قازاقستاندا سالاماتتى ٶمٸر سالتىن ساقتاۋ ناسيحاتىنا ەرەكشە كٶڭٸل بٶلٸنەدٸ. بۇنى, ەسٸرەسە, وسى ماقساتقا مەملەكەتتٸك بيۋدجەتتەن بٶلٸنگەن قارجىدان انىق بايقاۋعا بولادى.
الايدا جٷزەگە اسىپ جاتقان باعدارلامالاردىڭ تيٸمدٸلٸگٸ ەشكٸمدٸ ويلاندىرمايتىنى قىزىق. «اشىقتىقتى ٷدەتۋ» (پوۆىشەنيە وتكرىتوستي) قوعامدىق بٸرلەستٸگٸنٸڭ پرەزيدەنتٸ كيريلل پاۆلوۆ بۇل مەسەلەنٸ بۇدان بۇرىن دا كٶتەرگەن ەدٸ. سالاماتتى ٶمٸر سالتىن ناسيحاتتاۋ ٶڭٸرلٸك ورتالىقتارىنىڭ جۇمىسىن زەردەلەي كەلە ول تەرگەۋ جٷرگٸزٸپ, وسى ورتالىقتاردىڭ جەنە كەيبٸر كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمداردىڭ سالاماتتى ٶمٸر سالتىن قالاي ناسيحاتتايتىنىنا قاتىستى ماڭىزدى فاكتورلاردى انىقتادى.
Dalanews تٸلشٸسٸ جىل سايىن سالاماتتى ٶمٸر سالتىن ناسيحاتتاۋعا بٶلٸنەتٸن 500 مىڭ تەڭگە كٶلەمٸندەگٸ قارجىنىڭ قايدا جۇمسالاتىنىن, سونى باقىلاۋعا تيٸس ورگانداردىڭ نەگە بۇل تٷيتكٸلدٸ تەرەڭ زەرتتەۋٸ تيٸس ەكەنٸن ايتىپ بەرەدٸ.
كيريلل پاۆلوۆتىڭ ايتۋىنشا, 2018 جىلدان بەرٸ سالاماتتى ٶمٸر سالتىن ناسيحاتتاۋعا بٶلٸنەتٸن قوماقتى قارجىنى وسى سالاعا ارنايى ماماندانعان ٷلەسٸ بار توپتار, ياعني سالاماتتى ٶمٸر سالتىن ناسيحاتتاۋ ٶڭٸرلٸك ورتالىقتارى جٷيەلٸ تٷردە جىمقىرىپ كەلگەن. بۇل قارجى جەرگٸلٸكتٸ بيۋدجەتتەن تەندەر ارقىلى بٶلٸنەدٸ. ال تەندەرگە كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمدار قاتىسادى. الايدا كەيدە «كومپەتەنتسيياسى» جوعارى قىزمەت كٶرسەتەتٸن ۇيىم تابىلماعاندىقتان بۇل اقشا جۇمسالماي قالادى.
كيريلل پاۆلوۆتىڭ سٶزٸنشە, سالاماتتى ٶمٸر سالتىن ناسيحاتتاۋ جۇمىسىنداعى بەسەكەلەستٸكتٸڭ دامىماۋىنا ەلدەكٸمدەر مٷددەلٸ. سوندىقتان سالاماتتى ٶمٸر سالتىن ناسيحاتتاۋ ٶڭٸرلٸك ورتالىقتارى تٷرلٸ سىلتاۋلارمەن بۇرىنعى سحەمانى قايتارىپ العىسى كەلەدٸ. بۇل يدەيانى دەپۋتاتتار دا قولداپتى.
