اراعا بٸر عاسىردان استام ۋاقىت سالىپ, 2022 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنىڭ 16-شى جۇلدىزىندا كيەلٸ شاھاردا تاعى دا ەلەۋلٸ وقيعا ورىن الدى. 25 جىل بۇرىن وبلىس ستاتۋسىنان ايىرىلعان قالا, اباي وبلىسى بولىپ قايتا جاڭعىردى. ەلٸمٸزدٸڭ پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ: «سەمەي ايماعىندا اباي وبلىسىن قۇرۋدى ۇسىنامىن. سەمەي قالاسى جاڭا وبلىستىڭ ورتالىعى بولادى. وسى مەسەلەنٸ ايماق تۇرعىندارى كٶپتەن بەرٸ ايتىپ جٷرگەنٸن بٸلەمٸن. قازٸر ول جاقتا شەشٸمٸن تاپپاعان تٷيتكٸلدەر از ەمەس» دەپ سەمەيلٸكتەرگە ٷلكەن قۋانىش پەن ٷمٸت وتىن سىيلادى.
يە, سەمەي مىڭجىلدىق تاريحى بار قازاقييا جەرٸندەگٸ كٶنە شاھاردىڭ بٸرٸ. قالانىڭ قاق ورتاسىنان ەرتٸس ٶزەنٸ بٶلٸپ تۇرعانداي, كيەلٸ مەكەن وبلىس مەرتەبەسٸنەن ايىرىلعاننان كەيٸن بٸر كەزدەرٸ الاشتىڭ يگٸ جاقسىلارىنىڭ ٸزٸ قالعان جەردە ەكٸ ۇداي كٷي كەشۋدە. ٶر رۋحىن جوعالتپاعان سەمەي, بٸر سٷرٸنٸپ, بٸر تۇرىپ, بولاشاققا ٷمٸتپەن قارايدى. رۋحانييات پەن ٶنەردٸڭ, مەدەنيەتتٸڭ ورداسى بولعان قالا ەل تاريحىندا الار ورنى ايرىقشا ەكەنٸن بارشامىزعا مەلٸم.
ۇلتتىق ەليتا سەمەيدە شوعىرلاندى
سەمەيدٸڭ الاشوردا اۆتونومييالى ٷكٸمەتٸنٸڭ استاناسى بولعانى, شاھاردىڭ سول جاعالاۋى 10 جىل بويى, الاش قالاسى اتانعانى بەلگٸلٸ. الاش وردا ٷكٸمەتٸن ورتا ازييا ايماعىنداعى ەڭ ىقپالدى, باستى ساياسي كٷشكە اينالدىرعان قازاق حالقىنىڭ «ۇلتتىق ساياسي ەليتاسى» سەمەيدە شوعىرلاندى. سوندىقتان دا, سەمەي دەگەندە, الاش ارىستارى بٸردەن ويعا ورالادى. سەبەبٸ, الاش يدەياسىنىڭ التىن بەسٸگٸ, اسىل ٶزەگٸ بولعان سەمەي قالاسىنىڭ XX ع. باسىنداعى ساياسي ىقپالى, ەكونوميكالىق بەلسەندٸلٸگٸ, ٶمٸر سٷرۋ ساپاسى ٶتە جوعارى ەدٸ. الاش ۇعىمىنداعى رۋحتىق, اسقاقتىق, ٶرلٸك حالىق بۇقاراسىن دٷر سٸلكٸندٸرٸپ, تاريحي ٷردٸستٸڭ جاڭعىرۋى مەن دامۋىن جەدەلدەتە تٷستٸ. قازاقتىڭ اسا كٶرنەكتٸ جازۋشىسى, دراماتۋرگ جٷسٸپبەك ايماۋىتوۆ: «سەمەي – بٸر گۋبەرنييا ەلدٸڭ ميى. اقىل-ويدىڭ تابىسى سەمەيدە. سەمەي – بٸر گۋبەرنييا ەلدٸڭ جٷرەگٸ. سەمەي بٷلكٸلدەسە, بٸر گۋبەرنييا ەل بٷلكٸلدەيدٸ.»دەپ ەدٸل باعاسىن بەرگەن. سودان بەرٸ سەمەي – ۇلت ساياساتىنىڭ كٸندٸگٸن كەسكەن بٸرەگەي قالا بولىپ سانالادى.
