تالاس تۋعىزبايتىن شىندىق
ەڭ باستىسى ساۋدا جەنە ينتەگراتسييا مينيسترٸ ەلٸمٸزدە قىمباتشىلىقتىڭ بار ەكەنٸن مويىندادى. كەزٸندە جۋرناليستەرمەن جٷز شايسىپ قالعان جۇمانعارين:
– جىل باسىنان بەرٸ پيياز قاتتى قىمباتتاپ, باعا 25,5%-عا ارتتى. بۇدان كەيٸن كٷرٸش 5,2%-عا, قىرىققابات 4,1%-عا, سٷت پەن سەبٸز 3,1%-عا, كارتوپ 3%-عا قىمباتتادى, – دەپ كٷن ٶتكەن سايىن ەلٸمٸزدٸ قىمباتشىلىق جايلاپ بارا جاتقانىن جاسىرماي ايتتى. نەسٸن ايتاسىز, شەندٸنٸڭ شىندىقتى ايتقانىنا ريزا بولىپ قالدىق.
ال وسىعان كٸم كٸنەلٸ دەگەن سۇراق تۋىنداعان سەتتە وعان دا مينيستردٸڭ جاۋابى دايىن بولىپ شىقتى. باعانى باقىلاۋدان شىعىپ كەتۋٸنە وبلىس ەكٸمدەر كٸنەلٸ ەكەن.
قىمباتشىلىق كەزٸندە بٸزدٸڭ بيلٸك بٸرٸن-بٸرٸ ايىپتاعاندا الدىنا قارا سالدىرمايتىنىن بٸلەمٸز عوي.
يە, مينيستر ايتقانداي جىل باسىندا ەلٸمٸزدە پيياز باعاسى قاتتى قىمباتتادى. پيياز باعاسىنىڭ شارىقتاۋى ٶتكەن جىلدىڭ جازىندا دا بايقالعان-دى.
ول كەزدە جۋا باعاسىنىڭ كٷرت ٶسۋٸنە سىرت ەلدەردە پييازعا دەگەن سۇرانىستىڭ ارتقانى سەبەپشٸ بولعان ەدٸ.
بۇل جولى دا كەسٸپكەرلەر پييازدى سىرت ەلدەرگە قىمبات باعاعا ساۋدالاپ, پايدا تابۋدى كٶزدەگەنٸ انىق. سول سەبەپتٸ پيياز باعاسى شارىقتاعان. بۇل – ەندٸ تالاس تۋعىزبايتىن شىندىق قوي.
قىمباتشىلىققا ەكٸم كٸنەلٸ ەمەس
كٶرشٸ ەلدەردە جۋا باعاسىنىڭ قىمباتتاپ, كەسٸپكەرلەر پييازدى سولاي قاراي تاسىمالداۋىنان, ەشكٸم وعاش قىلىق كٶرمەسٸ انىق. بەرٸ نارىقتىڭ زاڭدىلىعىنا ساي.
مىسالى, جامبىل وبلىسىنىڭ كەسٸپكەرلەرٸ جاز بويى ٶسٸرگەن پييازىن رەسەيگە قىمبات باعاعا ساتىپ, سونىڭ كەسٸرٸنەن ماڭعىستاۋ وبلىسىندا پيياز باعاسى قىمباتتاپ جاتسا, بۇل ٷشٸن جامبىل وبلىسى ەكٸمٸ نۇرجان نۇرجٸگٸتوۆتى ارقادان قاعىپ, ماڭعىستاۋ وبلىسى ەكٸمٸ نۇرلان نوعاەۆتى سىن تەزٸنە سالۋىمىز كەرەك پە?
يە, پييازدى جاقسى باعاعا ساتقان وبلىس ەكٸمدٸ ماقتاپ, پيياز باعاسى قىمباتتاپ كەتكەن وبلىس ەكٸمٸن سىناۋ – ەڭ وڭاي شارۋا.
ەگەر بٸزدە وبلىس ەكٸمدەرٸن حالىق سايلاعان بولسا, ولاردىڭ جۇمىسىنا وسىلاي باعا بەرۋگە بولار ەدٸ.
ٶكٸنٸشكە وراي, بٸزدە ەكٸمدەر سايلانبايدى عوي. دەمەك, قىمباتشىلىق ٷشٸن وبلىس ەكٸمدەرٸن ەمەس, بٸرٸنشٸ كەزەكتە ٷكٸمەتتٸ كٸنەلاعان جٶن سيياقتى.
ايتالىق, بار كٸنەنٸ ەكٸمدەرگە اۋدارعان قر ساۋدا جەنە ينتەگارتسييا مينيسترٸ سەرٸك جۇمانعاريندٸ قىمباتشىلىق ٷشٸن جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتىلسا لوگيكاعا سىيىمدى بولار ەدٸ.
