شارىن شاتقالى... الىپ اڭعارلار. قىزعىلت قامالدار. مىستان سايلار. جالماۋىز كەمپٸر ٶزەگٸ... اڭىز كٶپ وسى بٸر ايرىقشا ورىن تۋرالى ايتىلاتىن. اقيقاتىن ەشكٸم ارشىپ الا الماسى تاعى بەلگٸلٸ. ٶيتكەنٸ شارىن كانونى مىنا جەر بەتٸنە ادامنىڭ تابانى تيمەي تۇرىپ, ميلليون جىلدار بۇرىن پايدا بولعان. ٶيتكەنٸ مۇنداي كەر دالانىڭ تٶسٸنەن ادام بالاسى مىڭ جىلدار كەرتٸسە دە, دەل وسىنداي عاجاپقا تولى ەلەمدٸ جاساۋلارى مٷمكٸن ەمەس, وعان تەك بٶلەكشە كٷش, ميلليونداعان جىل ۋاقىت قاجەت. شارىنعا بارىپ, ٶز كٶزٸمەن كٶرگەن جان ونىڭ كەرەمەتٸن انىق تٷسٸنەدٸ, ەرتەگٸلەر ەلٸندە, ياكي بٸر ەرتە زاماندا قيراعان الىپ قاعاناتتىڭ ورنىندا تۇرعانداي كٷي كەشەتٸنٸ راس. نەگە دەيسٸز عوي...
جەتٸ يٸرٸمدٸ سۋى بار ەيگٸلٸ جەتٸسۋدىڭ ورتا بٶلٸگٸندە مىڭجىلدىقتار جۇمباعىن ٸشٸنە بٷگٸپ داڭقى الىستى شارلاعان شارىن جاتىر. الماتىدان 200 شاقىرىمدىق جەردە, نارىنقول مەن كەگەننٸڭ ەتەگٸن باسىپ, شىعىسقا بەت تٷزەگەن كەرۋەن جولداردان سەل قيىس شەتتە ورنالاسقان بۇل ٶزگەشە ٶرنەكتٸ مەكەن تۋرالى ادام بالاسىنىڭ بٸلگەنٸنە كٶپ بولا قويعان جوق. جوق, قاتەلەسٸپ تۇرمىز, ٶزگەلەر بۇل سۇلۋ مەكەندٸ كٶرمەگەنٸمەن, بٸزدٸڭ بابالارىمىز سان مىڭ جىلداردان بەرٸ وسى تاۋلاردىڭ قويناۋىندا ٶمٸر سٷرٸپ, تىلسىمى كٶپ مەكەنگە تاڭىرقاۋمەن كەلەدٸ. ەۋەل دەسەڭٸز, سوناۋ قولا دەۋٸرٸنەن بۇرىن-اق وسىنداعى قۇزداردىڭ باسىنا, تاستاردىڭ, ۋاقىت مٷجٸپ بٸتٸرگەن, توتىقتىرعان قىزعىلت كەرٸش توپىراقتاردىڭ بەتٸنە – ەجەلگٸ ادامدار, بەلكٸم, پروتوتٷركٸلەر, باعزى كٶشپەندٸلەر شىعار, تٷرلٸ-تٷستٸ سۋرەتتەر سىزعانىن كٶرەر بولساڭىز, ويىڭىزدىڭ ون ساققا كەتەرٸ سٶزسٸز. باھادٷر بابالارىمىز نە جازدى ەكەن? نە سىزدى ەكەن? قىزىقساڭىز, سولاي تارتىڭىز!