سەمەي رۋحانيياتتىڭ قاينار كٶزٸ
قازاقستانداعى كٶنە مۋزەيلەردٸڭ بٸرٸ – سەمەيدٸڭ وبلىستىق تاريحي-ٶلكەتانۋ مۋزەيٸ 1883 جىلى ساياسي جەر اۋدارىلعان ورىس دەموكراتتارى ە.پ. ميحاەليس, م.ي. دولگوپولوۆ, پ. د. لوبانوۆسكيي جەنە قازاق حالقىنىڭ ۇلى اقىنى اباي قۇنانبايۇلىنىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان بولاتىن.1917 جىلدىڭ كٷز ايىندا تومسك قالاسىندا ٶتكەن سٸبٸر اۆتونوميستەرٸنٸڭ سەزٸنە قاتىسىپ قايتقان ەليحان بٶكەيحاندى سەمەي جۇرتشىلىعى الدىمەن بۇرىنعى وبلىس گۋبەرناتورىنىڭ ٷيٸ, قازٸرگٸ سەمەي تاريحي-ٶلكەتانۋ مۇراجايى عيماراتىندا قۇشاق جايا كارسى الادى.
ول ۋاقىتتا بۇل عيمارات – «بوستاندىق ٷيٸ» بولىپ اتالعان ەكەن. 1917 جىلدىڭ سەۋٸر ايىندا بوستاندىق ٷيٸ دەپ اتالاتىن بۇل عيماراتتا سەمەي قازاقتارىنىڭ تۇڭعىش وبلىستىق سەزٸ ٶتەدٸ. وندا قازاق اۆتونوميياسى تۋرالى مەسەلە تۇڭعىش رەت كٶتەرٸلٸپ, ۇلتتىق مەملەكەتٸمٸزدٸ قۇرۋ جٶنٸندە شەشٸم قابىلدانادى. مٸنە, وسى جيىندا عۇلاما اقىن شەكەرٸم قۇدايبەردٸۇلى سەزد دەلەگاتتارىن قۇتتىقتاپ, سٶز سٶيلەيدٸ. سونىمەن قاتار 1883 جىلى سەمەي شاھارىندا قوعامدىق كٸتاپحانا اشىلدى. بۇل رۋحاني وردادان ابايدىڭ ورىس دوستارىنان باستاپ, الاش زييالىلارىنىڭ بٸر توپ شوعىرى سۋسىنداپ ٶتكەن. ابايدىڭ ەلەمدٸك ەدەبيەت شىعارمالارىمەن تانىس بولۋىنا ٷلكەن ىقپال ەتكەن دە وسى سەمەي وبلىستىق كٸتاپحاناسىنىڭ اشىلۋى ەدٸ.
سەمەي – الاشتىڭ جٷرەگٸ. قالادا عاسىردان اساتىن تاريحى بار عيماراتتار كٶپ. سولاردىڭ بٸرٸ 1903 جىلى ٸرگەتاسى قالانعان ەلٸمٸزدە العاش اشىلعان مۇعالٸمدەردٸ دايارلايتىن وقۋ ورداسى. قاراشاڭىراقتا زامانىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى مۇحتار ەۋەزوۆ, الاش ارىسى, دراماتۋرگ جٷسٸپبەك ايماۋىتوۆ, قازاق كسر عىلىم اكادەميياسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ قانىش سەتپاەۆ, ەلكەي مارعۇلان, قازاق ٶنەرٸنٸڭ شوقتىعى بيٸك تۇلعاسى,بەلگٸلٸ رەجيسسەر, اكتەر شەكەن ايمانوۆ سىندى ۇلت زييالىلارى بٸلٸم الىپ, اعارتۋشىلىق, قايراتكەرلٸك, جازۋشىلىق, عالىمدىق قادامدارىن باستادى.