- بٸر توپ مەجٸلٸس دەپۋتاتتارى سالاماتتى ٶمٸر سالتىن ناسيحاتتاۋ سالاسىنداعى قارجىلىق سحەمانى قايتادان قايتارعىسى كەلەدٸ. ول سحەما بويىنشا جەرگٸلٸكتٸ ەكٸمدٸكتەر سالاماتتى ٶمٸر سالتىن نايسحاتتاۋ ورتالىقتارىمەن كەلٸسٸم-شارتقا وتىراتىن. بۇل ورتالىقتار دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلٸگٸندەگٸ تٸكەلەي قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇلتتىق ورتالىعىنا قاراستى ەدٸ. كەلٸسٸم-شارتتى سولار ارقىلى الاتىن. ول كەزدە ەكٸمدٸكتەرگە مۇنداي قىزمەتتٸ تەك وسى ٶڭٸرلٸك ورتالىقتار ۇسىناتىن. بۇل مۇقييات جابىق جٷيە بولعان. ياعني, جەرگٸلٸكتٸ بيۋدجەتتەن تٸكەلەي تاپسىرىس بويىنشا وسىنداي ناسيحاتقا ميللياردتاعان قارجى جۇمسالاتىن. 2015 پەن 2019 جىلدار اراسىندا سالاماتتى ٶمٸر سالتىن ناسيحاتتاۋ ٶڭٸرلٸك ورتالىق قىزمەتٸنە مەملەكەتتٸك ساتىپ الۋ جٷيەسٸ ارقىلى استرونومييالىق قارجى بٶلٸنگەن – 1,7 ميلليارد تەڭگە. قازٸرگٸ تاڭدا دەپۋتاتتار ەكٸمدٸكتەر ورتالىقتارمەن تەندەرسٸز, بەسەكەلەسسٸز تٸكەلەي كەلٸسٸم-شارتقا وتىرۋىن تالاپ ەتٸپ وتىر. ياعني, جاعدايدى باياعى قالپىنا تٷسٸرگٸسٸ كەلەدٸ. ول كەزدە سالاماتتى ٶمٸر سالتىن ناسيحاتتاۋ ٶڭٸرلٸك ورتالىقتارىمەن تەك مەملەكەتتٸك قۇرىلىمدار اينالىساتىن, ولاردىڭ قارجىلاندىرۋى مٷلدە تٷسٸندٸرٸلمەيتٸن, - دەپ تيياناقتادى سٶزٸن «اشىقتىقتى ٷدەتۋ» قوعامدىق بٸرلەستٸگٸنٸڭ پرەزيدەنتٸ كيريلل پاۆلوۆ.
بۇل سومالار مەن سالاماتتى ٶمٸر سالتىن ناسيحاتتاۋ ٶڭٸرلٸك ورتالىقتارىنىڭ جەمقورلىققا بەيٸمدٸگٸ تۋرالى اقپارات تەكتەن تەك شىققان جوق. كيريلل پاۆلوۆ 2020 جىلى وسىنداي 22 ورتالىقتىڭ ٸسٸن مۇقييات تەكسەرٸپ شىققان.
- سالاماتتى ٶمٸر سالتىن ناسيحاتتاۋ ٸسٸ 2018 جىلدان باستاپ بەسەكەلەستٸك ورتاعا ٶتكەنمەن, ەكٸمدٸكتەر بەز-باياعىشا سولارمەن تٸكەلەي كەلٸسٸم-شارت جاساسىپ كەلگەن. كەي كەلٸسٸم-شارتتىڭ قۇنى 167 ميلليون تەڭگە بولعان, ال كەلٸسٸم-شارتتاردىڭ ورتاشا سوماسى شامامەن جىلىنا 100 ملن تەڭگەنٸ قۇراعان. استانا مەن ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ ەكٸمدٸكتەرٸنە ارنايى تالاپ جٸبەرٸپ, قىزمەت كٶرسەتۋشٸ بويىنشا ناقتى تاڭداۋ مٸنەزدەمەسٸن سۇراتتىم. ەسەسٸنە ەكٸمدٸكتەر سالاماتتى ٶمٸر سالتىن نايسحاتتاۋ بويىنشا تەندەردٸ اسىعىس جاۋىپ, ولاردى لايىقسىز دەپ تانىدى, - دەيدٸ پاۆلوۆ.
قازٸر سول سالاماتتى ٶمٸر سالتىن ناسيحاتتاۋ ٶڭٸرلٸك ورتالىقتارى مەملەكەتتٸك ەمەس بولىپ سانالادى. تاپسىرىستى تەندەر نەگٸزٸندە الادى. قوعام ٷنەمٸ باقىلاۋدا ۇستاسا, بۇل ناعىز جەمقورلىقتى بولدىرماۋدىڭ سەبەبٸ بولۋى تيٸس ەدٸ.
ونىڭ ٷستٸنە بايقاۋ ەدٸل ٶتسە, تەندەرگە سالاماتتى ٶمٸر سالتىن ناسيحاتتاۋ بويىنشا باسقا باعدارلامالاردىڭ قاتىسۋىنا دا مٷمكٸندٸك اشىلار ەدٸ.
