سيرييا مەسەلەسٸ. ەلەمدٸك ساياس وقيعالار ەلدەنەشە ٷيەككە بٶلٸنٸپ ٷلگەردٸ. سيرييانىڭ اينالاسىندا ٶربٸگەن حالىقارالىق قاتىناستار ۋشىعىپ بارادى. قازاقستان مىڭ جەردەن سەليقالىق تانىتقانىمەن, ٸرٸ ويىنداردان شەت قالا المايتىنىن ۇققان دۇرىس. رەسەي مەن تٷركييا اراسىنداعى جانجال تەك ەكٸ ەلدٸڭ ٶزارا قارىم-قاتىناسىنا سىزات تٷسٸرٸپ تۇرعان جوق. قازاقستان تاراپى ەكٸ وتتىڭ ورتاسىندا تۇر.
تٷركييا – باۋىرلاس ۇلت قانا ەمەس, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مىعىم دا سەنٸمدٸ جٷرٸسٸنٸڭ بولاشاقتىق كەپٸلٸ بولا الاتىن بٸردەن بٸر ەل. تٷرٸكتەرمەن ات كەكٸلٸن كەسٸسٸپ, كٶرشٸنٸڭ سويىلىن سوعۋ بٸزدٸڭ تايقى ماڭدايعا شوقپاردى ٶز قولىمىزبەن ۇرۋمەن بٸردەي.
رەسەي بولسا, شىرما-شاتۋ بايلانىستاعى, الىستاساق جاقىن تارتاتىن, جاقىنداساق, باۋىرىنان بوساتپاۋدى كٶكسەيتٸن ەڭ كٷردەلٸ قارىم-قاتىناستاعى قوڭسىمىز. ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداققا بٸرٸگۋمەن بٸرگە ٶزٸمٸزدٸڭ «تار جولىمىزدى» ودان ارمان تايعاققا اينالدىرعانىمىزدى كەشتەۋ تٷسٸندٸك دەسەك تە بولادى. قازاق بيلٸگٸ دەل قازٸر شاراسىز حالدە. سيريياعا ەسكەري شابۋىلىن ٷدەتكەن رەسەي بۇل مايداندا قازاقستاننىڭ دا بٸرگە قيمىلداۋىن قالاپ وتىر. رەسەيمەن بٸرٸگٸپ, سيريياعا ەسكەر كٸرگٸزۋ – تٷركييامەن, ناتو-مەن, كٷللٸ مۇسىلمان ەلدەرٸمەن جاۋلاسۋ. مۇنداي اۋىر كەزەڭدە ەلٸمٸزگە سايلاۋ ٶتكٸزٸپ, قالعىعان قوعامدىق سانانى سٸلكٸپ الۋ ەرٸ بٷگٸنگٸ ٷندەمەس پارلامەنتتەن قۇتىلىپ, ودان گٶرٸ تەگەۋٸرٸندٸرەك پارلامەنت جاساقتاۋ اسا ماڭىزدى. ول ٷشٸن «ايتقانعا كٶنٸپ, ايداۋعا جٷرەتٸن» پارتييالاردى ەمەس, كٶپ كٶزٸنە كٶرٸنە قويماعان ياكي ەل اتىن ۇمىتا باستاعان بٸرنەشە پارتييانى پارلامەنتكە ٶتكٸزۋ كەرەك.
بۇعان دەيٸن پارلامەنتتە وتىرعان «اق جول», كوممۋنيستٸك پارتييا اتقامٸنەرلەرٸ «نۇر وتان» پارتيياسىنداعى ەرٸپتەستەرٸنەن دە تٶمەن ەرەكەت ەتتٸ. ولاردىڭ بۇل كٶنبٸستٸگٸنەن ٷكٸمەتتٸڭ ٶزٸ جالىقسا كەرەك. بۇرىن-سوڭدى قازاق پارلامەنتٸ مۇنداي «ٶلٸ تىنىشتىقتا» بولماعان شىعار.