ەلٸمٸزدەگٸ ساۋدا مەن كٶرشٸ ەلدەر اراسىنداعى ينتەگراتسييالىق احۋالعا جاۋاپتى مينيسترلٸك ٶكٸلدەرٸ التى اي بۇرىن كٶرشٸ ەلدە پيياز باعاسىنىڭ قىمباتتايتىنى كٷنٸ بۇرىن بولجاي الماسا, بٸزگە مۇنداي مينيسترلٸكتٸڭ نە قاجەتٸ بار?
ويلاڭىزشى, «كٶرشٸ قىرعىزستاندا پييازعا دەگەن سۇرانىستىڭ كٷرت ارتۋىن نەگە كٷنٸ بۇرىن بٸلمەدٸڭ» دەپ جامبىل وبلىسى ەكٸمٸ نۇرجان نۇرجٸگٸتوۆتى ەشكٸم ايىپتاي المايدى عوي. وبلىس ەكٸمٸنٸڭ مٸندەتٸنە ونى بٸلٸپ وتىرۋ كٸرمەيتٸنٸ انىق. ەكٸمدٸ بۇلاي ايىپتاساڭىز, بەس جاسار بالادا «مىنانىڭ ەسٸ اۋىسقان با» دەپ كٷلۋٸ مٷمكٸن.
دەمەك, ەلٸمٸزدە ازىق-تٷلٸك پەن جانارمايدىڭ باعاسى شارىقتاپ جاتسا, باس سالىپ وبلىس ەكٸمدەرٸن كٸنەلاۋ ورىنسىز.
قىمباتشىلىق باس كٶتەرگەندە ٷكٸمەت مٷشەلەرٸ (جۇمانعارين سەكٸلدٸلەر) بار كٸنەنٸ ەكٸمدەرگە اۋدارىپ, جاۋاپكەرشٸلٸكتەر جالتارۋى كٶپتەن بەرٸ قالىپتاسقان دٷنيە ەكەنٸن بٸلەمٸز.
نازارباەۆ كەزەڭٸندە قالىپتاسىپ قالعان وسى «قاعيدانى» سمايلوۆ ٷكٸمەتٸ ەلٸ كٷنگە دەيٸن سىندىرا الماي كەلەدٸ (سىندىرا الماي كەتەتٸن دە شىعار).
باعانى باقىلاۋ... بۇل جاي عانا يمميتاتتسييا
ەكٸمدەر ٶزدەرٸنە ورتالىق بيلٸك كٸنە ارتا باستاعان سەتتە باسقارما باسشىلارى مەن پوليتسييانى العا سالىپ, بازارعا بارىپ باعانى قىمباتتاتقان كەسٸپكەرلەردٸ القىمىنان الاتىنى بەلگٸلٸ.
ال ەكٸم كەلە جاتقانىن ەستٸگەن كەيبٸر كەسٸپكەرلەر پيياز باعاسى جازىلعان كارتون قاعازدىڭ ەكٸنشٸ بەتٸنە باعانى تٶمەندەتٸپ جازىپ, ٷلكەن «بەلەنٸڭ» الدىن الۋعا ەرەكەتتەنەدٸ.
ەكٸم بازارداعى باعا «باقىلاۋدا» ەكەنٸنە جەرگٸلٸكتٸ تەلەارنالاردىڭ كامەراسىمەن ۆيدەوعا تٷسٸرٸپ العان سوڭ, جٶنٸمەن كەتەدٸ.
كەيبٸر بەردٸبەك ساپارباەۆ سىندى «كاميكادزە» ەكٸمدەر (قازٸر ونداي ەكٸمدەر قالمادى-اۋ?) پيياز باعاسى جازىلعان كارتون قاعازدىڭ كەلەسٸ بەتٸن اۋدارۋعا دەتتەرٸ شىداسا, ٷلكەن داۋدىڭ وتى تۇتاناتىنى بەلگٸلٸ.
ال, ەندٸ وسى جەردە قۇدايشىلىعىن ٶزٸڭٸز ايتىڭىزشى, قىمباتشىلىققا كٸم كٸنەلٸ?
ەرينە, لوگيكالىق سالىپ قاراساق, پيياز باعاسىنىڭ قىمباتتاۋىنا بٸرٸنشٸ كەزەكتە ٷكٸمەت باسشىسى, ودان كەيٸن قر ساۋدا جەنە ينتەگراتسييا مينيسترلٸگٸ ايىپتى ەكەنٸن كٸمدە بولسا بايقار ەدٸ.
سوندىقتان «قورىققان بۇرىن جۇدىرىقتايدى» دەگەندەي قر ساۋدا جەنە ينتەگراتسييا مينيسترٸ سەرٸك جۇمانعاريننٸڭ ەكٸمدەردٸ كٷنٸ بۇرىن ايىپتاپ جاتقانىن تٷسٸنۋگە بولادى.
