مىقتى قولباسشى, اقىلدى سۇلتان, دانا حان رەتٸندە تاريحتا قالعان قاسىمنىڭ بەينەسٸن اشۋعا باعىتتالعان فيلمنٸڭ ەپيكالىق دٷنيەگە سۇرانىپ تۇرعانى ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ ەدٸ. ەتتەگەن اي!..
ەڭگٸمە ٷلكەن ەكرانعا جول تارتقان اقان ساتاەۆتٸڭ «ۇلى دالا تاڭى» فيلمٸ تۋراسىندا. تۋىندى ون التىنشى عاسىردا دەشتٸ قىپشاق دالاسىندا ورىن العان وقيعالاردى سۋرەتتەيدٸ. فيلمدەگٸ باستى كەيٸپكەرلەر – مۇحاممەد شايباني, بۇرىندىق حان, قاسىم حان.
تاريحقا بويلاماي-اق قويايىن. كٶرەرمەننٸڭ بەرٸ كينوعا تاريحتى وقىپ كەلۋٸ شارت ەمەس. ال كينونىڭ كٶرەرمەنگە ماعلۇمات بەرۋٸ شارت. بۇل فيلمدە تاريحتى ەڭگٸمەلەيتٸن ٷش شەشٸم كٶرٸنٸس تاپقان – قازاق تاريحىنان اقپارات بەرەتٸن تيتر, قاسىمحاننىڭ ٶمٸرجولىن ەڭگٸمەلەپ وتىرعان ابىز جەنە كادر سىرتىنداعى بايانداۋشى بەينەسٸ.
كينو باستالىسىمەن-اق تيتر جٷرە باستادى. كٶرەرمەن قاسىمنىڭ مىقتى قولباسشى بولعانىن سەزە تٷستٸ. ەندٸگٸ جەردە كٶرەرمەننٸڭ ونىڭ مىقتىلىعىن ەكراننان وقىپ قانا ەمەس كٶزبەن كٶرگٸسٸ كەلەرٸ انىق.
كٶرەرمەن بٸلەك كٷشٸمەن عانا ەستە قالاتىن ەمەس ستراتەگ قاسىمنىڭ بەينەسٸن كٷتتٸ. شايقاس الدىندا ۇتقىر شەشٸم ويلاپ تابار دەپ ٷمٸتتەندٸ. ٷمٸت اقتالمادى, كٶرەرمەن قولباسشى قاسىمنىڭ ەرەكشەلٸگٸ نەدە دەگەن سۇراققا جاۋاپ الا المادى. بٸراق ۇرىستا شايقاسىپ جٷرگەن قاسىمدى كٶرٸپ باتىر بولعان ەكەن دەستٸ.
تاريحتا اتى اتالعان كەيٸپكەرلەردٸڭ تاققا تالاسۋى مەن ٶزارا جانجالى بار ەدٸ. كينودا ول تۇسى دا ٶتە ەلسٸز شىققان. شيەلەنٸستٸ سۋرەتتەيتٸن نە ٶتكٸر سٶز, نە ۇشقىر ەرەكەت جوق.
كەڭ بايتاق جەرٸمٸزدٸ بٸزگە امانات ەتكەن اتا-بابالارىمىز مىقتى بولعان دەپ جاتامىز. وعان داۋ جوق. بٸراق اتا-بابانىڭ جەردٸ نايزانىڭ ۇشىمەن, قىلىشتىڭ جٷزٸمەن ساقتاپ قالدى دەگەن ۇعىمدى بۇل تۋىندىنىڭ اۆتورلارى تٸكەلەي ماعىنادا قابىلداپ ەكراندا سول قالپىندا سۋرەتتەگەن.
حان سۇلتاندارىمىزدىڭ بەرٸ ٷنەمٸ ۇلى مۇراتپەن عانا ٶمٸر سٷرگەندەي. بٸر وسال جەرلەرٸ جوق, شەتٸنەن مٸنسٸز! كينودا بۇرىندىق حاننىڭ قاسىم سۇلتانعا «سەندە بٸر مٸن جوق, تەك قىڭىر مٸنەزٸڭ بولماسا» دەيتٸن رەپليكاسى بار. بٸراق ەكرانداعى قاسىمنىڭ بەينەسٸنەن قىڭىرلىق تا بايقالمادى. نە مٸنەز جوق, نە مٸن جوق بوزٶكپە بٸرەۋ. ال مٸنٸ جوق يدەال كەيٸپكەردٸڭ بەينەسٸ كٸمدٸ تارتىپ ەكەتەدٸ دەيسٸز?
قاسىمنىڭ جاس كەزٸ مەن كەمەل شاعىن قامتىعان فيلمدە تۇلعانى قالىپتاستىراتىن سٷرٸنۋ, قينالۋ, قۋانۋ سەتتەر مٷلدە جوق. دارا تۋعان بالا دانا بولىپ شىعا كەلگەن.
