– سايلاۋ – دەموكراتييانىڭ ماڭىزدى بەلگٸسٸ, مٸندەتتٸ اتريبۋتى عانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە ونىڭ قاجەتتٸ باستاپقى شارتى. بۇل حالىققا بيلٸكتٸڭ ناقتى كٶزٸ رەتٸندە ەرەكەت ەتۋگە جەنە ازاماتتىق قوعامعا بيلٸكتٸ باسقارۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن نەگٸزگٸ ساياسي ينستيتۋت. بۇل ازاماتتارعا ازاماتتىق قاتىسۋ مەن ىنتىماق تانىتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن سايلاۋ. ٶزٸنٸڭ كونستيتۋتسييالىق قۇقىعىن پايدالانا وتىرىپ, قازاقستاندىقتار وڭ ٶزگەرٸستەرگە دەگەن ٷمٸتتەرٸن بٸلدٸرٸپ, جاڭا ٶزگەرٸستەردٸ قولدادى – دەيدٸ ساياساتتانۋشى.
2022 جىلدىڭ 20 قاراشاسى ەلٸمٸزدٸڭ جاڭا تاريحىنا ماڭىزدى, تاريحي كٷن رەتٸندە ەنەتٸنٸ سٶزسٸز. حالىق ٶز بولاشاعى ٷشٸن داۋىس بەردٸ.
قازاقستاندىق سايلاۋشىنىڭ پورترەتٸ ەۆوليۋتسييالىق ٶزگەرٸستەرگە ۇشىراپ كەلەدٸ – سايلاۋشىلار بەلسەندٸ ەرٸ تالاپشىل بولا باستادى. ولار ٶزدەرٸنٸڭ سايلاۋ قۇقىقتارىن ٸس جٷزٸندە بەلسەندٸ جٷزەگە اسىرۋعا دايىن. مۇنى ولار ەلدەقايدا جاقسى بٸلەدٸ. تەجٸريبەلٸ ەلەۋمەتتانۋشىلار باقىلاۋ ەدٸسٸن ٶتە جاقسى كٶرەدٸ.
مەن ەرتٷرلٸ تۇرمىستىق, كەسٸبي, جەكە, تٸپتٸ كەزدەيسوق كەزدەسكەن ەرتٷرلٸ ادامدارعا بٸر اي بويى - «سٸز سايلاۋعا باراسىز با?» دەگەن سۇراقتى قويدىم. ەستٸگەن جاۋابىم جالپى قوعامدىق پٸكٸردٸ كٶرسەتتٸ.
الايدا, ولار مٸندەتتٸ تٷردە داۋىس بەرەمٸن دەپ جاۋاپ بەرگەندەردٸڭ اراسىندا بۇرىن ەرتٷرلٸ سەبەپپەن, تٸپتٸ سايلاۋعا مٷلدە بارماعانىن ايتقان ادامداردىڭ پٸكٸرلەرٸ رەزونانس تۋدىردى. ولار بۇل جولى داۋىس بەرۋگە مٸندەتتٸ تٷردە باراتىنىن بارلىق قازاقستاندىقتىڭ ٶمٸرٸن لايىقتى ەتۋ ٷشٸن مٸندەتتەمەلەر مەن جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ٶز موينىنا باتىل العان ادامعا – قاسىم-جومارت توقاەۆقا قولداۋ بٸلدٸرۋ نيەتٸمەن تٷسٸندٸردٸ – دەيدٸ زارەما كەۋكەنقىزى.
ونىڭ سٶزٸنە قاراعاندا, ٶتكەن سايلاۋدىڭ ەرەكشەلٸگٸ – ازاماتتاردىڭ ٶز پروبلەمالارى تۋرالى مەلٸمدەپ قانا قويماي, مەملەكەتپەن تولىققاندى نەتيجەلٸ ديالوگقا تٷسۋگە دەگەن سەنٸمٸ مەن دايىندىعى.
بٷگٸنگٸ تاڭدا ادامدار الداعى جەتٸ جىل قازاقستان تاريحىندا ٷزدٸك بولا الادى دەگەن ٷلكەن ٷمٸتپەن ٶمٸر سٷرٸپ كەلەدٸ. ەر قازاقستاندىقتىڭ جٷرەگٸندە توقاەۆتىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسى جاڭعىردى. بٸزدٸڭ قازاقستاننىڭ قانداي بولعانىن كٶرگٸمٸز كەلەدٸ جەنە ەڭ باستىسى قانداي بولسا دا كٶزقاراسىمىز سەيكەس كەلەدٸ. «بۇرىن كەتكەن قاتەلٸكتەر قايتالانباۋى ٷشٸن نە ٸستەۋ كەرەك?» دەگەن ساۋالدىڭ جاۋابىن ٸزدەپ كٶرۋگە بولادى – دەيدٸ زارەما شەۋكەنوۆا.
