«شاڭىراق» فيلمٸن العاش كٶرگەنٸم ەلٸ ەسٸمدە. قاتتى ەسەر ەتكەنٸ سونشالىق, قايتالاپ بٸرنەشە رەت كٶرگەنمٸن. وندا ەرينە, فيلم رەجيسسەرٸنٸڭ كٸم ەكەنٸنە نازار اۋدارعانىم جوق. باس كەيٸپكەر ەرلان مەن مايرانىڭ اراسىنداعى سەتسٸز ماحاببات قاتتى وپىق جەگٸزٸپ ەدٸ. باسىنا تٷسكەن جالانى ناعىز ازاماتشا كٶتەرٸپ, ٶز ماحابباتى ٷشٸن كٷرەسكەن ەرلاننىڭ وبرازى قايران قالدىرعان. نەگٸزٸ, مايرانىڭ دا ەش كٸنەسٸ جوق-تى. بار پەلە ونىڭ ناعاشىسى مەن شەشەسٸنەن ەدٸ. ونى سوتتاتقان دا سولار بولاتىن. مايرا بولسا ٶز ماحابباتى ٷشٸن كٷرەسە المادى. دۇرىسى – شەشەسٸنٸڭ ايتقانىنان اسا المادى. ال ەرلان تەمٸر توردىڭ ار جاعىنان بٸر-اق شىقتى. اقىر سوڭىندا ەرلان جازاسىن ٶتەپ, تۋعان جەرٸنە ورالىپ, جاڭا ٶمٸر باستادى. كەشٸگٸپ بولسا دا ادالدىق پەن ەدٸلدٸك بەرٸبٸر سالتانات قۇردى. ەرلانعا دەگەن ماحابباتىن جٷرەگٸندە ساقتاعان مايرا ٶزٸن-ٶزٸ مەرت قىلدى. ادامداردىڭ بٸر-بٸرٸنە دەگەن سٷيٸسپەنشٸلٸگٸنٸڭ ايعاعى ماحاببات پەن سەنٸم ەكەنٸن كينو سەتتٸ الىپ شىققان.
«شاڭىراق» فيلمٸن كٶرگەننەن كەيٸن اتاقتى رەجيسسەر سۇلتان قوجىقوۆ: «ەدٸگە, سەن بٸزدٸڭ ارمانىمىزدى ورىندادىڭ» دەگەن ەكەن. بۇل ەدٸل ەرٸ ناقتى باعا ەدٸ. اقيقات جوق جەردە ەشتەڭەنٸڭ دە مەنٸنٸڭ جوق ەكەنٸن جاس رەجيسسەر كينوداعى العاشقى قادامىمەن-اق دەلەلدەگەن بولاتىن. بٸراق ٶز ٶمٸرٸ قاسٸرەت پەن قايعىعا تولى بولاتىنىن ول كەزدە قايدان بٸلسٸن. ەڭگٸمەمٸزگە ارقاۋ بولعالى وتىرعان كەيٸپكەرٸمٸز – رەجيسسەر ەدٸگە بولىسباەۆ.
[caption id="attachment_16939" align="alignright" width="405"]
ەلقيسسا! ەۋەلگٸ ەڭگٸمەنٸ باستاماس بۇرىن سەل شەگٸنٸس جاساۋعا تۋرا كەلٸپ تۇر...
2011 جىلدىڭ قاراشاسى. تٷس مەزگٸلٸ بولاتىن. اقىن ەمٸرحان بالقىبەك قوڭىراۋلاتتى.
– تاكسيمەن بارا جاتىرمىن, كٷتٸپ ال, – دەدٸ. ار جاعى تٷسٸنٸكتٸ ەدٸ. العى شەپكە اتتانار جاۋىنگەردەي سەرگەك, شالت قيمىلدايتىن ەمٸرحان اعامنىڭ ەكپٸنٸ قاتتى. «بٶبەك» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق, بٸلٸم بەرۋ جەنە ساۋىقتىرۋ ورتالىعى اي سايىن مەكتەپ وقۋشىلارى اراسىندا تٷرلٸ-تٷرلٸ بايقاۋلار ۇيىمداستىراتىن. ەمٸرحان بالقىبەك سول بايقاۋلاردىڭ تۇراقتى ەدٸلقازىلارىنىڭ بٸرٸ ەدٸ. باسشىلىق تا ەبەكەڭنٸڭ بٸلٸم-بٸلٸگٸن ەسكەرٸپ, قوماقتى قالاماقى تاعايىنداپ, وبلىستاردان كەلگەن وقۋشىلارعا تەۋەلسٸزدٸك جىلدارداعى ەدەبيەت تۋرالى شەبەرلٸك سىنىپتارىن ٶتكٸزٸپ تۇرۋعا كەلٸسٸمشارت جاساسقان. كەزەكتٸ قالاماقىسىن الۋعا كەلگەن بەتٸ ەدٸ. كاسساعا ەرتٸپ باردىم. شارۋا رەتكە كەلدٸ. ەبەكەڭ جاس بالاشا قولدى-اياققا تۇرمايدى. ۇشىپ كەتەتٸندەي اسىعىس. «ايالداساڭىزشى, كابينەتكە جٷرٸڭٸز, شاي ٸشەيٸك», – دەگەن ٶتٸنٸشٸمە ەلەڭ ەتپەدٸ. شىلىمىن قايتا-قايتا سورعىشتاپ!
