ٶزٸن-ٶزٸ تاۋىسقان جٷيە
بٸزدٸڭشە, كەڭەستٸك جٷيەنٸ سىرتتان جاۋ كەلٸپ قۇلاتقان جوق. بۇل جٷيە ٶزٸن-ٶزٸ جەگٸدەي جەپ, تاۋىسقاننان كەيٸن جەر بەتٸنەن جويىلدى.
وداقتىڭ وماقاسا قۇلاعانى ٷشٸن گورباچيوۆتٸ كٸنەلاۋدىڭ تٷك تە قاجەتٸ جوق. ٶيتكەنٸ كەڭەستٸك جٷيە ٶزٸمەن قويماي, قاراپايىم حالىقتى دەگراداتسيياعا ۇشىراتىپ, ميلليونداعان حالىقتى ۇلتتىق تامىرىنان ايىردى.
ال ادامي قۇندىلىقتاردى اياقاستى ەتكەن جٷيەنٸڭ ٶسٸپ, ٶركەندەگەنٸن ادامزات تاريحىندا ەشكٸم كٶرگەن دە, ەستٸگەن دە ەمەس.
كەڭەستٸك جٷيەنٸ اڭسامايمىن!
تاياۋدا سوزاق اۋدانىندا تۇراتىن ەلتاي قۇدامىز قىدىرىپ كەلٸپ, بٸراز ەڭگٸمەلەستٸك. قۇدامىز كەڭەس زامانىندا ات جالىن تارتىپ, ەڭبەك ەتكەن ادام. اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىنىڭ تٸلٸن جەتٸك بٸلەتٸن, بٸلٸكتٸ مەحانيزاتور بولعان. كەڭەستٸك جٷيەنٸ بٸر ماقتاسا, وسى كٸسٸ ماقتايتىن شىعار دەپ ويلاعام.
– قۇدەكە, قازٸرگٸ زاماننىڭ قيىنشىلىعى قوس ٶكپەدەن قىسقاندا ارامىزدا كەڭەس ٶكٸمەتٸن اڭسايتىندار بوي كٶرسەتٸپ جاتادى. سانالى عۇمىرىڭىز كەڭەس زامانىندا ٶتتٸ عوي. سول بٸر جٷيەنٸ سٸز دە اڭسامايسىز با?
يە, كەڭەس ٶكٸمەتٸ كەزٸندە اشتان قالدىرمايتىن. قازٸرگٸ زامانمەن سالىستىرعاندا بار ارتىقشىلىعى سول بولعان شىعار. قازٸر دە ەشكٸم اشتان قاتىپ, كٶشتەن قالىپ جاتقان جوق قوي. قازٸر ەڭبەك ەتكەن ادام تٷبٸ ەڭبەگٸنٸڭ زەينەتٸن كٶرەتٸن زامان تۋدى. بٸراز قيىنشىلىقتار بار... ونى جەڭە بٸلۋ كەرەك.
بٷگٸندە ەڭبەك ەتكەن ادامنىڭ جولىنا ەشكٸم كەسە-كٶلدەنەڭ تۇرمايدى.
ال كەڭەس زامانىندا قانشا ەڭبەكتەنسەڭ دە, بار مەسەلەنٸ تامىر-تانىستىق شەشەتٸن. ەگەر تازا ەڭبەكپەن ۇشپاققا شىققان ادام بولسا, مەن بولۋىم كەرەك ەدٸ. بٸراق اۋىلدىڭ اتقامٸنەرلەرٸ تۋعان-تۋىستارىن, تانىستارىن جوعارىلاتىپ, اتاقتى دا, سىيلىقتى دا ٶزارا بٶلٸستٸ, – دەدٸ ەلتاي قۇدام.
– قۇدا بالا, قىزىق ەڭگٸمەنٸڭ شەتٸن شىعاردىڭ. مەن ساعان بٸر وقيعانى ەڭگٸمەلەپ بەرەيٸن. مەنٸڭ باسىمداعى جاعداي كەڭەس زامانىنداعى تالاي ەڭبەك ادامىنىڭ باسىنان ٶتتٸ دەسەڭ بولادى. سودان كەيٸن كەڭەس زامانىن قيماستىقپەن ەسكە الۋدىڭ قانشالىقتى قاۋٸپتٸ ەكەنٸن ٶزٸڭ تارازىلاپ الارسىڭ, – دەپ قۇدام ەڭگٸمەسٸن باستادى.
«قىزىل ديرەكتور» ەڭبەگٸمدٸ قالاي جەدٸ?
بٸر جىلدارى, ياعني كەڭەس زامانىندا بٸزدٸڭ سوزاق اۋدانى جوعارىداعىلاردىڭ نۇسقاۋى بويىنشا ەگٸن شارۋاشىلىعىمەن اينالىستىق. ٶزٸڭ بٸلەسٸڭ, بٸزدٸڭ اۋدان ەگٸنشٸلٸكتەن گٶرٸ مال شارۋاشىلىعىنا قولايلى. ەگٸن سالاتىن جەرلەر ٶتە از.