ول بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن مەملەكەت باسشىسى سايلاۋدا داۋىس بەرگەننەن سوڭ, جۋرناليتەردٸڭ ساۋالىنا جاۋاپ بەرۋ بارىسىندا ايتقانىن مىسال ەتتٸ.
– مەملەكەت باسشىسى داۋىس بەرگەننەن كەيٸن جۋرناليستەر سۇراعىنا بٸردەن جاۋاپ بەرە وتىرىپ, ساياسي قايتا جٷكتەۋدٸڭ سٶزسٸز ەكەنٸن ەرەكشە اتاپ ٶتتٸ. ساياسي رەفورمالاردى جالعاستىرۋ كەرەك, ەيتپەسە توقىراۋ بولادى. جىل سوڭىندا پرەزيدەنت پارلامەنتتٸك سايلاۋ مەرزٸمدەرٸ تۋرالى ارنايى مەلٸمدەمە جاسايدى.
جۋرناليستەردٸڭ پارلامەنتتٸك سايلاۋ سول ويىنشىلارمەن ٶتەدٸ دەگەن قورقىنىشىنا قاسىم-جومارت توقاەۆ پارلامەنتتٸك سايلاۋ باستالعانعا دەيٸن بٸرنەشە پارتييا تيٸستٸ شارتتاردى ورىنداپ, تٸركەۋدٸ الا الادى دەپ ناقتى جاۋاپ بەردٸ.
سونىمەن قاتار, پارلامەنتتٸك سايلاۋ جاڭا ارالاس جٷيە بويىنشا ٶتەدٸ, سايلاۋ نەتيجەسٸندە ەلٸمٸزدٸڭ زاڭ شىعارۋشى ورگانىنا تٷرلٸ پٸكٸر يەلەرٸ, سونىڭ ٸشٸندە وپپوزيتسييالىق كٶزقاراستاردى بٸلدٸرەتٸن ادامدار تٷسەدٸ – دەيدٸ ساياساتتانۋشى.
وسىلايشا, ەلدەگٸ دەموكراتييالىق رەفورمالاردىڭ كەلەسٸ قادامى الداعى پارلامەنتتٸك سايلاۋعا تٸكەلەي بايلانىستى. رەفورمالار بار تەجٸريبەنٸ جاقسى تالداۋدان جەنە ۋاقىت سىنىنان ٶتكەن تيٸمدٸ ەزٸرلەمەلەردٸ ساقتاۋدان باستالۋى كەرەك ەكەنٸن ەستە ۇستاعان جٶن. ونىڭ ٸشٸندە, ەڭ الدىمەن, ەدٸستەمە تۇرعىسىنان تەكسەرٸلگەن ەلەۋمەتتانۋلىق زەرتتەۋلەرمەن قارۋلانۋ كەرەك.
جاپپاي ساۋالناما يندۋستريياسى ەرقاشان سايلاۋ بولجامدارىن قولداندى. 1936 جىلى بۇقارالىق ساۋالناما يندۋستريياسىنىڭ نەگٸزٸن قالاۋشى دجوردج گەللاپ ٶز قىزمەتٸمەن 1200 رەسپوندەنتتەن ٶكٸلدٸك ۇلتتىق ٷلگٸ بويىنشا ساۋالناما جٷرگٸزٸپ, ەكٸنشٸ مەرزٸمگە سوزىلعان ۇلى امەريكا پرەزيدەنتٸ, دەموكرات فرانكلين رۋزۆەلتتٸڭ جەڭٸسٸن بولجادى.
سونىمەن بٸرگە, ەكٸ ميلليوننان استام ەلەۋەتتٸ سايلاۋشىمەن سۇحباتتاسقان سول كەزدەگٸ ەڭ ٸرٸ امەريكاندىق «literari Digest» جۋرنالىنىڭ قاراما-قارسى بولجامى ۇياتقا قالدى. سودان بەرٸ Gallup ۇيىمى, اقش-تىڭ باسقا دا جەتەكشٸ زەرتتەۋ اگەنتتٸكتەرٸ سيياقتى, پرەزيدەنتتٸك سايلاۋ نەتيجەلەرٸن بولجاۋدا ەشقاشان قاتەلەسكەن ەمەس – دەيدٸ ساياساتتانۋشى.
ساياساتتانۋشىنىڭ سٶزٸنە قاراعاندا, ەلەمدە داۋىس بەرۋشٸنٸڭ سايلاۋشى رەتٸندەگٸ مٸنەز-قۇلقىن زەرتتەۋدٸڭ ٶزەكتٸلٸگٸ جوعارى.
ال الدىندا ساياسي رەفورمالاردى جٷزەگە اسىرۋ بويىنشا اۋقىمدى ماقساتتار مەن مٸندەتتەر تۇرعان قازاقستان ٷشٸن مۇنىڭ ماڭىزى زور. سونىڭ بٸرٸ الداعى پارلامەنتتٸك سايلاۋ – دەيدٸ زارەما كەۋكەنقىزى.