قازاقتىڭ تالانتتى جاستارى وقىعان سەمەي مۇعالٸمدەر سەميناريياسى قازٸر مۇحتار ەۋەزوۆ اتىمەن اتالاتىن پەدوگوگيكالىق كوللەدج زامانعا ساي جٶندەلگەن, الاش ارىستارىنىڭ ەسٸمٸممەن اتالاتىن اۋديتورييالاردا جاستار بٸلٸم نەرٸمەن سۋسىنداپ جٷر. قازاقستانداعى ٸرٸ مەدەني ورتالىقتىڭ بٸرٸ, ەلٸمٸزدٸڭ تاريحىنداعى تۇڭعىش ەدەبي مۇراجاي, الاشتىڭ رۋحاني استاناسىنداعى رۋحانيياتتىڭ ورداسى اباي مۇراجايى. زامانىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى مۇحتار ەۋەزوۆتىڭ ۇسىنىسى بويىنشا حاكٸمنٸڭ 95 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا 1940 جىلى اشىلدى.
بٷگٸندە ابايدىڭ مەملەكەتتٸك تاريحي جەنە ەدەبي-مەموريالدىق قورىق-مۇراجايىنىڭ قورىندا اقىننىڭ ٶزٸنە جەنە اينالاسىنداعى جاندارعا قاتىستى 20 مىڭنان استام قۇندى جەدٸگەرلەر بار. اباي قۇنانبايۇلىنىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي مۋزەي كٷردەلٸ جٶندەۋدەن ٶتٸپ, زاماناۋي قۇرىلعىلارمەن جابدىقتالدى.
سەمەي رۋحانيياتتىڭ ورداسى دەپ تەگٸن ايتىلماعان.
سٶزٸمنٸڭ دەلەلٸ رەتٸندە قازاق جەرٸندە اباي قۇنانبايۇلىنىڭ قايتىس بولۋىنا ون جىل تولۋىنا وراي قازاق قىزدارىنان شىققان ۇستاز, ەتنوگراف, اۋدارماشى, جۋرناليست نەزيپا قۇلجانوۆا 1914 جىلى 26 قاڭتاردا ەدەبي كەش ۇيىمداستىردى.
سول تۇستاعى قازاق حالقىنىڭ مەدەني ٶمٸرٸندە ەلەۋلٸ ورىن الدى. 1920 جىلى قازاقستاندا ەڭ العاش ارحيۆ سەمەي قالاسىندا اشىلدى. 1920- جىلى 29- ناۋرىزدا ەلٸمٸزدە العاشقىلاردىڭ بٸرٸ بولىپ اشىلعان مۇراعات, بارلىق ۆەدومستۆولىق مەكەمەلەرمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتقان.
ارحيۆتە «الاش» زييالىلارىنا قاتىستى قۇندى مەلٸمەتتەر, 20 عاسىردا جارييالانعان مەرزٸمدٸك باسىلىمدار, تٷرلٸ سالالىق مەكەمەلەردٸڭ ٸس-قاعازدارى, ستاتيستيكالىق ماعلۇماتتار رەت-رەتٸمەن بەلگٸلەنٸپ, ساقتالعان. مىڭداعان قور جيناعى – سەمەيدٸڭ ەرتٸس ٶڭٸرٸ تاريحىنان سىر شەرتٸپ, ٶلكەمٸزدٸڭ ەلەۋمەتتٸك دامۋىن, سەمەي قالاسىنىڭ قازاقستانداعى ٸرٸ ٶنەركەسٸپ جەنە مەدەني ورتالىعىنا اينالعانىن كٶرسەتەدٸ.
بٷگٸنگٸ تاڭدا بارلىق قۇندى دەرەكتەر زامان تالابىنا ساي ساندىق نۇسقاعا كٶشٸرٸلۋدە. قازاقستانداعى تۇڭعىش تەلەگرافتا سەمەيدە اشىلعان. 1918 جىلى 20 ناۋرىزدا «الاشوردا» تٶراعاسى ەليحان بٶكەيحاننىڭ تاپسىرۋىمەن حالەل عابباسوۆ اۆتونومييا قۇرۋ جٶنٸندە سەمەيدەن تەلەگراف ارقىلى ستالينمەن كەلٸسسٶز جٷرگٸزگەنٸ تاريحتان مەلٸم.