بٸراق جوعارىدان كەلگەن نۇسقاۋدى ورىنداۋ – مٸندەت. سودان قوسىمشا جەرلەردٸ يگەرۋ ٷشٸن قاراتاۋدىڭ ەتەگٸنەن سۋ قويماسى دا سالىندى. سول سۋ قويماسىنداعى سۋدى سۋ سورعىمەن ەگٸنجايلارعا بٸرقالىپتى جٸبەرٸپ تۇرۋ ٷشٸن تەحنيكانىڭ تٸلٸن بٸلەتٸن بٸر ادام كەرەك بولدى.
سودان سوۆحوز ديرەكتورى يٸ جۇمساق ماعان: «سەن سول سۋ سورعىنىڭ باسىندا بول, ەتەكتەگٸ ەگٸنجايعا سۋدى بٸر قالىپپەن جٸبەرٸپ تۇرۋدى ساعان تاپسىرامىن. بٸر جىلدان كەيٸن باسقا بٸرەۋگە جٷكتەرمٸز. ەزٸرشە وسىعان ٶزٸڭ جاۋاپتىسىڭ» دەدٸ.
ايدالادا, شىجىعان كٷننٸڭ استىندا ايدالادا كٷنٸۇزاق ناسوستىڭ جانىندا وتىرۋ كٸمگە ۇناسىن, باستاپقىدا بۇل جۇمىسقا بارعىم كەلمەيتٸنٸن ايتقانىممەن ديرەكتورىمىز قويمادى.
ايلىعى دا ماردىمسىز. بار بولعانى 60 سوم.
ودان دا تراكتورىمدى ايداپ, اقشا تاپقان ارتىق. ٶيتكەنٸ ٷيدە شيتتەي بەس بالا ماعان قاراپ وتىر. ول كەزدە ديرەكتورعا قارسى كەلە بەرۋگە دە بولمايدى. سودان امالسىز كٶندٸم.
كەلەسٸ جىلى ديرەكتورىمىز سۋ سورعىنىڭ باسىنا تاعى دا مەنٸڭ بارىتىنىمدى ايتقاندا, تالاعىم تارس ايىرىلا جازدادى.
ەشقانداي جاعداي جاسالماعان جەردە تاعى دا بٸر جازدى ٶتكٸزۋ مەن ٷشٸن قيىن ەدٸ. ديرەكتوردىڭ ٶتكەن جىلى «بٸر جىل ٸستەسەڭ بولدى» دەگەن ۋەدەسٸن ەسٸنە سالىپ ەدٸم, سٶزٸمدٸ جٷرە تىڭدادى. «ايلىقتى كٶتەرٸڭٸز» دەگەن سٶزٸمە دە قۇلاق اسقان جوق.
سودان ەكٸنشٸ جىلى امالسىز سۋ سورعىنىڭ باسىنا تاعى دا باردىم. سۋ سورعىدان سۋدى كٶپ جٸبەرسەڭ, ارىنداعان سۋ ارىق-اتىزدى تالقانداپ كەتەتٸنٸن بٸلەمٸن. سودان سۋدى قاتتىراق جٸبەردٸم.
بٸرازدان كەيٸن ارىنداعان سۋ ارىق-اتىزدى جىرىپ كەتكەنٸ جايىنداعى حابار دا جەتتٸ. مۇنداي كەزدە سۋدى قالىپتى جٸبەرە باستايمىن. وسىلايشا, مەنٸڭ ويىما, جاعدايىما نازار اۋدارماعان باسشىلارعا «مٸنەز» كٶرسەتكٸم كەلدٸ.
بٸراز ۋاقىتتان كەيٸن ديرەكتور كەلٸپ, ۇرىستى. بٸراق ديرەكتور كەلگەندە سۋ سورعىدان سۋدى قالىپتى جاعدايدا جٸبەرٸپ, تٷك بٸلمەگەندەي بولا قالامىن.
بۇدان كەيٸن ديرەكتور مەنٸڭ جۇمىسىمدى سىرتىمنان باقىلايتىن تاعى بٸر ادامعا 60 سوم ايلىق بەلگٸلەپ, جۇمىسقا الدى.
ارادا بٸر-ەكٸ كٷن ٶتكەننەن كەيٸن باقىلاۋشى اپتاپ ىستىققا شىداماي, «سەنٸ باقىلاپ, كٷنگە كٷيٸپ ٶلەتٸن بولدىم. مەنسٸز-اق جۇمىسىڭدى مٸنسٸز اتقارىپ جاتىرسىڭ عوي. ساعان باقىلاۋ جاساۋدىڭ قاجەتٸ جوق» دەپ اۋىلعا قايتىپ كەتتٸ.
بۇل ارالىقتا مەن دە سۋدى قاتتىراق جٸبەرٸپ, ۋەدەسٸندە تۇرمايتىن ديرەكتورعا بٸراز تاتىدىم. وسىلايشا, جاز بويى باستىقپەن ارپالىسىپ شىعۋعا تۋرا كەلدٸ.
مەنٸڭ بۇل ەرەكەتٸم بٸرەۋلەر ٷشٸن قىساستىق تا بولىپ كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن. بٸراق كەڭەس زامانىندا «قىزىل ديرەكتورلار» ادامنىڭ ەڭبەگٸن مٷلدە باعالامادى. جۇرتتى قۇلشا جۇمسادى.
