بٷگٸن الماتىدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸنٸڭ جانىنداعى قازاقستاننىڭ ستراتەگييالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى (قسزي) «قسزي GPS: GYLYM. PIKIR. SAYASAT» ۇلتتىق ساراپتامالىق الاڭىنىڭ وتىرىسىن ٶتكٸزدٸ. وتىرىس قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيياسىنىڭ 30 جىلدىعىنا ارنالدى.
ٸس-شارا بارىسىندا اتا زاڭنىڭ ەلدٸڭ ساياسي جاڭعىرۋىنداعى جەنە دەموكراتييالىق ينستيتۋتتاردى نىعايتۋداعى ماڭىزى تالقىلاندى. ەسٸرەسە 2022 جىلعى كونستيتۋتسييالىق رەفورماعا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. ونىڭ نەتيجەسٸندە كونستيتۋتسييانىڭ ٷشتەن بٸرٸ جاڭارتىلىپ, پارلامەنت پەن مەسليحاتتاردىڭ ٶكٸلەتتٸكتەرٸ كەڭەيتٸلدٸ, كونستيتۋتسييالىق سوت قۇرىلدى, سونداي-اق پرەزيدەنت ٶكٸلەتتٸگٸ بٸر مەرزٸممەن شەكتەلدٸ. بۇل ٶزگەرٸستەر قازاقستاندىق مەملەكەتتٸلٸكتٸڭ جەنە ساياسي جٷيەنٸڭ دامۋىنىڭ ماڭىزدى بەلەسٸ بولدى.
شارا بارىسىندا قسزي ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى الۋا جولدىبالينا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ جانىنداعى قازاقستاننىڭ ستراتەگييالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى اعىمداعى جىلدىڭ 11 شٸلدەسٸ مەن 12 تامىزى ارالىعىندا حالىق اراسىندا جٷرگٸزٸلگەن جاپپاي ساۋالناما نەتيجەلەرٸن جارييا ەتتٸ. ساۋالناماعا 17 وبلىس پەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالار – استانا, الماتى جەنە شىمكەنت قالالارىنان 18 جاستان اسقان رەسپوندەنتتەر قاتىستى. ٸرٸكتەۋ كٶلەمٸ 8000 رەسپوندەنتتٸ قۇرايدى.
ەلەۋمەتتانۋلىق ساۋالناماعا سەيكەس رەسپوندەنتتەردٸڭ 76,3 پايىزى ەلٸمٸزدٸڭ كونستيتۋتسيياسىنىڭ مازمۇنىمەن جەنە نەگٸزگٸ ەرەجەلەرٸمەن تانىس. جاس ەرەكشەلٸگٸنە قاراي جاستار كونستيتۋتسييانىڭ مازمۇنىنان كٶبٸرەك حاباردار ەكەنٸن ايتا كەتكەن جٶن. وسىلايشا, 18-29 جاس ارالىعىنداعى رەسپوندەنتتەردٸڭ 79,1%-ى كونستيتۋتسييانى جاقسى بٸلەدٸ/وقىدى نەمەسە جالپى تٷسٸنٸككە يە. ودان كەيٸنگٸ توپتاردا كٶرسەتكٸش كەلەسٸدەي: 30-45 جاس (77,5%) جەنە 46-60 جاس (74,9%). 61 جاستان جوعارى (72,5%) ەگدە جاس توبىندا كٶرسەتكٸش سالىستىرمالى تٷردە تٶمەن.
ساۋالناما نەتيجەلەرٸ قازاقستاندىقتاردىڭ ساياسي ٶزگەرٸستەر مەن رەفورمالاردى جٸتٸ باقىلايتىنىن كٶرسەتتٸ. ازاماتتار ولاردى زاڭ ٷستەمدٸگٸن نىعايتۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادامدار رەتٸندە قابىلدايدى. 2022 جىلعى كونستيتۋتسييالىق ٶزگەرٸستەر قوعام ٷشٸن ماڭىزدى بولدى, بۇل ازاماتتاردىڭ وسى رەفورمالاردىڭ نەگٸزگٸ نەتيجەلەرٸ تۋرالى حاباردار بولۋىنىڭ جوعارى دەڭگەيٸمەن راستالادى. وسىلايشا, ۇسىنىلعان 15 باستامانىڭ ٸشٸندە قازاقستاندىقتار ٷشٸن ەڭ ماڭىزدى ٷشتٸككە مىنالار كٸردٸ:
- پرەزيدەنتتٸك ٶكٸلەتتٸكتٸ بٸر رەتتٸك 7 جىلعا ٶزگەرتۋ – 34,7%.
- جەر, ونىڭ قويناۋى جەنە باسقا دا تابيعي رەسۋرستار حالىقتىڭ ايرىقشا مەنشiگi دەگەن نورمانىڭ بەكٸتٸلۋٸ – 27,8%.
- كونستيتۋتسييالىق سوتتى قۇرۋ – 23,9%.