ال كەز كەلگەن كينونىڭ اجارىن اشاتىن ماحاببات تاقىرىبىنا كەلسەك... كەيٸپكەردٸڭ مٸنەزٸن ەڭ بولماسا وسى تۇستا كٶرەتٸن شىعارمىز دەگەن كٶرەرمەننٸڭ ٷمٸتٸ اقتالمادى.
جاس قاسىمحان مەن ونىڭ عاشىعى وڭاشا كەزدەسٸپ تۇر. قازاق قىزى جٸگٸتپەن كەزدەسكەندە سول ماڭدا جەڭگە اتاۋلى سىعالاپ جٷرۋشٸ ەدٸ. بۇل ەندٸ حالىقتىڭ ەدەت-عۇرپىن كٶرسەتەتٸن جاعى دەيٸك. جوق, ول دا جوق.
حوش, ول كٷنٸ قىزدىڭ جەڭگەسٸ ۇيىقتاپ قالعان شىعار. سولاي-اق بولسىن, ەكەۋٸ عانا تۇرا بەرسٸن. قىز كٶڭٸلٸن جٸگٸتكە يشارامەن جەتكٸزٸپ-اق تۇر. ال انا سابازىڭ سەلت ەتپەيدٸ, تۋرا بٸر مونۋمەنت قوي, شٸركٸن. «ەي, جٸگٸت بوپ ەڭ بولماسا سٷيگەن قىزىڭنىڭ شاشىن نە شاشباۋىن بٸر يٸسكەپ قويساڭشى» دەگٸڭ كەلەدٸ.
جوق, قىزدىڭ الدىندا يٸلەتٸن قازاق جٸگٸتٸ مە?! بۇل ەندٸ شىعارماشىلىق توپتىڭ ۇستانىمى بولۋى كەرەك. ال كٶرەرمەن «قاسىم-اۋ, سوعان دا باتىلىڭ جەتپەي تۇرسا, ەلٸڭدٸ جاۋدان قالاي قورعاماقسىڭ» دەيدٸ! شىن ايتام. كەيٸن بۇرىندىقتىڭ ەكٸنشٸ ەيەلٸ بولعان عاشىعى حال ٷستٸندە جاتقاندا دا قاسىم امالىن تاۋىپ ونى بٸر كٶرۋگە ۇمتىلمايدى-اۋ! «قاسىم» دەپ ٷزٸلٸپ كەتكەن انا بايعۇسقا جانىڭ اشىپ كەتەدٸ.
كينوعا سەنسەك بٸزدٸڭ اتا-بابالارىمىز سەزٸممەن شارۋاسى جوق, جاۋىنا استىنداعى اتىن دا, قاسىنداعى جارىن دا وپ-وڭاي بەرە سالىپ تەك جەر ٷشٸن عانا شايقاساتىن جٷرەگٸ تاستان جاراتىلعان كٸلەڭ مىقتىلار بولعان سيياقتى. ەكراندا ٷنەمٸ رەنجٸپ, اشۋلانىپ وتىرعان حاندار, ۇنجىرعاسى تٷسٸپ كەتكەن سۇلتاندار. تٸستەنٸپ وتىرىپ قاراعان كەيٸپكەرلەردٸڭ كٶز جانارى مىسىڭدى باسپايدى, كٷلكٸڭدٸ كەلتٸرەدٸ.
ۇلىتاۋ شايقاسىندا مەرت بولعان قاسىم سۇلتاننىڭ اتقوسشىسى اسان كٶز جۇمىپ جاتىپ ەلٸم ٷشٸن دەپ ٶلەدٸ. كٶركەمفيلم ەمەس, حرەستوماتييا وقىپ وتىرعانداي بولاسىڭ.
ەدەتتە باباسىنىڭ ۇلى ماقسات ٷشٸن جانىن قيعانىن باتىردىڭ ٶزٸ ەمەس ونىڭ ۇرپاعى ايتادى. ال ادام بالاسىنىڭ سىن ساعاتتا جاقىندارىن ٸزدەۋٸ تابيعاتتىڭ زاڭى ەمەس پە? مەل گيبسوننىڭ «اپوكاليپسيسٸ» ەستەرٸڭٸزدە مە? كينو بٸتكەنشە جاۋىنان قاشىپ جٷگٸرەتٸن كەيٸپكەردٸڭ ماقساتى – ەيەلٸ مەن بالاسىنا جەتٸپ ولاردى زورلىق زومبىلىقتان قۇتقارۋ.
قاتارداعى ادامنىڭ قاراپايىم ماقساتى. بٸراق كٶرەرمەن سول جولداعى ول ويلاپ تاپقان ەرەكەتتەرگە قايران قالىپ ونىڭ مىقتىلىعىنا كٶزٸ جەتەدٸ. نەمەسە ريدلي سكوتتىڭ «گلادياتورىنداعى» ماكسيمۋس قانداي?!
قۇدايىم-اۋ, ٶزٸمٸزدٸڭ بەكەجان شە? قىز جٸبەگٸن ەشكٸممەن بٶلٸسكٸسٸ كەلمەي تٶلەگەندٸ مەرت قىلعان بەكەجاندى اسقاقتاعان سەزٸمٸ ٷشٸن-اق اقتاپ العىڭ كەپ تۇرادى.