[caption id="attachment_8749" align="alignright" width="398"]
بٸر قاراساڭ ايبارلى ارىستانعا, ەندٸ بٸر قاراساڭ جالاما قۇز جارتاستارعا, تاعى بٸردە مۇنارالار تٸزبەگٸنە ۇقسايتىن جال-جال قىراتتاردىڭ ٸشٸنەن – ساعىمدار ەلەمٸنەن مۇنارتىپ نەشە تٷرلٸ فورماداعى بەينەلەر ەلەس بەرٸپ ٶتكەندەي. مۇنارالار ٸشٸنەن ۋٸلدەپ, داۋىلدى جەل ياكي ىزعىرىقتى ٷسكٸرٸك سوققاندا, تٷرلٸ دىبىستار شىعىپ, جىن-پەرٸنٸڭ مەكەنٸندەي بولىپ كەتەدٸ دەيدٸ جەرگٸلٸكتٸ جۇرت
ەلەمنٸڭ ارعى جارتى بٶلٸگٸندە اتى جالپاق جۇرتقا مەشھۇر وسىنداي بٸر كانون بار. سولتٷستٸك امەريكاداعى كولورادو كانوندارىنىڭ تۋرا بٸر ٷزٸلٸپ تٷسكەن بٶلشەگٸ وسى شارىن دەرسٸز. كولورادونى ادامدار بەرتٸندە بايقاپ, جيٸ زەرتتەۋ جٷرگٸزٸپ, تۋريستەردٸڭ نازارىن اۋدارعالى عاسىردان استام ۋاقىت ٶتتٸ. ٷندٸستەردٸڭ سىرلى مەكەنٸن العاش اشقان امەريكالىق ساياحاتشىلار ورتا عاسىرلىق حاندىقتاردىڭ ٷستٸنەن تٷستٸك پە دەپ تە ويلاعان كٶرٸنەدٸ. العاشقى كٶرگەن جانعا سونداي سۇلۋ, ەسەمدٸگٸمەن قوسا, ايبارلى, سۋىق, قورقىنىشتى دا ەلەستەيتٸن بۇل كانون جايلى دا اڭىزداردىڭ سان تاراۋ نۇسقاسى بار. ال شارىن شاتقالىن العاش كٶرگەن ورىس گەولوگتارى مۇنداي تابيعاتتىڭ باسقا ايماقتاردا جوقتىعىن ايتىپ اۋزىنىڭ سۋى قۇرىعان. تٸپتٸ كولورادوڭىزدىڭ ٶزٸ اۋقىمى سەل ٷلكەنٸرەك دەمەسەڭٸز, شارىننىڭ قىزعىلت توپىراعى, ٶزگەشە ويىلىمدىق ٶرنەكتەرٸ, تابيعي جاقپار قۇزدارى جانىندا جٸپ ەسە المايدى دەيدٸ بٸلەتٸندەر.
بٸر قاراساڭ ايبارلى ارىستانعا, ەندٸ بٸر قاراساڭ جالاما قۇز جارتاستارعا, تاعى بٸردە مۇنارالار تٸزبەگٸنە ۇقسايتىن جال-جال قىراتتاردىڭ ٸشٸنەن – ساعىمدار ەلەمٸنەن مۇنارتىپ نەشە تٷرلٸ فورماداعى بەينەلەر ەلەس بەرٸپ ٶتكەندەي. مۇنارالار ٸشٸنەن ۋٸلدەپ, داۋىلدى جەل ياكي ىزعىرىقتى ٷسكٸرٸك سوققاندا, تٷرلٸ دىبىستار شىعىپ, جىن-پەرٸنٸڭ مەكەنٸندەي بولىپ كەتەدٸ دەيدٸ جەرگٸلٸكتٸ جۇرت. ەشقاندايدا جىن مەن پەرٸنٸڭ مەكەنٸ ەمەس, اللا ٶزٸ عاجاپ جاراتقان بۇل شاتقالدار قوسىنىنان جەلدٸڭ ەكپٸنٸنە, قاي باعىتتان سوققانىنا قاراي, اڭعارلار اۋراسىنان ٶزٸ سونداي تابيعي ٷن شىعاتىن كٶرٸنەدٸ.
گەولوگ عالىمداردىڭ بولجامىنا جٷگٸنسەك, بٷگٸنگٸ تەڭٸر تاۋدىڭ كٷنگەي قاپتالى كەزٸندە الىپ دارييا بولعان كٶرٸنەدٸ. سول دارييانىڭ تٷبٸندە بۇدان شامامەن 25 ميلليون جىل بۇرىن تاس پەن قۇمداردىڭ ٷلكەن تۇنباسى قالىپتاسقان. كٷندەردٸڭ كٷنٸندە دارييا تارتىلىپ, سۋ اياعى قۇردىمعا سٸڭەدٸ. مٸنە, وسى كەزدە بايىرعى الىپ تۇنبانىڭ ورنىنا وسى شارىن شاتقالى ميراسقا قالعان. ودان بەرٸ دە شامامەن 12 ميلليون جىل جىلجىعان... مۇنى عالىمدار وسى شارىننىڭ كەر توپىراعىنان تابىلعان تەڭٸز جەندٸكتەرٸنٸڭ قاڭقالارى ارقىلى دەلەلدەپ وتىر. وسى قۇپيياعا تولى قىزىل اڭعاردى ەكٸگە جارىپ شارىن ٶزەنٸ اعادى. ونسىزدا كٶركەم مەكەنگە تٸپتەن كٶرٸك بەرٸپ, يرەلەڭدەپ اققان ٶزەن سۋى شالكٶدە جايلاۋىنان باستاۋ الىپ, ارىنداپ كەلٸپ, كەگەنگە كەلٸپ از دامىل العانداي بولادى. سوسىن قارقارا سۋىنا قوسىلىپ, شارىنعا اينالادى. شارىن 225 شاقىرىم بويى تىنىمسىز اعادى. دەل وسى اڭعاردىڭ ٶزٸمەن ٷش شاقىرىمدىق قاشىقتىقتى شاۋىپ ٶتەدٸ. سۋىنىڭ تەرەڭدٸگٸ 2-3 مەتردەن باستالىپ, كەي جەرٸ ودان دا تەرەڭگە تارتادى. اينالاسىنداعى الىپ قورعانداردى, تٷكسيگەن جارقاباقتاردى, بۇرىلىس-قالتارىسى كٶپ يٸندەردٸ كەسٸپ ٶتكەن سايىن جانى راحات تاباتىنداي ارىنىن بەسەيتٸپ, بٸرتٷرلٸ ىرعاقپەن جىلىستاپ اعادى. سٶيتەدٸ دە, سوڭىرا ەيگٸلٸ ٸلە داريياسىنا قۇيادى.