دەگەنمەن كيريلل پاۆلوۆتىڭ ايتۋىنشا, دەپۋتاتتار ۇسىنىپ وتىرعان ستراتەگييالىق سەرٸكتەستٸك سحەماسى بويىنشا قارجىنى باسقارۋ وڭايعا تٷسەدٸ ەرٸ ورتالىقتاردىڭ «جۇمىسى قايناپ جاتىر» دەگەندٸ كٶرسەتپەك. بيۋدجەتتٸڭ قارجىسىنا سالماقتى دٷنيە جاساۋ جٷيەسٸنە شەتتەن تٷسۋ مٷمكٸندٸگٸ كەمٸمەك.
- مەجٸلٸس دەپۋتاتتارى ٶز باستامالارىن ەشبٸر ساپامەن تيياناقتاماي وتىر. نە سالاماتتى ٶمٸر سالتىن ناسيحاتتاۋ ٶڭٸرلٸك ورتالىقتارىنىڭ جۇمىسى, نە سول تەندەرگە قاتىسىپ, بەسەكەلەستٸك كەزٸندە جەڭٸپ العانداردىڭ جۇمىسى سارالانبايدى. تاپسىرىس بەرۋ ەدٸسناماسىن قايتىپ قاراستىرايىق دەگەنگە ەشكٸم قولداۋ بٸلدٸرمەدٸ. تەك سالاماتتى ٶمٸر سالتىن ناسيحاتتاۋ تەندەرٸنە زاڭدى تۇلعالار قاتىسقان – دەنساۋلىق ساقتاۋ سۋبەكتٸلەرٸ ەمەس, باسقا ٶڭٸرلەردٸڭ تۇلعالارى تارتىلعان دەپ ۋەج ايتادى. مۇنىڭ بەرٸ لوگيكاعا قايشى كەلەدٸ. مەسەلە سالاماتتى ٶمٸر سالتىن ناسيحاتتاۋعا تٸرەلەدٸ, مەديتسينالىق قىزمەت كٶرسەتۋ ەمەس. ونىڭ ٷستٸنە تەرريتورييالىق پرينتسيپ تٸپتٸ ابسۋرد, ۇتىمدى تەجٸريبەنٸ ەلدٸڭ باسقا ٶڭٸرلەرٸنە تاراتۋ مٷمكٸندٸگٸن شەكتەيدٸ عوي, - دەپ سانايدى ول.
ونىڭ سٶزٸنە سٷيەنسەك, سالاماتتى ٶمٸر سالتىن ناسيحاتتاۋ تيٸمدٸلٸگٸ مەجٸلٸس دەپۋتاتتارىنا مٷلدە قىزىق ەمەس. الايدا بۇل قوعام بولىپ تالقىلاۋعا تيٸستٸ تاقىرىپ.
- دەپۋتاتتاردىڭ تاعى بٸر ۇسىنىسى – قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇلتتىق ورتالىعىنا ٶڭٸرلٸك ورتالىقتارىمەن مٷددەلەستٸكتٸ كٷشەيتۋدٸ تاپسىرۋ. سونىڭ ارقاسىندا سالاماتتى ٶمٸر سالتىن ناسيحاتتاۋ بويىنشا ٸس-شارالاردىڭ ساپاسىن ارتتىرىپ, كٶرسەتٸلگەن قىزمەتتٸ باقىلاۋدا ۇستاۋ مەن قاداعالاۋدى كٷشەيتٸپ, سول ٸس-شارالاردى ٶتكٸزۋ مەرزٸمٸن قاداعالاۋ, بيۋدجەت قارجىسىنىڭ تيٸمدٸ جۇمسالۋىن قاداعالاۋدى ارتتىرۋدى وسى ورتالىققا تاپسىرسا. بٸراق قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇلتتىق ورتالىعى مەن سالاماتتى ٶمٸر سالتىن ناسيحاتتاۋ ٶڭٸرلٸك ورتالىقتارىنىڭ جۇمىسىن سارالاساق, مىناداي فاكتٸنٸ بايقاۋعا بولادى: قدسۇو بەس جىل سايىن GATS زەرتتەۋٸن جٷرگٸزەدٸ – ەلدەگٸ تەمەكٸ شەگۋشٸلەر سانى قانشا بولدى, شەكپەيتٸندەردٸڭ احۋالى قانداي دەگەندەي. GATS بٸزدٸڭ ەلدە ەكٸ رەت جٷرگٸزٸلدٸ: 2014 جىلى, سوسىن بەس جىل كەيٸن 2019 جىلى. زەرتتەۋشٸلەردٸڭ جازعان ساراپتاماسىندا ەلدەگٸ تەمەكٸ شەگۋشٸلەر سانى اناۋ ايتارلىقتاي ٶزگەرمەگەن, 2014 جىلى 2,8 ملن بولسا, 2019 جىلى دا سول قالپى 2,8 ملن بولىپ قالعان. پايىزدىق ٷلەسٸ عانا ازدى-كٶپ كەمٸگەنٸن كٶرسەتەدٸ. ونىڭ ٶزٸ سول ارالىقتا قازاقستانعا كەلۋشٸلەر سانى كٶپ بولعاندىقتان دەيدٸ. 5 جىلدا ەشتەڭە ٶزگەرمەپتٸ, سوندا تەمەكٸ شەگۋشٸلەرمەن قالاي كٷرەسكەن? - دەپ ساۋال جولدايدى كيريلل پاۆلوۆ.