– تەز جينال, مەن سەنٸ ۇلى قازاقپەن تانىستىرامىن, – دەدٸ.
– جۇمىس قوي, – دەپ ەدٸم.
– تاستا جۇمىستى, ەشتەڭە ەتپەيدٸ, ەسەسٸنە ۇلى قازاقپەن تانىساسىڭ, – دەدٸ.
– ول كٸم? – دەدٸم تاعاتىم تاۋسىلىپ.
– «شاڭىراق» فيلمٸن كٶرٸپ پە ەدٸڭ?
– يە, كٶرگەنمٸن!
– سول كينونىڭ رەجيسسەرٸ – ەدٸگە بولىسباەۆ دەگەن ۇلى قازاق. بولات جەتەكباي
ەكەۋٸ «قازاقفيلمدە» كٷتٸپ وتىر. مەن اقشاعا كەلدٸم. تەز جينال, – دەدٸ بۇيىرا سٶيلەپ. تاكسيمەن جەتٸپ باردىق. بۇلىڭ كٶشەگە ورنالاسقان جۇپىنى كافە ەكەن. كٶك تٷتٸننٸڭ اراسىندا وتىرعان ەدٸگە بولىسباەۆ پەن بولات جەتەكباەۆقا بٸز بارىپ قوسىلدىق. سان قايتالاپ كٶرگەن «شاڭىراق» فيلمٸنٸڭ رەجيسسەرٸن دەل وسىنداي جاعدايدا كٶرەمٸن, تانىسامىن دەپ ويلاپپىن با? ەبدەن شارشاعانى كٶرٸنٸپ تۇر. مۇڭعا تولى جانارى مٷسەپٸر كٷيگە تٷسكەنٸن كٸم-كٸمگە بولسا دا تەز ۇقتىراتىنداي. تەسٸلٸپ قاراعاندا كٶزٸ ٶڭمەنٸڭنەن ٶتەدٸ. كيٸمٸ دە جۇپىنى, قاتتى قىزىپ الىپتى. بارىلداعان داۋىسىمەن «بالقاديشانى» وزانداتادى. شىنىمدى ايتسام, ونى كٶرگەنٸمە ٶكٸندٸم. كٶڭٸلٸم ساپ باسىلدى. كەتٸپ قالۋعا وقتالسام دا, كەتە المادىم. بٸر كەزدە الدىنداعى شايتان سۋىن كەڭٸردەگٸنە جٷگٸرتتٸ دە: «بالا كەزدەگٸ ارمانىم ەنشٸ بولۋ ەدٸ. كونسەرۆاتورييادا وقۋدى ارماندايتىنمىن. ارمانىم بولعان كونسەرۆاتوريياعا دا كەلدٸم. مەسكەۋدەن كەلگەن پروفەسسور سوكولوۆ تالاپكەرلەردٸ قابىلداپ جاتىر ەكەن. مەنٸڭ جاسىمدى سۇرادى دا, بٸر جىلدان كەيٸن كەل, ەلٸ جاسسىڭ. داۋىسىڭ ٶزگەرۋٸ مٷمكٸن دەدٸ, سودان قارا جۇمىسقا جەگٸلدٸم. ەنشٸ بولۋ ارمانىم دا دالادا قالدى», – دەدٸ ٶتكەن ٶمٸرٸنە بارلاۋ جاساعانداي مۇڭايا سٶيلەپ. «مەنٸڭ ەكەم كونسەرۆاتورييادا وقىعان. ماماندىعى بويىنشا ەرتٸس بولۋ كەرەك ەدٸ. بٸراق, ٶزٸ شوپىر بولۋدى قالادى». «ال مەن رەجيسسەر بولدىم. مەندەي رەجيسسەر كٶپ ەمەس. مەنٸ تٸرشٸلٸگٸمدە پايدالانىپ كينو تٷسٸرٸپ قالۋ كەرەك. مەنٸ قازٸر «بومج» دەپ «قازاقفيلم» قاشادى. ماڭىنا دا جولاتپايدى. مەن جاي جٷرگەنٸم جوق. قازٸردٸڭ ٶزٸندە بٸرنەشە ستسەنارييلەرٸم بار. «قازاقفيلمنەن» باسقا ستۋدييالار شاقىرسا بارامىن», – دەدٸ. تۇراقتى مەكەن-جايى جوق «قاڭعىباس» اتانىپ جٷرگەن ادامنىڭ «ستسەنارييلەرٸم بار» دەگەن سٶزٸنە سەنبەدٸم. بٸراق ەلٸ دە بولسا وتباسىمەن قوسىلىپ, تاتۋ-تەتتٸ عۇمىر كەشكٸسٸ كەلەتٸنٸ انىق بايقالادى. «ەكەڭ جىندى بولسا بايلاپ باق» دەگەن حالىق ەمەس پە ەدٸك? بٷگٸنگٸ ۇسقىنسىز كٷيٸنە جيٸركەنە قاراپ, ات-تونىمىزدى الا قاشۋىمىز ادامدىققا, يماندىلىققا جاتا ما? سول ەكەنٸڭ قانىنان جارالعان پەرزەنتتەرٸنٸڭ اسقار تاۋلارىنان تەرٸس اينالعانى كٸمنٸڭ دە بولسا كٶڭٸلٸندە ٷرەي تۋدىرارى كٷمەنسٸز. كاپيتاليستٸك قوعامدا ادامعا ادام قاسقىرشا قارايدى دەگەن تەگٸ راسقا اينالعانى ما?..
[caption id="attachment_16938" align="alignright" width="377"]
***
شەڭبەرگە سىيماي وتىرعان بٸزگە داياشىلار كٶپ ەسكەرتۋ جاسادى. رەجيسسەردٸڭ «ەنٸنەن» بەرٸ مەزٸ بولعان سيياقتى. ونى بٸز دە سابىرعا شاقىرا المادىق. ەمٸرحان دوسىن قالجىڭمەن قاجاپ وتىرعان بولات جەتەكباەۆ بٸر كەزدە ماعان بۇرىلىپ: «قازٸر بەرٸمٸز سۇلتان قوجىقوۆتىڭ اسىنا بارامىز», – دەدٸ. ازار دا بەزەر بوپ بارمايمىن دەگەنٸمە كٶنبەدٸ. ونىڭ ٷستٸنە ەمٸرحان اعا دا بٸراز جەرگە بارىپ قالدى, كٷن سۋىق. جەر كٶكتايعاق مۇز. نە بولسا دا قاستارىندا جٷرٸپ, ٷيلەرٸنە جەتكٸزٸپ سالايىن دەپ شەشتٸم. قاتەلەسپەسەم, «سۇلتان» مەيرامحاناسى. شاقىرىلعان قوناقتاي ەلدەن بۇرىن بارىپ الىپپىز. بۇل كەشتٸڭ شىن مەنٸندەگٸ قوناعى – بولات جەتەكباەۆ. سەبەبٸ, «قازاقفيلمدە» قىزمەت ٸستەيدٸ. قاراۋىلعا اسقا كەلگەنٸمٸزدٸ ايتىپ ٸشكە كٸردٸك. ٷشەۋٸ ٷش جاققا تارتادى. اقىرى, شىلىم تارتاتىن بولىپ تىسقا شىقتىق. قالت-قۇلت ەتٸپ جٷرگەن ەدٸگە بولىسباەۆ ەسٸكتەن اتتاي بەرە شالقاسىنان قۇلادى. ونسىز دا بەرەكەسٸ كەتٸپ, ەرەڭ جٷرگەن رەجيسسەردٸڭ مازاسى قاشتى. بۇل ورتاعا وتىرۋعا ىقىلاسى جوق ەكەنٸن ەۋ باستا-اق بايقاعانمىن. مەن قوسىلماي تۇرعاندا ٷشەۋٸ بٸرگە كەلۋگە ۋاعدالاسقان ەكەن, ايتۋلارىنا قاراعاندا. بٸر كەزدە ەدٸگە اعاي بٸزدٸ اداستىرىپ كەتتٸ. قولدىڭ باسىنداي كٸشكەنە قارا تەلەفونىن قالتاسىنان الىپ: «نٶمٸرٸمدٸ جازىپ ال, حابارلاس, سۇحبات بەرەمٸن», – دەگەن. قانشاما رەت حابارلاستىم. ٶشٸرۋلٸ بولدى... مەن ٸشكە كٸرمەدٸم. سىرتتا ەمٸرحان اعانى كٷتتٸم.