[caption id="attachment_8750" align="alignleft" width="440"]
شارىن شاتقالى ەڭ بٸر ەكزوتيكالىق, تابيعي كٶرٸنٸستەرٸ كٶز سٷرٸندٸرەرلٸك شىرايلى مەكەننٸڭ بٸرٸ. قۇمداۋىتتى جاردىڭ بيٸكتٸگٸ 100-150 مەتردەن باستالىپ, 300 مەترگە دەيٸن جەتەدٸ. ەر قىرىنان قاراعان سايىن, كٷن سەۋلەسٸنٸڭ تٷسۋٸنە ەرٸ جەلدٸڭ سوعۋىنا, ماۋسىمداردىڭ اۋىسۋىنا وراي بۇل جەردٸڭ كٶرٸنٸستەرٸ, توپىراقتىڭ تٷسٸ, مٷسٸندەردٸڭ بەدەرٸ دە ٶزگەرٸپ وتىراتىنى قىزىق. قىس, كٷز مەزگٸلدەرٸندە قىرىق قابات توپىراعى سارعىش-كٷلگٸن تٷسكە ٶزگەرٸپ, سەل تومسارىڭقى سەزٸلەتٸنٸ بار. ەسەسٸنە وسى مەزگٸلدە الۋان تٷرلٸ مٷسٸندەردٸ ەلەستەتٸن قورعانداردىڭ شىنايى بەينەسٸن ايقىن باجايلاۋعا بولادى. ال كٶكتەم مەن جاز مەزگٸلدەرٸندە تاڭەرتەڭ مەن كەشكٸلٸك كٶگٸلجٸم مۇنار ٷستٸن جاۋىپ, بٸلٸنەر-بٸلٸنبەس بٸر قابات بۋ قورشايدى دا تۇرادى قاشان كٶرسەڭ. تٷس ەلەتٸندە قىزعىلت-سارى نۇر توپىراعىنىڭ تٷسٸن ودان ەرمەن قىزىلداندىرىپ, كٶز الدىڭدا الۋان ساعىم ارپالىسىپ جاتادى...
ٸردە الىستان مۇنارلانىپ, ەندٸ بٸردە دەل يىق تۇسىڭنان تٶنٸپ تۇرعانداي كٶرٸنەتٸن قارت الاتاۋعا قاراپ وتىرىپ, ەكٸ جٷز شاقىرىمدىق قاشىقتىقتى قالاي باسقانىڭدى بايقاماي قالۋىڭ عاجاپ ەمەس.