قازٸرگٸ «اۋىل» پارتيياسى مەن جسدپ-نىڭ قۇرامىنا ەلگە تانىمال, اۋزى دۋالى ليدەرلەردٸ جيناپ, جاڭا پارلامەنت جاساقتاسا, ٷكٸمەتتٸڭ تٶمەنگٸ پالاتاداعى پٸكٸر-تالاسقا دەن قويا وتىرىپ, شەشٸم قابىلدايتىنى شىندىق. بۇعان دەيٸن پارلامەنتتە وتىرعان «اق جول», كوممۋنيستٸك پارتييا اتقامٸنەرلەرٸ «نۇر وتان» پارتيياسىنداعى ەرٸپتەستەرٸنەن دە تٶمەن ەرەكەت ەتتٸ. ولاردىڭ بۇل كٶنبٸستٸگٸنەن ٷكٸمەتتٸڭ ٶزٸ جالىقسا كەرەك. بۇرىن-سوڭدى قازاق پارلامەنتٸ مۇنداي «ٶلٸ تىنىشتىقتا» بولماعان شىعار. ەگەر الداعى سايلاۋدا «مٸنەزدٸ» دەپۋتاتتار پارلامەنت پالاتاسىنا وتىرار بولسا, ٷكٸمەت پەن بيلٸكتٸڭ ٶزٸ ٷشٸن پايدالى. ولاردىڭ ايعايىن سىلتاۋراتىپ, رەسەيمەن اراقاتىناستاعى كەيبٸر ماڭىزدى تەتٸكتەرگە ىقپال ەتۋگە بولادى.
تەڭگە تاعدىرى جەنە داعدارىس. ەكونوميكالىق داعدارىس كٷن ساناپ كٷشەيٸپ كەلەدٸ. تەڭگەنٸڭ تاعدىرى دەل قازٸر قىل ٷستٸندە. 1 دوللار 370 تەڭگەگە كٷنٸ كەشە ساۋدالاندى. قىمباتشىلىق القىمداپ, جۇمىسسىزدار قاتارى كٷن ساناپ ارتىپ وتىر. ستاتيستيكالىق اگەنتتٸك 2015 جىلعى ينفلياتسييا 13,5 پايىزدى قۇرادى دەپ اقپارات تاراتتى. بۇعان كٸم سەنەدٸ?
ازىق-تٷلٸك 60-70 پايىزعا, قۇرىلىس ماتەريالدارى 40-50 پايىزعا, كيٸم-كەشەك 60 پايىزدان دا جوعارى مٶلشەردە قىمباتتاعانىن قارا بازارعا بارىپ وسىدان بٸر جىل بۇرىنعى باعامەن سالىستىرىڭىز. ٶزٸ ماردىمدى ەشتەڭە ٶندٸرمەيتٸن, بەرٸن سىرتتان تاسيتىن ەل ٷشٸن بٷگٸنگٸ قۇنسىزدانۋدى ۇستاپ تۇرۋدىڭ ٶزٸ قيىن. قازٸردٸڭ ٶزٸندە تەڭگەنٸڭ باعامىنا ۇلتتىق بانك جاسىرىن ارالاسىپ وتىر دەگەن سىبىس بار. الدا تٸپتەن قىمباتتاۋى, 1 دوللار 500 تەڭگەگە بارابار بولۋى بەك مٷمكٸن.
سايلاۋ وسى كەزدە نەگە كەرەك دەرسٸز. تەڭگەنٸ نىعايتۋ ٷشٸن ەمەس, ساياسي تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ٷشٸن ٷكٸمەتتٸ تاراتىپ, جاڭا ٷكٸمەت جاساقتاۋ كەرەك. باسقاشا ايتساق, حالىقتىڭ كٶڭٸل-كٷي اۋانىن سايلاۋعا بۇرىپ, وسى كەزدە مٷمكٸن بولاتىن دەۆالۆاتسييانى جاساپ ٷلگەرمەك ويدا. تەڭگە قازٸر ەلەم بويىنشا قىسقا ۋاقىت ٸشٸندە ەڭ كٶپ قۇنسىزدانعان ۆاليۋتالاردىڭ كٶشٸن باستاپ تۇر. تەڭگەگە سەنٸم وياتۋدىڭ ەش مٷمكٸندٸگٸ جوق. نەدە بولسا, سايلاۋدى پايدالانىپ, قۇنسىزدانۋ پروتسەسٸن شەگٸنە دەيٸن جوعارىلاتىپ الۋ ماڭىزدى سەكٸلدٸ. بٸر قاراساڭىز, پارادوكس سەكٸلدٸ. بٸراق ىقتيمالدىعى بار ويدىڭ بٸر ۇشى وسى.