ارادا بٸراز كٷن ٶتكەن سوڭ ەمٸرحان اعا سول كەش تۋرالى ٶزٸ ايتتى. بٸراق ٷيٸنە قالاي بارعانى ەسٸندە جوق ەكەن. حالىق ەرتٸسٸ دوسحان جولجاقسىنوۆ: «ەمٸرحان, مەن ەرتٸسپٸن بە دەپ جٷرسەم, سەن مەنەن ٶتكەن ەرتٸس ەكەنسٸڭ عوي», – دەپ, كٷلدٸ دەدٸ. مەن دە كٷلدٸم...
***
ەدٸگە بولىسباەۆ – قاتارداعى كٶپ پەندەنٸڭ بٸرٸ ەمەس-تۇعىن. مول تالانتىن كەمەلٸنە كەلگەن تۇستا سارقىپ پايدالانا المادى. 100-گە جۋىق قىسقامەتراجدى فيلمدەرٸن بىلاي قويعاندا, قازاق كينوسىنا جاڭا لەپ ەكەلگەن «شاڭىراق», «ۇلتۋعان» سىندى كٶركەم فيلمدەرٸ ارقىلى كەسٸبي بٸلٸكتٸلٸگٸن كٶرسەتٸپ, جۇرت ەسٸندە قالعان ەدٸ. جازۋشى سايىن مۇراتبەكوۆتٸڭ «كٷسەن-كٷسەكە» ەڭگٸمەسٸنٸڭ جەلٸسٸ بويىنشا تٷسٸرگەن قىسقامەتراجدى كٶركەم فيلمٸ توسىندىعىمەن كٶرەرمەندەر كٶڭٸلٸنەن شىعىپ, تىڭ بەلەسكە كٶتەرٸپ ەدٸ رەجيسسەردٸ. ال بٷگٸنگٸ كٶرگەن كٷنٸ مىناۋ. قاڭعىباستار قاتارىندا. كٸم كٸنەلٸ? بٸراق ونىڭ وسىنداي جولعا تٷسۋٸنە كينوعا دەگەن ٷلكەن ماحاببات بولسا كەرەك. جۋرناليست نازىم قىدىربايقىزىنا بەرگەن سۇحباتىندا: «وتباسىممەن اجىراسۋعا اقشا سەبەپ بولدى. ول كەزدە نەسيە دەگەن بار بولاتىن. ٷيٸمدٸ نەسيە الۋ ٷشٸن كەپٸلگە قويىپ جاڭا جۇمىس باستايمىن دەپ ويلاعانمىن. بٸراق سەتٸ تٷسپەي وسىلاي قۇلدىراپ كەتتٸم. پەتەرٸمدٸ الىپ قويدى. اللاعا شٷكٸرشٸلٸك ەتەم, ول كەزدە بالالارىم ٶزٸمەن-ٶزٸ بولىپ ەسەيٸپ كەتكەن. سودان بەس جىل پەتەر جالداپ تۇردىق. ول كەزدە مەنٸڭ جالاقىم كٶڭٸلگە قونىمدى, جاقسى ەدٸ. كەيٸن جالاقىنى تاعى ٶسٸرەم دەپ جٷرٸپ, جۇمىستان ايىرىلىپ قالدىم. سودان, ەيەلٸم بۇل قيىندىقتى كٶتەرە الماي, ەكەۋمٸز ايىرىلىسىپ كەتتٸك», – دەيدٸ رەجيسسەر. تٸپتٸ, كٶپقاباتتى ٷيلەردٸڭ جەرتٶلەسٸن پانالاعان. اعايىن-تۋىس, دوس-جاراننان الىستاپ كەتكەن سوڭ, شايتان سۋدىڭ كٷرمەۋٸنە جٸپسٸز بايلانىپ قالعان. سول كەزدە ونىڭ تالانتىن ەسكەرٸپ, قولداعان ادام بولسا ايانىشتى كٷيگە تٷسپەس پە ەدٸ, كٸم بٸلسٸن? باسقا تٷسكەن قيىندىق, الپىستى القىمداعان شاعىندا بورداي ٷگٸپ, باقىتسىزدىققا الىپ كەلدٸ. بەرٸنەن دە, اياۋلى جارى, باۋىرىنان ٶرگەن ٷش بٸردەي بالاسى تەرٸس اينالعانى جانىنا قاتتى باتتى. سەرگەلدەڭمەن جٷرٸپ ەلەۋمەتتٸك بەيٸمدەۋ ورتالىعىنا 4 رەت تٷسكەن. قاقاعان قىستا ٷسٸپ ٶلٸپ قالا جازداعان رەجيسسەردٸ ورتالىق قىزمەتكەرلەرٸ ٶز قامقورلىقتارىنا العان. جەكە كۋەلٸگٸن دە جاساتىپ بەرگەن. ارادا ەكٸ جىل ٶتسە دە, بولىسباەۆتى ەشكٸم ٸزدەپ كەلمەگەن. اقىرى, قاڭعىپ جٷرٸپ دٷنيەدەن وزدى. ونىڭ ٶمٸردەن ٶتكەنٸن بالالارى, تٸپتٸ, تۋىسقاندارى دا بٸلمەگەن. الماتىنىڭ ٸرگەسٸندەگٸ بورالداي قورىمىنا بەلگٸسٸز ادام بولىپ جەرلەنگەن. 31 تەلەارنا «ايتىلماعان ەڭگٸمە» باعدارلاماسىندا مەسەلە كٶتەرگەننەن كەيٸن بارىپ, رەجيسسەر ەركٸن راقىشەۆ باس بولىپ جانازاسىن شىعارىپ, جەر قوينىنا تاپسىرعان.