ەڭ سوراقىسى وبلىس ەكٸمدەرٸ قىمباتشىلىقتى كٷنٸ بۇرىن بولجاي الماي, بىلجىراپ وتىرعان ٷكٸمەتكە قارسى بٸر اۋىز سٶز ايتپاستان, بازارعا بارىپ «باعانى اۋىزدىقتاۋ» دەپ اتالاتىن قويىلىمدى قويعان كەزدە كٸمنٸڭ بولسا دا قارىنى اشاتىنى انىق.
قىمباتشىلىق قالاي توقتايدى?
ال ەندٸ, ەلٸمٸزدە قىمباتشىلىق قاي ۋاقىتتا توقتايتىنىن بايقاعان شىعارسىز?
بٸزدٸڭ پايىمداۋىمىزشا, وبلىس ەكٸمدەرٸ ٷكٸمەت پەن قر ساۋدا جەنە ينتەگراتسييا مينيسترلٸگٸمەن جاۋىردى جابا توقىماي, شىندىقتى بەتكە ايتقان كەزدە قىمباتشىلىق مەسەلەسٸ بٸرتٸندەپ رەتتەلە باستايدى.
ول ٷشٸن جەدەلدەتٸپ وبلىس ەكٸمدەرٸن سايلاۋىن ٶتكٸزۋ كەرەك. سول كەزدە حالىققا ارقا سٷيەگەن جامبىل وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ (نۇرجٸگٸتوۆ ەمەس) ٷكٸمەت باسشىسىنا (سمايلوۆا ەمەس) الدىن الا «ٷكٸمەت وبلىسىمىزدا ٶندٸرٸلەتٸن پييازدىڭ توننالاپ رەسەيگە كەتۋٸنە جول بەرٸپ وتىر. ەرتەڭ ماڭعىستاۋدا پيياز باعاسى كٶتەرٸلٸپ جاتسا, بٸزدٸ كٸنەلاماڭدار» دەپ 6 اي بۇرىن ايعاي سالىپ, باسپاسٶز مەسليحاتىن ٶتكٸزگەن بولار ەدٸ.
جامبىل وبلىسى ەكٸمٸ ٷكٸمەت باسشىسىنا ەسكەرتۋ جاساعان كٷننٸڭ ەرتەسٸندە پرەمەر دە شۇعىل جيىن ٶتكٸزٸپ, بەلگٸلٸ بٸر ۋاقىت ارالىعىنا دەيٸن رەسەيگە پيياز ەكسپورتتاۋعا موروتوريي جارييالاپ, ارتىنشا ماڭعاستاۋ وبلىسى ەكٸمٸنە (نوعاەۆ ەمەس) قوڭىراۋ شالىپ, «قىس بويى جەپ شىعاتىن پييازدارىڭدى جامبىل وبلىسىنان جەتكٸزٸپ الىڭدار» دەپ حابار بەرگەن بولار ەدٸ.
بۇدان كەيٸن ماڭعىستاۋ وبلىسى ەكٸمٸ جامبىل وبلىسىنا 50 فۋرا جٸبەرٸپ, ٶزٸنە قاجەتتٸ پييازىن جەتكٸزٸپ العاننان كەيٸن ٷكٸمەت باسشىسىنا قوڭىراۋ سوعىپ, «پرەمەر مىرزا, وبلىس حالقى جازعا دەيٸن جەپ شىعاتىن پيياز قورىن قامداپ الدىق. جامبىلدىق كەسٸپكەرلەر پييازىن قىرعىزستانعان الاڭسىز ساتا بەرۋٸنە بولادى» دەپ حابارلار ەدٸ.
وسىنداي جٷيەلٸ جۇمىس ٸستەلٸنگەن كەزدە عانا قىمباتشىلىق دەگەن قىزىلكٶز بەلە بٸزدٸ اينالىپ ٶتەر ەدٸ. ال قازٸر قىمباتشىلىقتى كٷنٸ بۇرىن بٸلٸپ, الدىن الا قام جاسايدى دەگەن مينيسترٸڭٸز كٸنەلٸلەردٸ ٸزدەپ, پروكۋراتۋرانىڭ قىزمەتٸن اتقارىپ كەتتٸ.
قىمباتشىلىقتى جەڭۋ ٷشٸن ەكٸمدەردٸ سايلاۋىن ٶتكٸزٸپ, جەرگٸلٸكتە جەرلەردەگٸ باسشىلاردىڭ بەدەلٸن كٶتەرۋ كەرەك.
ەگەر بۇلاي ٸستەمەسەك, جۇمانعارين سىندى شەندٸلەر قىمباتشىلىق ٷشٸن ەكٸمدەردٸ كٸنەلاپ, بٸر كرەسلودان, ەكٸنشٸ كرەسلوعا سەكٸرٸپ جٷرە بەرەدٸ, جٷرە بەرەدٸ.
نۇرلان جۇماحان