كەيٸننەن بۇل وقيعا ۇمىت بولدى. ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸگٸن الىپ, «قىزىل ديرەكتورلاردىڭ» باسىنان باق تايدى.
ارادا بٸراز جىل ٶتكەننەن كەيٸن زەينەتكە شىعۋ ٷشٸن قۇجات جيناپ, سوزاق اۋدانىنداعى مۇراعاتتاردى اۋدارىپ-تٶڭكەرٸپ قۇجاتتاردى جيناستىرۋعا تۋرا كەلدٸ.
مۇراعاتتاعى قۇجاتتاردى قاراعان, سول سۋ سورعىنىڭ باسىندا ٶتكەن ەكٸ جىلىما قاتىستى قۇجات شىعا كەلمەسٸ بار ما? ەلگٸ قۇجاتتاردى پاراقتاپ قاراعانىمدا, سول كەزدە سوۆحوز ديرەكتورى سۋ سورعىنى باقىلايتىن مەحانيكتٸڭ ايلىعىن 360 سوم دەپ بەلگٸلەگەنٸن كٶرگەندە تاڭعالدىم.
بۇدان كەيٸن قۇجاتتاردى مۇقييات قاراپ شىققانىمدا ديرەكتوردىڭ 300 سومدى ٶز ەيەلٸنە جازىپ قويىپ, مەنٸڭ اقىمدى ارمانسىز جەگەنٸنە كٶز جەتكٸزدٸم.
سول كەزدە سۋ سورعىنى قارايتىن ادامنىڭ 60 سوم ايلىق الۋى مٷمكٸن ەمەس ەكەنٸن بٸلگەن ەدٸم. سوندىقتان ديرەكتورعا تاباندى تٷردە قارسىلىق كٶرسەتتٸم. ەگەر سول كەزدە ماعان 120 سوم تٶلەسە, ىڭ-شىڭسىز جۇمىس ٸستەۋشٸ ەدٸم.
مەن امالسىز ەدٸلدٸك ٸزدەدٸم. بۇدان كەيٸن دە دەل وسىعان ۇقساس ەدٸلەتسٸز جايتتارعا كۋە بولدىم.
قاعاز جٷزٸندە 100 ساۋلىقتان 180 قوزى الدىق...
كەيٸننەن كەڭەستٸك جٷيە ادام ەڭبەگٸن مٷلدە باعالاماعانىن تٷسٸندٸم. ەدٸلەتسٸزدٸكپەن كٷرەسٸپ, «بەلەقور» دەگەن اتقا دا قالدىم. سول سەبەپتٸ قىزىل ديرەكتورلار مەن پارتوكراتتار بيلٸك قۇرعان كەڭەستٸك جٷيەنٸ سۋقانىم سٷيمەيدٸ.
كەيٸننەن ديرەكتورىمىز «ەي, ەلتاي ساعان تالاي رەت وبال جاسادىق. كٸم ويلادى دەيسٸڭ, كەڭەس ٶكٸمەتٸ بٸر كٷندە جوق بولاتىنىن» دەپ بٸرنەشە رەت ايتتى. سول كەزدە باياعىدا ەڭبەگٸمدٸ جەگەنٸن بەتٸنە باسىپ ايتقىم دا كەلدٸ. بٸراق سابىرلىق ساقتاپ لەم-ميم دەپ جاق اشپادىم.
كەڭەس زامانىندا ەڭبەكتٸڭ, ۋاقىتتىڭ قادٸرٸ بولمادى. جالاڭ ۇران, بولماشى جۇمىستارمەن كٷنٸمٸز ٶتتٸ. دامۋ بولعان جوق.
جاراتىلىستىڭ زاڭدىلىعىن بۇزىپ, قاعاز جٷزٸندە 100 ساۋلىقتان 180 قوزى العان شوپانداردى دا سول كەزدە كٶردٸك. وسىنداي اسىرا سٸلتەۋلەر, تٷيمەدەيدٸ تٷيەدەي ەتٸپ كٶرسەتۋ كەڭەس ٶكٸمەتٸنٸڭ تٷبٸنە جەتتٸ. ەڭ سوراقىسى, ادام ەڭبەگٸنٸڭ قادٸرٸ بولمادى.
ٶز باسىم كەڭەس ٶكٸمەتٸن قيماستىقپەن ەسكە الاتىنداي قانداي دا بٸر ادامي قۇندىلىقتى كٶرمەدٸم.
يە, ول كەزدە ادامدى اشتان قالدىرمايتىن. بۇل – دامىعان قوعام ٷشٸن ارتىقشىلىق پا? ايتۋعا تۇرمايتىن جايت قوي. مٷمكٸن جالقاۋ ادام ٷشٸن ايتارلىقتاي دٷنيە شىعار. بٸراق ەڭبەكقور, ٷنەمٸ ٸزدەنٸپ, جاقسىلىققا ۇمتىلعان ادام ٷشٸن بۇل ارتىقشىلىق ەمەس.