ٶكٸنٸشكە قاراي, ادامگەرشٸلٸك قۇندىلىقتار اقشانىڭ كٶلەڭكەسٸندە قالىپ, ار, اتاق-مانساپتىڭ بوساعاسىندا شٸرۋگە اينالدى. ٶزٸمشٸلدٸك, نەمقۇرايلىلىق جەلكەمٸزگە ەبدەن مٸنٸپ العان سيياقتى. ەگەر رۋحىمىز ٶر, جٸگەرٸمٸز مىقتى بولعاندا ەدٸگەدەي ەرٸمٸز قاڭعىباس اتانىپ, ايدالادا كٶز جۇمار ما ەدٸ?
***
ۇلى جازۋشى ف. دوستوەۆسكييدٸڭ «قىلمىس پەن جازا» رومانىنىڭ نەگٸزٸندە تٷسٸرٸلگەن رەجيسسەر-ستسەناريست دارٸجان ٶمٸرباەۆتىڭ «ستۋدەنت» فيلمٸندە ەدٸگە بولىسباەۆ اقىننىڭ رٶلٸن سومدايدى. ول اتالمىش فيلمگە اكتەرلٸك قىرى باسىم بولعاندىعى ٷشٸن ەمەس, ٶمٸردەگٸ بەينەسٸ جاقىن بولعاندىقتان تاڭداپ الىنعانداي ويعا قالاسىڭ. بۇل كينونىڭ ستسەنارييٸ بٷگٸنگٸ قوعامىمىزدىڭ بەت-بەينەسٸنە قاراي نەگٸزدەلگەن. بٸراق اقىن رٶلٸن سومداعان كٸشكەنە ەپيزود سەتتٸ شىققان دەپ ايتا المايمىز. تۋا بٸتتٸ رەجيسسەر عوي, اكتەر ەمەس. سول كينودا ول اقىن رٶلٸندە تٶمەندەگٸ ٶلەڭدٸ وقيدى.
كٶبەيٸپ بارا جاتىر سەتسٸز ادىم,
مەن نەگە ەرەجەنٸ كٶپ بۇزامىن.
تالىقسىپ, تالاۋلاعان جٷرەگٸمدٸ,
تاڭ اتا ەرەڭ ٷيگە جاتقىزامىن.
مەن نەگە سەنبەيتٸنگە كٶپ سەنەمٸن,
ٶمٸردە نە بولدى ەكەن كٶكسەگەنٸم.
سەنٸمسٸزگە مەن نەگە سىرىمدى اشىپ,
ۇقتىرام دەپ ەۋرە بوپ ٶكشەلەدٸم.
دەسەم دە ادامداردى بٶلمەدٸم مەن,
ادالدىق جولداس ەدٸ جٶرگەگٸمنەن.
مەن ٶلسەم دە, ادالدىق, سەن ٶلمەشٸ,
ەشتەڭە ٶزگەرمەس مەن ٶلگەننەن.
يە, ادالدىق ەشقاشان ٶلمەيدٸ... بۇل جىر ٶنەر ٷشٸن وتقا كٷيگەن ەدٸگە بولىسباەۆتىڭ جانايقايى ٸسپەتتٸ. جاقسىلاردىڭ, تالانتتاردىڭ ەڭبەگٸ كەشٸگٸپ بولسا دا ٶز باعاسىن الادى. ەرينە, سالعىرتتىقتان قۇتىلا الساق قانا.
ەرعالي باقاش, اقىن