ەجەلدەن ٶنەر مەن مەدەنيەتتٸڭ ورداسى, ۇلتتىق ساياسي قوزعالىستىڭ ورتالىعى بولعان سەمەيدەگٸ اباي اتىنداعى قازاق مۋزىكالى-دراما تەاترى بٷكٸل قازاق تەاترى ٶنەرٸنٸڭ قاراشاڭىراعى بولىپ سانالادى. وعان دەلەل, 1917 جىلى مۇحتار ەۋەزوۆتىڭ باسشىلىعىمەن «ويقۇدىق» جايلاۋىندا قويىلعان «ەڭلٸك-كەبەك» پەساسى قازاق ەلٸندەگٸ جاڭا ٶنەردٸڭ تۇساۋكەسەرٸ بولدى.
1920 جىلدارى قۇرامىنا ەيگٸلٸ ەمٸرە, يسا, جۇمات, قاليبەك سىندى مايتالمان ٶنەر يەلەرٸن توپتاستىرعان «ەس-ايماق» تەاترى, تەك 1934 جىلى عانا رەسمي تٷردە بەكٸتٸلدٸ. ەلٸمٸزدە العاشقى كيەلٸ مەكەن سەمەيدە تسيرك ٶنەرٸ باستاۋ العان دەسەدٸ. جاۋرىنى جەرگە تيمەگەن, وراسان كٷشتٸڭ يەسٸ اتاقتى قاجىمۇقان ٶنەر كٶرسەتٸپ, ەرتٸس جاعاسىنداعى تۇرعىندارعا كەرەمەت كەش سيلاعان ەكەن. حح عاسىردىڭ باسىندا شاھاردا جٷزدەگەن ادامدار پالۋانداردىڭ, اۋىر سالماق كٶتەرەتٸن الىپ كٷش يەلەرٸن, تاڭعاجايىپ قيمىل-ەرەكەت جاساۋشىلاردىڭ ٶنەرٸن تاماشالاعان. ال 1914 جىلى ت سەمەي گۋبەرنيياسىنىڭ ابسوليۋتتٸك چەمپيونى اتاعىنا تۇڭعىش رەت بٸرٸنشٸلٸك ٶتتٸ.
سەمەي رۋحى بيٸك, الاششىل ازاماتتاردىڭ كٸندٸك قانى تامعان كيەلٸ جەردە قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ ابايتانۋ مەكتەبٸنٸڭ نەگٸزٸن قالاۋشىلاردىڭ بٸرٸ, اقىن,جازۋشى, بەلگٸلٸ عالىم, الاشتىڭ سوڭعى تۇياعى قايىم مۇحامەدحانوۆ. 1943 جىلى قازاق كەڭەس سوتسياليستٸك رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتٸك ەنۇرانىن جازۋعا بايقاۋ جارييالانادى.
نەتيجەسٸندە 27 جاستاعى الاششىل ازامات قايىمنىڭ مەتٸنٸ قابىلدانىپ, كەڭەستٸك قازاق ەلٸنٸڭ تۇڭعىش ەن ۇرانىنىڭ اۆتورى اتانىپ, 1943-1992 جىلدار ارالىعىندا ەلٸمٸزدە شىرقالدى.
سەمەي – كيەلٸ مەكەن
سەمەي مەن الاش ەگٸز ۇعىم. كٶنە تٷركٸلەرگە جاتاتىن سارى ۇيعىرلار تايپاسىنىڭ تٸلٸندە «سەمەي» سٶزٸ «كيەلٸ مەكەن» دەگەن ماعىنانى بٸلدٸرسە, «الاش» سٶزٸ تٷركٸ تٸلٸندە باۋىرلاس, قانداس دەگەن ۇعىمدا.