مەرزٸمٸنەن بۇرىن ٶتكەن پرەزيدەنتتٸك سايلاۋدا سايلاۋ ساۋالنامالارىن جٷرگٸزۋگە قاتىسقان زەرتتەۋ ۇيىمدارىنىڭ بٸرازىن اتاپ ٶتكەن جٶن.
ولاردىڭ قاتارىندا – «دەموكراتييا ينستيتۋتى» عزي جەنە «قوعامدىق پٸكٸر» زەرتتەۋ ينستيتۋتى, قازاقستاندا ەلەكتورالدىق زەرتتەۋلەردٸڭ, ونىڭ ٸشٸندە exit-poll جٷرگٸزۋدٸڭ ٷلكەن تەجٸريبەسٸ بار. «امانات» پارتيياسىنىڭ قوعامدىق ساياسي ينستيتۋتى, كەشەندٸ ەلەۋمەتتٸك زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى – استانا «سوتسيس-ا» يكسي قق, «اشىق قوعام» حالىقارالىق ٶڭٸرلٸك زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى, «جاستار» عزو. بۇنىڭ بارلىعى ەل كٶلەمٸندە دە, جەكەلەگەن دەڭگەيدە دە جالپى جەنە سايلاۋ كەزٸندە ەلەۋمەتتٸك زەرتتەۋلەر جٷرگٸزۋدە تەجٸريبەسٸ بار ۇيىمدار.
بٸراق DAMU RG زەرتتەۋ توبى پرەزيدەنتتٸك سايلاۋدا العاش رەت ٶز بولجامىن جارييالادى. جەنە مۇنى «دەموكراتييا ينستيتۋتى» پرەزيدەنتتٸك جەنە پارلامەنتتٸك سايلاۋدا ەلەكتورالدى ساۋالناما جٷرگٸزۋ تەجٸريبەسٸ بار ۇيىممەن زەرتتەۋ تاندەمٸندە جاسادى. بۇل, ايتپاقشى, سايلاۋداعى سوتسيولوگييالىق ناۋقاندار كونسورتسيۋمىندا جۇمىس ٸستەۋدٸڭ قىزىقتى تەجٸريبەسٸ, ونىڭ ٸشٸندە بولجامدى قاتەلەردٸ ازايتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. قازاقستانداعى مەرزٸمٸنەن بۇرىن ٶتكەن پرەزيدەنتتٸك سايلاۋ كەزٸندە كٶرٸپ وتىرعانىمىزداي, ەلەۋمەتتانۋشىلاردىڭ بولجامدارىنىڭ دەلدٸگٸ دە, سايلاۋ قالاۋىنا دا, سونداي-اق سايلاۋداعى داۋىس بەرۋ نەتيجەلەرٸنە دە (exit-poll) قاتىستى ايتارلىقتاي جوعارى بولدى – دەيدٸ زارەما شەۋكەنوۆا.
كونستيتۋتسييالىق رەفورماعا سەيكەس قازاقستان قوعامى پرەزيدەنت پەن پارلامەنتتەن باسقا تٷرلٸ دەڭگەيدەگٸ ەكٸمدەردٸ, مەسليحاتتاردى سايلاۋى تيٸس.
سوتسيولوگييالىق ساۋالنامالارعا دەگەن سۇرانىس كانديداتتار تاراپىنان دا, قوعام تاراپىنان دا ودان ەرٸ ارتا تٷسپەك. سايلاۋشىلاردىڭ كٶڭٸل – كٷيٸن زەرتتەۋ, سايلاۋشىلاردىڭ مٸنەز-قۇلقىن بولجاۋداعى دەلدٸك, سايلاۋ كٷنٸندەگٸ ساۋالنامالار – وتاندىق زەرتتەۋشٸلەرگە ارنالعان exit-poll – ولاردىڭ بەدەلٸ مەن كەسٸبيلٸگٸنٸڭ لاكمۋس قاعازى. بٷگٸنگٸ تاڭدا ەلەۋمەتتانۋشىلاردىڭ الدىندا بٸرنەشە ٶزەكتٸ مٸندەتتەر تۇر.
ول – سايلاۋشىلاردىڭ تاڭداۋى مەن مٸنەز-قۇلقىنىڭ جاڭا تٷسٸندٸرمە مودەلدەرٸن, زەرتتەۋ ەدٸستەرٸن, سونىڭ ٸشٸندە رەسپوندەنتتەردٸڭ شىنايىلىعىن انىقتاۋ ەدٸستەرٸن ەزٸرلەۋ, سونداي-اق ەلەۋمەتتانۋلىق زەرتتەۋلەرگە دەگەن سەنٸمدٸ ارتتىرۋ قاجەتتٸلٸگٸ – دەيدٸ ساياساتتانۋشى.