بۇل مەكەنگە اياق باسقان جان الماتىدان شىققاسىن, جول بويى ٶزٸڭمەن بٸرگە زۋلاپ, شىعىسقا قاراي جارىسىپ وتىراتىن الاتاۋ سٸلەمدەرٸن تاماشالاپ بارادى. بٸردە الىستان مۇنارلانىپ, ەندٸ بٸردە دەل يىق تۇسىڭنان تٶنٸپ تۇرعانداي كٶرٸنەتٸن قارت الاتاۋعا قاراپ وتىرىپ, ەكٸ جٷز شاقىرىمدىق قاشىقتىقتى قالاي باسقانىڭدى بايقاماي قالۋىڭ عاجاپ ەمەس. ەندٸ, مٸنە الاتاۋدىڭ باۋىرىنا ٶزگە مەكەننەن ەدەيٸ ويىپ ەكەپ ورناتقانداي قامالدار اڭعارىنا جولىعاسىز. سىرت قاراعان جانعا جاتاعانداۋ كٶرٸنگەنٸمەن, جالعىز اياق سوقپاقپەن جاعالاي جٷرگەن سايىن ەربٸر قىرتىستىڭ ٶزٸندٸك قايتالانباس سۋرەتتەرگە تولى ەكەنٸن بايقايسىز. كٶككە بوي سوزعان مۇنارالار اراسىنان كٶكجيەكتٸڭ قيعاش تٷسكەن سەۋلەسٸن جۇتىپ, ٶسٸمدٸكتەر ەلەمٸ مىڭ قۇبىلادى. ٶزگە جەرگە قاراعاندا مۇنداعى ٶسٸمدٸكتەردٸڭ ٶزٸ باسقاشالاۋ. بيولوگتار مەن زوولوگتار مۇندا 1500-دەن استام ٶسٸمدٸك تٷرٸ كەزدەسەدٸ دەيدٸ, سونىڭ 17-سٸ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىزىل كٸتابىنا» ەنگەنٸ تاعى بار. سٷتقورەكتٸلەردٸڭ 62 تۇقىمى ەمٸن-ەركٸن جايعاسسا, ۇيا باسار قۇستاردان 103, باۋىرىمەن جورعالاۋشىلاردىڭ 25 تٷرٸ كەزٸگەدٸ. ايتپاقشى, شارىن ۇلتتىق پاركٸندە تابيعات ەسكەرتكٸشٸ رەتٸندە ساقتالىپ, مەملەكەتتٸك قورعاۋعا كٸرگەن شەتەن توعايىنىڭ ٶزٸ بٸر كەرەمەت. بۇل ٶسٸمدٸكتەر ەلەمٸنٸڭ ەڭ كٶنەسٸ ەسەبٸندە تٸركەلگەنٸن بٸرەۋ بٸلسە, بٸرەۋ بٸلمەس. سولتٷستٸك امەريكا مەن قازاقستاندا عانا بار بۇل توعاي شاتقالدى كٶرگٸسٸ كەلەتٸن جاندار ٷشٸن دە قىزىقتىرارلىق قۋاتقا يە.
شارىن تۋرالى سوڭعى كەزدەرٸ جيٸ جازىلىپ, ەلەمدە ەكٸ-اق ەلدە بار كانوننىڭ قادٸر-قاسيەتٸ تۋرالى سٶز بولا باستادى.بۇل مەكەندٸ كٶرگٸسٸ كەلەتٸن عالىمدار دا, تۋريستەر دە كٶپ. مەملەكەتتٸك دەرەجەدە كٶڭٸل بٶلٸپ, وسى جەردٸ كٶرگٸسٸ كەلەتٸندەردٸ ەرتٸپ اپاراتىن تۋريستٸك فيرمالار دا جەتەرلٸك. دەگەنمەن, امەريكاداعى گراند-كانون (كولورادو اڭعارلارى) سيياقتى مٷمكٸندٸكتەر جاسالماعانى جەنە شىندىق. ەگەر امەريكاداعى سول بٸر ويلى-شۇڭقىرلى, تابيعاتى مٷلدەم بٶلەك مەكەن تۋرالى كٶرگٸڭٸز كەلسە, الدىمەن ول تۋرالى تٷسٸرٸلگەن دەرەكتٸ فيلمدەردٸڭ بٸرتالايىن اقتارار ەدٸڭٸز. سان مىڭ بولجامدار مەن اڭىزدار يٸرٸمٸ سٸزدٸ ٶزٸنە تارتارى داۋسىز ەرٸ سٸز بارماي تۇرىپ-اق تالاي اقپاراتقا قانىعىپ الاسىز. ال ول تۋرالى زەرتتەۋ ەڭبەكتەر, ەستەلٸكتەر, ساياحاتشىلاردىڭ كٷندەلٸكتەرٸ, سونداعى اڭىزداردىڭ جەلٸسٸ بويىنشا تٷسٸرٸلگەن كٶركەم فيلمدەردٸڭ ٶزٸ بٸر تٶبە. ال شارىنعا كٷنٸنە ارى كەتكەندە مىڭ ادامدى قابىلداۋعا بولادى. جەنە بۇل مەكەن تۋرالى, قالىپتاسۋ بارىسى جٶنٸندە دۇرىس اقپاراتتىڭ جوقتىعى قىنجىلتادى. تەك ساندىق تسيفرلار عانا بار. دەرەكتٸ فيلمنٸڭ ٶزٸ نەكەن-ساياق...
توقتارەلٸ تاڭجارىق