دەمەك حح عاسىردىڭ باسىندا كيەلٸ شاھاردا الاش ارىستارى بٸر مٷددە, بٸپ ماقسات جولىندا بٸرٸگٸپ, بوستاندىق پەن تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ تۋى سەمەيدە تٸگٸلدٸ.
سەمەي قالاسى-ۇلتتىق رۋحانيياتىمىز بەن مەدەنيەتٸمٸزدٸڭ, ەدەبيەتپەن ٶنەردٸڭ ورداسى. قازاق حالقىنىڭ رۋحاني دامۋىنا ٶلشەۋسٸز ٷلەس قوسقان قايەتتٸ مەكەن.
ولجاس سٷلەيمەنوۆ, اقىن, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى:
"سەمەي ادام سەنگٸسٸز قيىندىقتارعا تاپ بولدى”
رەۆوليۋتسيياعا دەيٸن سەمەي قازاق دالاسىنىڭ باس قالاسى بولدى. سول كەزدەگٸ ينتەلەگەنتسييا ٶكٸلدەرٸ وسى شاھارعا جينالدى. الىپتار تۋعان ٶلكە قازاق اقىل-ويىنىڭ ورداسى ەدٸ. الاشوردانىڭ ٶكٸلدەرٸ, سەمەي شاھارىن بولاشاقتا قازاقستاننىڭ استاناسى بولسا ەكەن دەگەن ارمانى بولعانىن جاسىرا المايمىز. الايدا ۋاقىت ٶتە كەلە سەمەي جەرٸ ادام سەنگٸزسٸز قيىندىقتارعا تاپ بولدى.
قازاق ەلٸ ٷشٸن كيەلٸ مەكەندە 40 جىل قايعى-قاسٸرەت الىپ كەلگەن يادرولىق قارۋدىڭ سىناق الاڭىنا اينالدى. زييانىن سٶزبەن ايتىپ جەتكٸزۋ ٶتە قيىن. وسى زۇلماتتى توقتاتۋ ٷشٸن ەل بولىپ “نەۆادا-سەمەي” انتييادرولىق قوزعالىسىن قۇردىق.
مەسكەۋ قالاسىندا سىناقتاردىڭ ادام ٶمٸرٸنە, قورشاعان ورتاعا وراسان زور زاردابىن ايتا كەلە, لەۆ تولستوي ٶمٸر سٷرگەن ياسنايا پوليانا ورىس حالقى ٷشٸن قانداي قىمبات بولسا, الىپتار دٷنيەگە كەلگەن قازاق ٷشٸن دە سەمەي دە رۋحانيياتتىڭ ورداسى ەكەنٸن تٸلگە تيەك ەتتٸم. مٸنە وسىنداي جەردە يادرولىق قارۋدى سىناۋ, پوليگون جاساۋ بۇل ۇلتقا, مەدەنيەتٸمٸزگە, تاريحىمىزعا دەگەن قۇرمەتسٸزدٸك دەپ جەتكٸزدٸم.
يە, سەمەي يادرولىق پوليگونى جابىلعاندا, قالا وبلىس ورتالىعى بولاتىن. قازٸر اۋدان سيياقتى. بۇل قانداي پروگەسس? ٷش جىل بۇرىن سەمەيدە بولدىم. جايقالىپ تۇرعان شاھاردى كٶرمەدٸم.
حالىقتىڭ كٶڭٸل كٷيٸدە تٷسكەن. بٸزدٸڭ رۋحاني استانامىز ەمەس پە. قالانىڭ ماڭىزدىلىعىن جوعالتپاي, قالپىنا كەلتٸرٸپ, تاريحي ستاتۋس مەرتەبەسٸن بەكٸتۋ كەرەكپٸز. تاريحي ەدٸلدٸك ورنادى. سەمەيدەي شاھاردىڭ قادٸرٸن بٸلەيٸك. ەندٸ قالانىڭ بولاشاعى جارقىن بولسا ەكەن دەيمٸن.
قۋانىش راحمەتوللاۇلى
