۋ مەسەلەلەرٸ بويىنشا حالىقارالىق كونفەرەنتسييالارعا قاتىسىپ, ەلدەرٸندە ستانتسييالارى بار ادامداردىڭ پٸكٸرلەرٸن ەستٸدٸك. بۇل فرانتسييا, اقش. ولاردىڭ بارلىعى اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىنىڭ پايداسى زيياننان ەلدەقايدا كٶپ, ەگەر بار بولسا.
قازٸر جاپونييادا 17 بلوك ٸسكە قوسىلۋدا, ونىڭ ٸشٸندە 2 جاڭا بلوك. قاۋٸپسٸزدٸككە قاراساق, III جەنە III + بۋىن ستانتسييالارى ٸس جٷزٸندە مٷلدەم قاۋٸپسٸز. قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋى تۇرعىسىنان تٸپتٸ كٷن باتارەيالارى زيياندى زاتتاردى شىعارادى. ٶز اتوم ەلەكتر ستانتسييالارىنان تولىعىمەن باس تارتقان جەنە ەكونوميكانىڭ ٶسۋ قارقىنى ايتارلىقتاي تٶمەندەگەن گەرمانييانىڭ مىسالى. تٸپتٸ اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىنىڭ قۇرىلىسىنا قاتتى قارسىلاس بولعان پولشا دا قازٸر ٶز پوزيتسييالارىن قايتا قارادى".
ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتىڭ باس ديرەكتورى ەرلان باتىربەكوۆ:
"ۇياو جۇمىسىنىڭ باعىتتارىنىڭ بٸرٸ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ بولىپ تابىلادى. بٷگٸنگٸ تاڭدا ەلٸمٸزدٸڭ اتوم ەنەرگەتيكاسىندا قولدانىلاتىن بارلىق ەزٸرلەمەلەر بٸزدٸڭ زەرتتەۋلەرٸمٸزدٸڭ اياسىندا ۇياو-دا جاسالعان. اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىنىڭ قۇرىلىسى, ەرينە, كٶپتەگەن سالالاردىڭ دامۋىن تارتاتىن جوعارى تەحنولوگييالىق پروتسەسس.
قۇرىلىستىڭ مۋلتيپليكاتيۆتٸ ەسەرٸ عىلىمنىڭ ٶزٸ, ٶنەركەسٸپ, كادرلار دايارلاۋ ٷشٸن دە سٶزسٸز بولادى. اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىنان ەشقانداي زييان بولمايدى, ٶيتكەنٸ بٷگٸنگٸ كٷنٸ III جەنە III + بۋىن رەاكتورىنىڭ قۇرىلىسى ۇسىنىلادى. بۇل رەاكتورلار بەلسەندٸ جەنە پاسسيۆتٸ زاماناۋي قاۋٸپسٸزدٸك دەڭگەيلەرٸمەن جابدىقتالعان. رەاكتور قالىپتى كٷيدەن شىققان جاعدايدا, قاۋٸپسٸزدٸك جٷيەسٸ ونى وڭتايلى جۇمىس رەجيمٸنە قايتارادى".
"كوميتەت پوليگونى 21" قب مٷشەسٸ رافايل حازيپوۆ:
"بٸز بٷگٸن ەشقانداي شەشٸم قابىلدامايمىز, اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىن سالۋ مەسەلەسٸن تالقىلاۋمەن اينالىسامىز. الدا مەملەكەت حالىقپەن كەڭەسەتٸن رەفەرەندۋم بولادى. بۇل ٶتە دەموكراتييالىق. قۇرىلىس تۋرالى تٷپكٸلٸكتٸ شەشٸم تەك رەفەرەندۋم نەتيجەلەرٸ بويىنشا قابىلدانادى. جەكە ٶزٸم اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىن سالۋدى قولدايمىن.
بٸرٸنشٸدەن, بٸز ۋران ٶندٸرٸسٸ بويىنشا ەلەمدٸك كٶشباسشىلارمىز. بٸز ونى ەلەمنٸڭ كٶپتەگەن ەلدەرٸنە ساتامىز جەنە بۇل وتىن جۇمىس ٸستەيدٸ. 40 جىلدان استام ۋاقىت بويى سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى جۇمىس ٸستەپ, ٶڭٸرگە ورنى تولماس زييان كەلتٸردٸ. بٸراق بٸز عىلىم الدىق, بٸزدە كۋرچاتوۆ قالاسى جەنە ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق بار, وندا ماماندار وسىنداي مەسەلەلەرمەن اينالىسادى. اەس-تەن قورقۋدىڭ قاجەتٸ جوق. يادرولىق سىناقتار بولدى, بٸز ولاردان ٶتتٸك. اتوم ەلەكتر ستانتسيياسى سىناق ەمەس, بۇل بٷكٸل ەلەمدە قولدانىلاتىن جوعارى تەحنولوگييالىق پروتسەسس. جٷزدەگەن اتوم ەلەكتر ستانتسييالارى جۇمىس ٸستەيدٸ. ال قاتتى وتىندى پايدالانۋدى جالعاستىرۋ-ارحايزم".
تالقىلاۋعا شاقىرىلعان ساراپشىلار اتوم ەلەكتر ستانتسييالارىن سالۋ ٷشٸن قاراستىرىلىپ وتىرعان تەحنولوگييالار قاۋٸپسٸز ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ, ٶيتكەنٸ III جەنە III+بۋىندارىنىڭ رەاكتورلارىن پايدالانۋ جوسپارلانۋدا. رەاكتورلاردىڭ بۇل تٷرٸ بارلىق قاۋٸپسٸزدٸك تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەدٸ جەنە ەكولوگييالىق كٶرسەتكٸشتەرٸ جاقسارادى. بۇل اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىنىڭ رادياتسييالىق فونى جوق دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ, ال اتموسفەراعا سو2 شىعارىندىلارى مينيمالدى (سول جەو-مەن سالىستىرعاندا).