سول ورتالىقتاردىڭ جۇمىسىنا قاراساق, 2014 جىل مەن 2019 جىل اراسىندا ەلدەگٸ تەمەكٸ شەگۋشٸلەر سانى كەمٸگەنٸ بىلاي تۇرسىن, ەيەلدەر مەن بالالار اراسىندا ۆەيپكە قۇمارلىق ارتقانىن كٶرسەتەدٸ.
- سالاماتتى ٶمٸر سالتىن ناسيحاتتاۋ ٶڭٸرلٸك ورتالىقتارانىڭ ارتىندا «تەمەكٸ تٷتٸنٸنەن ازات قازاقستان ٷشٸن» كواليتسيياسى تۇر, ونىڭ باسشىسى جەميلە سادىقوۆا ورتالىق جۇمىسىن قاجەتتٸ باعىتقا بۇرادى-مىس. الايدا ول ٷنەمٸ دەمەۋشٸلەرٸنٸڭ اتىن جاسىرادى, ولاردىڭ ونىڭ الدىنا قويعان ماقسات-تالاپتارىن اتامايدى. دەگەنمەن, «تەمەكٸسٸز» قوعامدىق قورىنىڭ جىلدىق تابىسى 119,8 ملن تەڭگە, ال 2022 جىلى - 148,6 ملن تەڭگە, 2023 جىلى - 86 ملن تەڭگەنٸ قۇرايدى. بۇل قۇرىلىم – قوعامدىق ۇيىم, دەرٸگەرلەردٸڭ كەسٸبي بٸرلەستٸگٸ ەمەس, مەملەكەتتٸك ورگان ەمەس. ادام تٷسٸنبەيتٸن تەسٸلمەن بالاماسىز تٷردە سالاماتتى ٶمٸر سالتىن ناسيحاتتاۋ ٸسٸنە ٶزٸنٸڭ قىزمەتٸن جاپسىرىپ قويعان. قازاقستانداعى بٷكٸل 22 سالاماتتى ٶمٸر سالتىن ناسيحاتتاۋ ٶڭٸرلٸك ورتالىق اتالمىش «كواليتسييانىڭ» قۇرىلىمىنا كٸرەدٸ. سادىقوۆانىڭ باسقارۋىمەن ەلدەگٸ تەمەكٸ شەگۋشٸلەرمەن كٷرەستٸ باقىلايدى ەكەن. وسى سحەمانىڭ اياسىندا بەرٸ جەرگٸلٸكتٸ بيۋدجەتتەن مەملەكەتتٸك قارجىنى الادى. سوڭعى كەزدەرٸ سول قارجىعا قول جەتكٸزۋدٸ تەندەر سيياقتى ىڭعايسىز تەسٸلمەن قيىنداتىپ تاستادى. سوندىقتان سونى مەجٸلٸس دەپۋتاتتارى الىپ تاستاماقشى. بٷكٸل بيلٸكتٸ قايتىپ بٸر ادامنىڭ قولىنا ۇسىنباق. مٸنە, مەملەكەت وسى مەسەلەنٸ ىجداھاتتىلىقپەن تەكسەرۋٸ تيٸس, - دەيدٸ كيريلل پاۆلوۆ.