رەسپوندەنتتەر كەلەسٸدەي نورمالاردى دا ەسكە الدى:
- مەجٸلٸستٸڭ سانىن 98 دەپۋتاتقا دەيٸن قىسقارتۋ (14,6%),
- ٶلٸم جازاسىن تولىعىمەن الىپ تاستاۋ (13,4%),
- پرەزيدەنتكە, كونستيتۋتسييالىق سوتتىڭ تٶراعالارى مەن مٷشەلەرٸنە, ورتالىق سايلاۋ كوميسسيياسىنا, جوعارعى ەسەپ پالاتاسىنا ساياسي پارتييالارعا مٷشەلٸككە شەكتەۋلەر ەنگٸزۋ (13%);
- ادام قۇقىقتارى جٶنٸندەگٸ ۋەكٸلگە كونستيتۋتسييالىق مەرتەبە بەرۋ (10,3%),
- پارلامەنت مەجٸلٸسٸنٸڭ ٶكٸلەتتٸگٸ مەن مەرتەبەسٸن كٷشەيتۋ (9,7%)
- پارتييالىق تٸزٸمدەرگە جەنە مانداتتاردى بٶلۋ كەزٸندە ەيەلدەرگە, جاستارعا جەنە مٷگەدەكتەرگە 30% كۆوتا ەنگٸزۋ (9,5%).
وسى باستامالاردى ٸس جٷزٸندە ٸسكە اسىرۋ تۇرعىسىندا «ۇلتتىق قور – بالالارعا» باعدارلاماسىن اتاپ ٶتكەن جٶن, وعان سەيكەس ۇلتتىق قوردىڭ جىلدىق ينۆەستيتسييالىق كٸرٸسٸنٸڭ 50%-ى 18 جاسقا دەيٸنگٸ بالالاردىڭ جيناق شوتتارىنا اۋدارىلادى. بۇل ۇلتتىق باعدارلاما «ەدٸلەتتٸ قازاقستان» قاعيداتتارىنا سەيكەس تابيعي رەسۋرستاردان تٷسەتٸن تابىستى قايتا بٶلۋ ارقىلى ٶسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ تۇراقتى بولاشاعىن نىعايتۋعا جەنە قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان.
جالپى, زەرتتەۋ نەتيجەلەرٸ ازاماتتاردىڭ جوعارى حاباردار بولۋىن دا, 2022 جىلعى كونستيتۋتسييالىق ٶزگەرٸستەردٸ قوعامنىڭ ماقۇلداعانىن كٶرسەتەدٸ.
ٷش جىلدان كەيٸن ازاماتتار كونستيتۋتسييالىق رەفورمالاردىڭ ماڭىزدىلىعىن جەنە ولاردىڭ كٷندەلٸكتٸ ٶمٸرٸندەگٸ وڭ ەسەرٸن اتاپ ٶتەدٸ. سونىڭ نەتيجەسٸندە ەلٸمٸزدە جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان رەفورمالار قازاقستاندىقتاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ ٷشٸن جوعارى قۇندىلىققا يە. جٷزەگە اسىرىلىپ جاتقان رەفورمالار «حالىق ٷنٸنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» قاعيداسىنىڭ تيٸمدٸلٸگٸن كٶرسەتە وتىرىپ, حالىقتىڭ بٷگٸنگٸ سۇرانىسىنا جاۋاپ بەرەدٸ.
قاتىسۋشىلار رەفورمالاردىڭ تابىستى جٷزەگە اسۋى قوعامنىڭ كەڭ قولداۋى مەن ولاردىڭ مەنٸن دۇرىس تٷسٸنۋسٸز مٷمكٸن ەمەستٸگٸن اتاپ ٶتتٸ. وسى ورايدا قۇقىقتىق مەدەنيەتتٸ قالىپتاستىرۋ جەنە كونستيتۋتسييانى مەملەكەتتٸك قۇرىلىمنىڭ نەگٸزٸ ەرٸ ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ كەپٸلٸ رەتٸندە كەڭٸنەن ناسيحاتتاۋ باستى باسىمدىق رەتٸندە بەلگٸلەندٸ.
قسزي GPS جۇمىسىنا قر پرەزيدەنتٸنٸڭ جانىنداعى مەملەكەتتٸك باسقارۋ اكادەميياسىنىڭ الماتى قالاسىنداعى فيليالىنىڭ ديرەكتورى اينۇر يدريسوۆا, قر عجبم عك فيلوسوفييا, ساياساتتانۋ جەنە دٸنتانۋ ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ەرمەك توقتاروۆ, قر ۇعا بٸلٸم جەنە قوعامدىق دامۋ عىلىمدارى ورتالىعىنىڭ جەتەكشٸسٸ جەڭٸسبەك تٶلەن جەنە باسقا دا ساراپشىلار قاتىستى.
وتىرىستا كونستيتۋتسييانىڭ رٶلٸن نىعايتۋ, ونىڭ قاعيداتتارىن تالقىلاۋعا ازاماتتاردىڭ قاتىسۋىن كەڭەيتۋ جەنە بۇل قۇندىلىقتاردى كٷندەلٸكتٸ ٶمٸرگە سٸڭٸرۋ – ەلدەگٸ دەموكراتييانى ورنىقتى دامىتۋدىڭ باستى شارتتارى ەكەنٸ اتاپ ٶتٸلدٸ.