جۇمىسسىزدىق مەسەلەسٸن وڭدى شەشەر حالدٸڭ جوقتىعىن تٷسٸنگەن ٷكٸمەت ەندٸ ٷنەمشٸلدٸكتٸ كٷشەيتەدٸ. سايلاۋدان كەيٸن جاساقتالاتىن ٷكٸمەتتٸڭ جۇمىسى ەڭ قيىن شاققا تۋرا كەلگەلٸ تۇر. ولار قازاقستاندى ەكونوميكالىق اۋىرتپالىقتان قۇتقارا الا ما? ول ٷشٸن سايلاۋعا قانداي پارتييالاردى ٶتكٸزۋ ماڭىزدى. ەگەر تاعى دا «قولدان جاسالعان» پارتييالار قۇنجيىپ, قازٸرگٸ دەپۋتاتتار قايتادان مٸنبەرگە كٶتەرٸلسە, بۇل سايلاۋدان ەڭشتەڭە كٷتپەۋگە بولادى.
ٸشكٸ ساياسي احۋال. بۇل سايلاۋ الدا بولاتىن ٷلكەن ٶزگەرٸستٸڭ باسى دەۋشٸلەر دە كٶپ. ناقتى ايتساق, بولاشاق تاق مۇراگەرٸن تانىستىرۋدىڭ الدىنداعى قام-قارەكەت. وسىعان دەيٸن ەل پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ورنىن كٸم باسادى دەگەن سۇراق سان رەت قويىلعانىمەن, بۇل سۇراقتىڭ جاۋابى جابىق تاقىرىپتاردىڭ بٸرٸ بولىپ كەلدٸ. سايلاۋ ٶتكٸزۋدٸڭ كەنٸگٸ تەسٸلٸ بەلگٸلٸ, ودان دەل قازٸر ەشتەڭە ٶزگەرمەيدٸ. مەملەكەت ٶزٸنە قاجەتتٸ پارتييالار مەن تيٸستٸ كانديداتتاردى تاڭداپ الادى. بٸراق بٷگٸنگٸ دەپۋتاتتار بولاشاقتاعى ساياسي شەشٸمدەر ٷشٸن تيٸمسٸز ەرٸ قاۋقارسىز بولۋى مٷمكٸن. كلاندار اراسىندا جٷرەتٸن استىرتىن تارتىستىڭ قاي تۇستان بٸلٸنەرٸ بەلگٸسٸز. ەگەر الدا-جالدا تاق مۇراگەرٸ تۋرالى سٶز بولار بولسا, بٷگٸن ٷندەمەگەن دەپۋتاتتار «اۋىر سالماقتىلاردىڭ» سويىلىن سوعىپ, كەرٸ تارتپاسىنا كٸم كەپٸل?.. ولاردى اۋىزدىقتاۋ قيىنعا سوعۋى مٷمكٸن...
تاق مۇراگەرٸنە كٸم لايىقتى? ونى دەپ باسىپ ايتۋ قيىن. جۋىردا ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى نۇرتاي ەبٸقاەۆتى اۋىستىرعانىنا قاراپ, بٸزدٸڭ الداعى بٸرنەشە جىل ٸشٸندە تاق مۇراگەرٸ بولاتىن ادام تۋرالى ەستۋٸمٸز مٷمكٸن ەكەنٸن بولجاۋعا بولادى. وعان دەيٸن دەپۋتاتتاردى شاحماتتىڭ تاسىنداي ٶز ورىندارىنا مىقشيتۋ ماڭىزدى جۇمىس...
سايلاۋ ارقىلى ەرٸ ادۋىندى, ەرٸ سٶزگە «توقتايتىن» كانديداتتاردى ٸرٸكتەۋ كەزٸندە بيلٸك بارىنشا ساق قيمىلدارى داۋسىز. بۇل جولعى پارلامەنت دەپۋتاتتارىن سايلاۋدىڭ الۋان تٷرلٸ استارى بار. بيلٸكتٸڭ ىقپالىن ەرٸ كٷشەيتەتٸن, ەرٸ ونىڭ ويىنداعىسىن ورىنداۋىنا سەپتەسەتٸن, ەرٸ ەلدەگٸ تىنىشتىق پەن ٶزگە توپتاردىڭ اۋزىن جابۋعا ىقپالىن ارتتىراتىن اسا ماڭىزدى سايلاۋ دەپ بٸلگەن جٶن.