جووق, بٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ رەجيسسەرلەر مٸنسٸز مونۋمەنت كەيٸپكەر جاساۋعا قۇمار. ولاردا تەك ۇلى مۇرات قانا بولعان ەكەن. كەيٸپكەردٸڭ ادامي بولمىسىن, وسال تٷسٸن كٶرمەسەك وعان قالاي جاناشىر بولامىز, تەك اق نە قارادان تۇراتىن كەيٸپكەر كٶرەرمەنگە نەسٸمەن قىزىق, رەجيسسەر قاۋىم?! ٶمٸردە ونداي ادام بولعان با, بار ما?
ۇلى دالا تٶسٸ. الىستاعى پلاندا التىباقان. بٸراق التىباقان تەۋٸپ جاتقان باقىتتى جانداردىڭ جٷزٸ كٶرٸنبەيدٸ. ەن, ەزٸل دەگەننەن جۇرداي جۇرت.
ٷنەمٸ مەجٸلٸس قۇرىپ وتىرعان كەيٸپكەرلەردەن تۇراتىن كٶرٸنٸستەر. اندا-ساندا ول پلاندار شايقاس ستسەنالارىمەن اۋىسادى. دەگەنمەن, شايقاستى سۋرەتتەيتٸن كٶرٸنٸستەر شىعارماشىلىق توپتان ۋاقىت پەن قاراجاتتى تالاپ ەتكەنٸ بايقالادى.
رەجيسسەردٸڭ وعان اكتسەنت جاساعانى سەزٸلەدٸ. شايقاس كەزٸندەگٸ كاسكادەر توبىنىڭ جۇمىسى دا كٶرٸنٸپ تۇر. بٸراق, ول ەپيزودتاردىڭ بٸرەۋٸ دە جٷرەكتٸ قوزعامادى. ەيتەۋٸر, ٶز باسىم سەلقوس قاراپ وتىردىم. باس كەيٸپكەرگە كٶڭٸلٸڭ تولماسا كينونىڭ دا مەنٸ كەتەدٸ ەمەس پە?
ال كٶرەرمەنگە نە كەرەك? كٶرەرمەنگە شيرىققان سيۋجەت, مٸنەزدٸ كەيٸپكەر, بٸر باسىندا اق پەن قاراسى جەتەرلٸك ٶزٸمەن نە ٶزگەمەن ارپالىسقان بەينە, ٸس ەرەكەتٸمەن كٷلكٸ شاقىراتىن پاقىر بٸرەۋ مەن بايانسىز ماحاببات جەنە كەرەك. ٶيتكەنٸ باياندى ماحابباتتىڭ تاريحى كٶرەرمەنگە قىزىق ەمەس.
ايتپاسقا بولمايتىن تاعى بٸر مەسەلە – ەرلەۋشٸنٸڭ جۇمىسى. قاي پلاندا بولماسىن كەيٸپكەرلەردٸڭ جاساندى ساقالى انىق كٶرٸنٸپ تۇردى. گريم پروستو وتۆراتيتەلنىي!
فيلمدە تەولوگييالىق ۇستانىم باسىم بولعاندىقتان كەيٸپكەرلەردٸڭ رەپليكالارى دا كٶبٸنە سول سيپاتتا بولدى. كينو اياقتالىسىمەن ويىمدا قانداي سٶزدەر قالدى دەپ ساراپتايتىن ەدەتٸمە باسىپ ەدٸم «جانى جەنناتا بولسىن» سەكٸلدٸ سٶزدەردەن باسقا ەشنەرسە ويعا تٷسپەدٸ.
اۆتورلار قازاقتىڭ مۇسىلمان بولعانىن كٶزگە شۇقىپ كٶرسەتكٸسٸ كەلگەن شىعار. بٸراق تاعى دا سول, قارابايىر «لوبوۆوي» شەشٸمدەر. قازاقتىڭ تۇرمىسىنان سىر شەرتەتٸن ەتنوگرافييالىق كٶرٸنٸستەر جوقتىڭ قاسى, ونىڭ ٶزٸ سۇرىقسىز جۇتاڭ پلاندار. كينوعا نٷكتەنٸ ابىز بەن قاسىمحاننىڭ, بايانداۋشىنىڭ مونولوگى جەنە تيترداعى جازۋلار قويدى. ولار بولماسا قاسىمحاننىڭ قاسقا جولىن تٷسٸنبەستەن كەتەر ەدٸك...
P.S. كينوداعى اكتەرلٸك قۇرام وسال ەمەس, كٸلەڭ «سەن تۇر, مەن اتايىن» دەيتٸندەر. ورايى كەلگەندە ٷلكەن پولوتنو, ەپيكالىق تۋىندى شىعاراتىن جۇلدىزدار. بۇل جولى ورايى كەلمەدٸ...
ليازيزا كەرٸمقۇلقىزى
